बाळकृष्ण दोशी यांचे नाव ७ मार्च २०१८ रोजी प्रित्झकर पुरस्काराचे पहिले भारतीय विजेते म्हणून जाहीर झाले, संगथ स्टुडिओपासून इंदूरमधील अरण्य गृहनिर्माणापर्यंत १०० हून अधिक इमारतींनंतर

७ मार्च २०१८ रोजी प्रित्झकर आर्किटेक्चर पुरस्काराने अहमदाबादच्या बाळकृष्ण दोशी यांचे नाव आपले ४५ वे आणि भारतातील पहिले विजेते म्हणून जाहीर केले. ते ९० वर्षांचे होते, आणि निवड समितीच्या प्रशस्तिपत्रात शंभराहून अधिक पूर्ण झालेल्या इमारती, शिक्षक म्हणून त्यांचे कार्य आणि ज्या समाजांसाठी त्यांनी बांधकाम केले त्यांची त्यांनी केलेली सेवा यांचा उल्लेख होता. “या प्रतिष्ठित पुरस्कारासाठी मी माझे गुरू ले कॉर्ब्युझिए यांचा ऋणी आहे,” असे दोशी यांनी घोषणेत म्हटले, असे डीझीनच्या वृत्तात आहे.

१९७९ मध्ये सुरू झालेला आणि अनेकदा नोबेलशी तुलना केला जाणारा हा पुरस्कार हयात असलेल्या वास्तुविशारदाला दिला जातो. दोशी यांच्या कामाचा पल्ला १९५० च्या दशकातील अहमदाबादमधील कमी खर्चाच्या घरांपासून १९८३ मध्ये काही दहा हजार रहिवाशांसाठी आखलेल्या वसाहतीपर्यंत जातो, आणि त्यात त्यांनी स्वतःसाठी रचलेला स्टुडिओ आणि त्यांनी स्थापन केलेली शाळा यांचाही समावेश आहे.

जे. जे. स्कूलपासून ले कॉर्ब्युझिए यांच्या पॅरिस कार्यालयापर्यंत

प्रित्झकर पुरस्काराच्या चरित्रानुसार दोशी यांचा जन्म १९२७ मध्ये पुण्यात अशा एकत्र कुटुंबात झाला ज्याने दोन पिढ्या फर्निचरच्या व्यवसायात काम केले होते. स्वातंत्र्याच्या वर्षी, १९४७ मध्ये, त्यांनी मुंबईतील (तेव्हाच्या बॉम्बे) सर जे. जे. स्कूल ऑफ आर्किटेक्चरमध्ये वास्तुशास्त्राचे शिक्षण सुरू केले. त्याच चरित्रानुसार ते रॉयल इन्स्टिट्यूट ऑफ ब्रिटिश आर्किटेक्ट्समध्ये सामील होण्याच्या आशेने लंडनला गेले, मग फ्रेंच न बोलताही ले कॉर्ब्युझिए यांच्या हाताखाली काम करण्यासाठी पॅरिसला गेले.

आर्किटेक्ट्स जर्नल ले कॉर्ब्युझिए यांच्या कार्यालयातील त्यांची वर्षे १९५१ ते १९५४ अशी देते. प्रित्झकर चरित्रानुसार ले कॉर्ब्युझिए यांचे चंदीगड आणि अहमदाबादमधील प्रकल्प सांभाळण्यासाठी ते १९५४ मध्ये भारतात परतले, ज्यांत अहमदाबादमधील मिल ओनर्स असोसिएशन बिल्डिंग (१९५४) आणि शोधन हाऊस (१९५६) यांचा समावेश आहे. आर्किटेक्ट्स न्यूजपेपर आपल्या मृत्युलेखात जोडते की पॅरिसमध्ये असताना चंदीगड कॅपिटॉल कॉम्प्लेक्सवर काम करणारे दोशी हे एकमेव भारतीय वास्तुविशारद होते. हे एका प्रकाशनाचे विधान आहे, त्यामुळे ते उद्धृत म्हणून घ्यावे. शहर आणि संकुल यांची माहिती चंदीगड आणि युनेस्कोने सूचिबद्ध केलेल्या कॅपिटॉल कॉम्प्लेक्सवरील आमच्या लेखात आहे; दोशी यांनी तेथे ले कॉर्ब्युझिए यांचे प्रकल्प सांभाळले, आणि कॅपिटॉल कॉम्प्लेक्स ही ले कॉर्ब्युझिए यांचीच रचना राहिली आहे.

१९५६ मधील वास्तुशिल्प आणि लुई कान यांच्यासह एक परिसर

प्रित्झकर चरित्रानुसार १९५६ मध्ये दोशी यांनी दोन वास्तुविशारद नेमले आणि स्वतःची संस्था, वास्तुशिल्प, स्थापन केली. तिने तेव्हापासून १०० हून अधिक प्रकल्प पूर्ण केले आहेत. आर्किटेक्चरल रेकॉर्ड सांगते की त्यांनी १९५५ मध्ये कमला पारीख यांच्याशी विवाह केला, १९५८ मध्ये ग्रॅहम फाउंडेशनची फेलोशिप घेतली आणि अमेरिकेत प्रवास केला, जेथे फिलाडेल्फियामध्ये त्यांची अमेरिकन वास्तुविशारद लुई कान यांच्याशी भेट झाली.

भारतातील सर्वाधिक ज्ञात परिसरांपैकी एक बनलेल्या प्रकल्पावर दोघांनी एकत्र काम केले. आयआयएम अहमदाबादचे अभिलेखागार नोंदवते की ३ ऑगस्ट १९६२ रोजी बांधकाम समितीचे प्रमुख कस्तुरभाई लालभाई यांनी मंडळाला सांगितले की राष्ट्रीय रचना संस्था रचनेचे काम हाती घेईल, ज्यात कान “परदेशी सल्लागार आणि प्रमुख वास्तुविशारद” आणि दोशी “भारतीय सल्लागार वास्तुविशारद” असतील. अनंत राजे यांनी साहाय्य केले आणि १९७४ मध्ये कान यांच्या मृत्यूनंतर नियोजित अनेक इमारती पूर्ण केल्या. कान पहिल्यांदा नोव्हेंबर १९६२ मध्ये आले, आणि अभिलेखागार परिसराच्या बांधकामाच्या सुरुवातीची तारीख ९ सप्टेंबर १९६४ देते. अभिलेखागार म्हणते की विक्रम साराभाई आणि कस्तुरभाई लालभाई यांना ले कॉर्ब्युझिए यांच्या अहमदाबादमधील इमारतींच्या दर्जाचा परिसर हवा होता; साराभाई यांची व्यापक कथा भारतीय अवकाश संशोधनाच्या स्थापनेवरील आमच्या लेखात आहे. प्रित्झकर चरित्र म्हणते की दोशी आणि कान यांनी दहा वर्षांहून अधिक काळ सहकार्य सुरू ठेवले.

त्यानंतर दोशी यांनी भारतीय व्यवस्थापन संस्था बंगळुरूसाठी (१९७७ ते १९९२, टप्प्याटप्प्याने) स्वतःचे परिसर रचले. प्रित्झकर निवड समितीने बंगळुरू परिसराचा उल्लेख त्यातील अंगणे, चौक आणि झाकलेले मार्ग यासाठी केला, जे पाहुण्यांना उन्हापासून सावली देतात आणि झुळका पकडतात.

जी शाळा सेप्ट विद्यापीठ बनली

अहमदाबाद एज्युकेशन सोसायटी सांगते की तिने १९६२ मध्ये गुजरात सरकारच्या अनुदानातून स्कूल ऑफ आर्किटेक्चरसह सेंटर फॉर एन्व्हायर्नमेंट प्लॅनिंग अँड टेक्नॉलॉजीची स्थापना केली. स्कूल ऑफ प्लॅनिंग १९७२ मध्ये आले, आणि इमारत आणि अंतर्गत रचना शाळा १९८२ आणि १९९१ मध्ये. अहमदाबाद महानगरपालिकेचे वारसा संकेतस्थळ या परिसराचे वर्णन दोशी आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी भिंतींविना परिसर म्हणून आखलेला, ज्यात स्टुडिओ, कार्यशाळा आणि मधल्या मोकळ्या जागा आहेत, असे करते.

दोन तारखांबाबत काळजी घ्यावी लागते. प्रित्झकर चरित्र दोशी यांना १९६६ ते २०१२ या काळात स्कूल ऑफ आर्किटेक्चर अँड प्लॅनिंगचे संस्थापक, संचालक आणि नंतर अध्यक्ष म्हणून नोंदवते, आणि २००२ हे वर्ष देते ज्यात तिचे नाव सेप्ट विद्यापीठ असे बदलले. आर्किटेक्चरल रेकॉर्ड हेही म्हणते की त्यांनी स्कूल ऑफ आर्किटेक्चरची स्थापना १९६२ मध्ये केली आणि ते तिचे पहिले संचालक होते. प्रित्झकर निवड समिती स्कूल ऑफ आर्किटेक्चरच्या इमारतीची तारीख १९६६ देते. त्यामुळे स्रोत शाळेच्या स्थापनेसाठी १९६२ चे, आणि तिच्या इमारतीसाठी तसेच प्रित्झकर चरित्राने त्यांच्या नेतृत्वासाठी दिलेल्या कालावधीच्या सुरुवातीसाठी १९६६ चे समर्थन करतात. १९७८ मध्ये दोशी यांनी वास्तुशिल्प फाउंडेशनचीही स्थापना केली, जी भारताच्या सामाजिक आणि हवामानविषयक परिस्थितीला अनुरूप रचना आणि नियोजन मानके विकसित करण्यासाठी स्थापन केली गेली, असे प्रित्झकर चरित्र म्हणते.

संगथ, अंशतः भूमिगत बांधलेला स्टुडिओ

दोशी यांनी स्वतःसाठी रचलेला स्टुडिओ, संगथ, याची तारीख प्रित्झकर पुरस्कार आणि आर्किटेक्ट्स जर्नल १९८० अशी देतात. निवड समितीचे प्रशस्तिपत्र म्हणते की या संस्कृत शब्दाचा अर्थ सोबत जाणे किंवा एकत्र चालणे असा आहे. ते अर्ध-भूमिगत आणि जागेला अनुरूप रचनांचे वर्णन करते, ज्यांत गच्च्या, परावर्तक तलाव, टेकाडे आणि वक्र काँक्रीट कमानी आहेत, आणि नमूद करते की आतील जागा प्रकाश, आकार आणि वापर यात भिन्न आहेत तर काँक्रीट त्यांना एकत्र धरते. आर्किटेक्चरल रेकॉर्ड बाग आणि खुले ॲम्फिथिएटर जोडते, आणि म्हणते की कमानी, खोलगट जागा आणि लागवड उष्णता सुसह्य करतात. दोशी यांचे कार्यालय संगथमधून चालत असे, असे डीझीनने २०२१ मध्ये नमूद केले.

अरण्य, ६०,००० लोकांसाठी आखलेली वसाहत

इंदूरमधील अरण्य हा प्रकल्प निवड समितीने दोशी यांनी १९५४ मध्ये केलेल्या वचनाशी सर्वाधिक जोडला. प्रशस्तिपत्र त्यांना उद्धृत करते: “सर्वांत खालच्या वर्गाला योग्य निवास देण्यासाठी.” प्रित्झकर निवड समिती म्हणते की त्यांनी कमी उत्पन्न गटासाठीचा आपला पहिला गृहप्रकल्प १९५० च्या दशकात केला, आणि आर्किटेक्चरल रेकॉर्ड अहमदाबादमधील वस्त्रोद्योग संशोधन संघटना अटिरासाठीच्या त्यांच्या कमी खर्चाच्या घरांची तारीख १९५८ देते.

आगा खान डेव्हलपमेंट नेटवर्कची नोंद आराखडा देते. अरण्य इंदूरपासून ६ किलोमीटरवर आहे, आणि वास्तुशिल्प फाउंडेशनने १९८३ मध्ये तयार केलेला त्याचा मुख्य आराखडा व्यवसायांच्या मध्यवर्ती पट्ट्यावर आधारलेला आहे, ज्याच्या दोन्ही बाजूंना ७,००० ते १२,००० लोकांचे सहा विभाग आहेत, जे रेषीय उद्यानांनी छेदले जातात. इंदूर विकास प्राधिकरण हे ग्राहक होते. प्रत्येकी मागील अंगण असलेली दहा घरे एक गट बनवतात जो रस्त्यावर उघडतो. सर्वांत गरीब कुटुंबे प्रत्येक विभागाच्या मध्यभागी राहतात आणि अधिक सधन कुटुंबे कडांवर, जेणेकरून उत्पन्न गट एकमेकांत मिसळतात. दोशी यांनी ८० नमुना घरे रचली, एका खोलीच्या निवाऱ्यांपासून मोठ्या घरांपर्यंत. बहुतेक खरेदीदारांनी फक्त भूखंड घेतला; सर्वांत गरिबांना काँक्रीटचा पाया, सेवा गाभा आणि एक खोली मिळाली. मालक त्यांना हवे ते साहित्य वापरून बांधू शकत होते.

आगा खान निवड समितीने अरण्याला “नवकल्पक भूखंड आणि सेवा प्रकल्प” (ज्या योजनेत रहिवाशांना भूखंड आणि मूलभूत सुविधा मिळतात, मग ते स्वतः बांधतात) म्हटले आणि १९९३ ते १९९५ च्या चक्रातील वास्तुशास्त्र पुरस्कार दिला. एकेडीएन पूर्ण होण्याचे वर्ष १९८९ देते.

लोकसंख्येचा आकडा स्रोतांमध्ये वेगळा आहे. एकेडीएन म्हणते की अरण्य ८५ हेक्टर निव्वळ नियोजन क्षेत्रावर ६,५०० निवासांत एकूण ६०,००० लोकांना “अखेरीस सामावून घेईल.” प्रित्झकर घोषणा, जी आर्कडेली आणि डीझीन यांनी पुन्हा सांगितली, म्हणते की वसाहत ८०,००० हून अधिक लोकांसाठी निवास पुरवते. हा लेख एकेडीएनचा नियोजित आकडा वापरतो आणि दुसरा नमूद करतो. आर्किटेक्ट्स न्यूजपेपर म्हणते की दोशी यांनी रहिवाशांना वास्तुविशारदाच्या औपचारिक रचनेत सुधारणा करण्यास आणि तिचा विस्तार करण्यास प्रोत्साहन दिले.

जमिनीतील एक कलादालन, आणि इतर इमारती

चित्रकार एम. एफ. हुसेन यांच्यासाठी दोशी यांनी अमदावाद नी गुफा रचली, बव्हंशी भूमिगत आणि एकमेकांना जोडलेल्या घुमटांनी आच्छादलेले कलादालन. प्रित्झकर संकेतस्थळ त्याची तारीख १९९४ देते, आर्कआयज १९९२ ते १९९५ देते, आणि डीझीनचे वृत्त वेगवेगळ्या लेखांत १९९४ आणि १९९५ वापरते, त्यामुळे इमारत १९९० च्या दशकाच्या पूर्वार्धातील आहे. आर्कआयज घुमटांचे वर्णन फुटक्या सिरॅमिकपासून बनवलेल्या हलक्या मोझॅकने आच्छादलेले, आणि अर्ध-भूमिगत जागा आतील तापमान स्थिर ठेवण्याचा मार्ग म्हणून करते.

आर्किटेक्चरल रेकॉर्ड अहमदाबादमधील इतर इमारतींची यादी देते: इन्स्टिट्यूट ऑफ इंडॉलॉजी (१९६२), कमला हाऊस (१९६३), टागोर मेमोरियल हॉल (१९६७), बिमा नगर म्हणून ओळखली जाणारी जीवन विमा निगमची घरे (१९७३) आणि प्रेमाभाई हॉल (१९७६). निवड समितीने जबलपूरमधील मध्य प्रदेश वीज मंडळाच्या कार्यालयांचा (१९७९) सूर्यसावली देणाऱ्या अंगणांचे आणखी एक उदाहरण म्हणून उल्लेख केला. आर्किटेक्ट्स न्यूजपेपरने लिहिले की दोशी यांचे सर्वांत गहन योगदान शिक्षक आणि संस्थानिर्माते म्हणून त्यांच्या कामातून आले.

सन्मान आणि शेवटची वर्षे

प्रित्झकर चरित्र यादी देते: १९७६ मध्ये पद्मश्री, अरण्यासाठी आगा खान वास्तुशास्त्र पुरस्कार, १९८८ मध्ये इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ आर्किटेक्ट्सचे सुवर्णपदक, त्याच वर्षी फ्रान्सच्या अकॅडमी ऑफ आर्किटेक्चरचे सुवर्णपदक, २००० मध्ये नागरी नियोजन आणि रचनेतील उत्कृष्टतेसाठी पंतप्रधान राष्ट्रीय पुरस्कार, २००७ मध्ये इन्स्टिट्यूट फ्रान्सेस दी आर्किटेक्चरचा शाश्वत वास्तुशास्त्रासाठीचा जागतिक जीवनगौरव पुरस्कार आणि २०११ मध्ये फ्रेंच ऑर्डर ऑफ आर्ट्स अँड लेटर्स (ऑफिसर). ते असेही म्हणते की त्यांनी २००५ ते २००७ दरम्यान प्रित्झकर निवड समितीवर काम केले.

दोशी यांना २०२० मध्ये पद्मभूषण मिळाले; आयआयएम बंगळुरूने ते आपल्या संकेतस्थळावर जाहीर केले आणि स्वराज्यच्या २०२० च्या पुरस्कारविजेत्यांच्या यादीत वास्तुशास्त्र विभागात त्यांचा समावेश आहे. रॉयल इन्स्टिट्यूट ऑफ ब्रिटिश आर्किटेक्ट्सने डिसेंबर २०२१ मध्ये त्यांना २०२२ चे रॉयल गोल्ड मेडलिस्ट म्हणून नाव दिले आणि १५ जून २०२२ रोजी पदक त्यांना प्रदान केले. संस्थेचे अध्यक्ष सायमन ऑलफोर्ड म्हणाले की दोशी यांनी “आपल्या आनंददायी हेतुपूर्ण वास्तुशास्त्राने वास्तुविशारदांच्या पिढ्यांवर प्रभाव टाकला.”

आर्किटेक्ट्स न्यूजपेपरनुसार दोशी यांचे २४ जानेवारी २०२३ रोजी वयाच्या ९५ व्या वर्षी अहमदाबादमधील आपल्या घरी निधन झाले. दुसऱ्या दिवशी, २५ जानेवारी रोजी, पत्र सूचना कार्यालयाने २०२३ चे पद्म पुरस्कार जाहीर केले, ज्यात सहा पद्मविभूषण प्राप्तकर्त्यांपैकी दोशी होते, मरणोत्तर सन्मानित. त्याच यादीत तबलावादक झाकीर हुसेन यांचाही समावेश होता, ज्यांची कारकीर्द आमच्या त्यांच्यावरील व्यक्तिचित्रात आहे. सीएनएनने उद्धृत केलेल्या प्रित्झकर पुरस्काराच्या त्यांच्या मृत्यूविषयीच्या निवेदनात म्हटले होते की दोशी यांनी “आपल्या मायदेशातील प्रत्येक सामाजिक-आर्थिक वर्गाला स्पर्श केला.”