Skip to content
गॅमा-किरण स्फोटांचा दोन वर्षांचा अभ्यास करण्यासाठी बांधलेल्या नासाच्या स्विफ्ट दुर्बिणीने जवळपास २२ वर्षांत २,००० हून अधिक स्फोट पाहिले आणि ४ नोव्हेंबर २०२६ रोजी ती उत्तर सुमात्रावर पुन्हा वातावरणात शिरली
विज्ञान आणि अवकाश

गॅमा-किरण स्फोटांचा दोन वर्षांचा अभ्यास करण्यासाठी बांधलेल्या नासाच्या स्विफ्ट दुर्बिणीने जवळपास २२ वर्षांत २,००० हून अधिक स्फोट पाहिले आणि ४ नोव्हेंबर २०२६ रोजी ती उत्तर सुमात्रावर पुन्हा वातावरणात शिरली

छायाचित्र: NASA E/PO, Sonoma State University/Aurore Simonnet / Wikimedia Commons, Public domain (क्रॉप केलेले)

मराठी

नासाची स्विफ्ट वेधशाळा २० नोव्हेंबर २००४ रोजी दोन वर्षांच्या मोहिमेसाठी प्रक्षेपित झाली आणि तिने २० ऑक्टोबर २०२६ रोजी शेवटचे निरीक्षण केले. संस्थेच्या म्हणण्यानुसार तिने २,००० हून अधिक स्फोट पाहिले आणि १,४०० हून अधिक सुपरनोव्हांचा अभ्यास केला, आणि आता नासाने हबलला उंची देण्याबाबत उद्योगांकडून कल्पना मागवल्या आहेत.

· · 6 मिनिटांचे वाचन

नासाची नील गेरेल्स स्विफ्ट वेधशाळा दोन वर्षांच्या मोहिमेसाठी रचली गेली होती आणि ती जवळपास २२ वर्षे चालली. २३ ऑक्टोबर २०२६ च्या आपल्या सारांशात नासा सांगते की स्विफ्टने २,००० हून अधिक गॅमा-किरण स्फोट पाहिले, १,४०० हून अधिक सुपरनोव्हा स्फोटांचा अभ्यास केला आणि सुमारे ७,००० प्रकाशित वैज्ञानिक शोधनिबंधांसाठी डेटा पुरवला. ४ नोव्हेंबर २०२६ रोजी अमेरिकी स्पेस फोर्सने पुष्टी केली की अमेरिकी पूर्व प्रमाणवेळेनुसार सकाळी ७:३९ वाजता हे यान इंडोनेशियाच्या उत्तर सुमात्रा भागावर वातावरणात पुन्हा शिरले.

सुमारे एका मिनिटात वळू शकणारा उपग्रह

नासा गॅमा-किरण स्फोटांना विश्वातील सर्वात शक्तिशाली स्फोट म्हणते, आणि खगोलशास्त्रज्ञ त्यांना स्फोट होणाऱ्या प्रचंड ताऱ्यांशी आणि विलीन होणाऱ्या न्यूट्रॉन ताऱ्यांशी जोडतात. काही स्फोट इतक्या लवकर येतात आणि जातात की वेळेत त्यांच्याकडे कोणीही मोठी दुर्बीण वळवू शकत नाही. २० नोव्हेंबर २००४ रोजी डेल्टा रॉकेटवरून प्रक्षेपित झालेली स्विफ्ट ही अडचण सोडवण्यासाठी बांधली गेली. नासाचे गोडार्ड स्पेस फ्लाइट सेंटर सांगते की तिन्ही उपकरणे अमेरिका, युनायटेड किंगडम आणि इटलीतील आंतरराष्ट्रीय संघाकडून आली.

बर्स्ट अलर्ट टेलिस्कोप आकाशाचा रुंद भाग कठीण क्ष-किरण आणि गॅमा किरणांत, १५ ते १५० केव्ही मध्ये, पाहतो आणि स्फोट कुठे झाला ते ठरवतो. त्यानंतर एक्स-रे टेलिस्कोप (०.३ ते १० केव्ही) आणि अल्ट्राव्हायोलेट/ऑप्टिकल टेलिस्कोप (१७० ते ६०० नॅनोमीटर) त्याच ठिकाणाकडे पाहतात. नासा गोडार्डचे मोहिमेचे प्रमुख संशोधक एस. ब्रॅडली सेन्को यांनी ऑक्टोबरच्या सारांशात सांगितले की हा संपूर्ण क्रम साधारणतः सुमारे एका मिनिटात होत असे. स्विफ्ट स्फोटांचे स्थान इतर वेधशाळांनाही कळवत असे, जेणेकरून ती आपली उपकरणे वळवू शकतील, म्हणूनच सीबीएस न्यूज नासाचा हवाला देत तिला हबल आणि वेब यांसारख्या दुर्बिणींसाठी “पहिली प्रतिसादक” म्हणते.

नासाच्या गोडार्ड मोहीम पानानुसार बर्स्ट अलर्ट टेलिस्कोप वर्षाला सुमारे १०० स्फोट शोधतो. नासास्पेसफ्लाइटने जून २०२६ च्या अखेरीपर्यंत स्विफ्टने शोधलेले १,७६० स्फोट मोजले, जी नासाच्या ऑक्टोबरमधील पाहिलेल्या २,००० हून अधिक स्फोटांच्या आकड्याहून वेगळी मोजणी आहे.

अखेर नेमके सापडलेले लघु स्फोट

लघु गॅमा-किरण स्फोट दोन सेकंदांपेक्षा कमी वेळात शिखरावर पोहोचतात, आणि स्विफ्टपर्यंत त्यानंतर दिसणारी चमक पाहता येईल इतक्या लवकर कोणालाही ते सापडत नसत. मे २००५ मध्ये स्विफ्टने जीआरबी ०५०५०९बी हा ०.०३ सेकंद टिकलेला स्फोट पकडण्याइतक्या वेगाने वळण घेतले. तिने त्याच्या अनुचमकेतून ११ क्ष-किरण फोटॉन शोधले, ज्याला नासा चमक शोधली गेलेला पहिला लघु स्फोट म्हणते. नासाच्या म्हणण्यानुसार या निरीक्षणांनी जुन्या प्रारूपांना बळ दिले, ज्यात लघु स्फोट दोन न्यूट्रॉन ताऱ्यांच्या विलीनीकरणातून येतात.

स्विफ्ट चमूची स्वतःची प्रमुख शोधांची यादी, फेब्रुवारी २०१० मध्ये होती तशी, सांगते की मोहिमेने जीआरबी ०९०४२३ शोधला, ज्याचे वर्णन ती त्या वेळी ज्ञात असलेली सर्वात दूरची वर्णपटाद्वारे पुष्टी झालेली वस्तू असे करते, ८.३ च्या रेडशिफ्टवर. त्याच पानावर स्फोटांच्या आत क्ष-किरणांच्या ज्वाला आणि ४०० हून अधिक सक्रिय दीर्घिकीय केंद्रके उघड करणारे खोल कठीण क्ष-किरण सर्वेक्षण शोधल्याचे श्रेय स्विफ्टला दिले आहे.

शेवटी शेवटी स्विफ्ट स्फोटांपेक्षा बरेच काही करत होती. नासा सांगते की तिने लघुग्रह आणि धूमकेतू पाहिले, कृष्णविवरांकडून फाडल्या जाणाऱ्या ताऱ्यांवर लक्ष ठेवले, संपूर्ण आकाशाचे क्ष-किरण सर्वेक्षण केले आणि जमिनीवरून विनंती आल्यानंतर काही मिनिटांत नवीन लक्ष्ये घेऊ शकत होती. संपूर्ण संग्रह सार्वजनिक आहे. नासा तो सुमारे १२ टेराबाइट इतका सांगते, ज्यात अल्ट्राव्हायोलेट आणि ऑप्टिकल दुर्बिणीच्या १५ लाखांहून अधिक प्रतिमा आहेत, म्हणजे साठवणुकीच्या दृष्टीने सुमारे ६०० हाय-डेफिनिशन चित्रपट.

कक्षा का खाली आली

नासास्पेसफ्लाइटनुसार प्रक्षेपणाच्या वेळी ५८५ बाय ६०४ किलोमीटर असलेली कक्षा वरच्या विरळ वातावरणातील ओढीमुळे क्षीण होत गेली. नासा समजावते की नोदन प्रणाली नसलेली कमी पृथ्वी कक्षेतील याने हळूहळू खाली येतात, आणि अलीकडच्या वाढलेल्या सौर क्रियाशीलतेच्या काळाने स्विफ्टवरील हा परिणाम वाढवला. २८ सप्टेंबरच्या आपल्या लेखात नासाने सुमारे १८५ मैल (३०० किलोमीटर) ही उंची दिली, जिच्या खाली उंची वाढवण्याचा प्रयत्न अतिशय कठीण होता.

स्विफ्टचे कार्यसंचालन केंद्र चालवणाऱ्या पेन स्टेटमधील उड्डाण नियंत्रकांनी डिसेंबर २०२५ मध्ये निरीक्षण योजनेचा सुमारे एकचतुर्थांश भाग ओढ कमीत कमी करणाऱ्या दिशांनी बदलण्यास सुरुवात केली, आणि फेब्रुवारी २०२६ पर्यंत ते पूर्णपणे बदलले. मोहीम संचालक जॉन नौसेक म्हणाले की फेब्रुवारीच्या मध्यापासून ऑगस्टअखेरपर्यंत कोणतेही लक्ष्यित वैज्ञानिक निरीक्षण झाले नाही. शेवटचे निरीक्षण २० ऑक्टोबर रोजी झाले, तेव्हा स्विफ्ट १७१ मैल (२७५ किलोमीटर) च्या खाली फिरत होती.

तिच्यापर्यंत न पोहोचलेली बचाव मोहीम

सप्टेंबर २०२५ मध्ये नासाने अॅरिझोनातील फ्लॅगस्टाफ येथील कॅटालिस्ट स्पेसला स्विफ्टला पकडून वर उचलणारे सर्व्हिसिंग यान बांधण्याचे कंत्राट दिले. नासास्पेसफ्लाइट आणि गव्हकॉनफीड दोघेही हे कंत्राट ३ कोटी डॉलरचे स्मॉल बिझनेस इनोव्हेशन रिसर्च कंत्राट असल्याचे सांगतात, आणि नासाने म्हटले की कॅटालिस्टकडे ते यान रचणे, बांधणे, तपासणे आणि प्रक्षेपित करणे यासाठी सुमारे एक वर्ष होते. लिंक नावाच्या या यानाचे वजन सुमारे ८८० पाउंड (सुमारे ४०० किलोग्रॅम) होते आणि त्यावर तीन आयन थ्रस्टर आणि तीन रोबोटिक हात होते.

लिंक ३ जुलै २०२६ रोजी मार्शल बेटांतील क्वाजालीन अटॉलवरून पेगॅसस एक्सएल रॉकेटने प्रक्षेपित झाले. अवकाशात पोहोचल्यानंतर त्यात अधूनमधून संपर्क तुटणे आणि दिशा नियंत्रणात अडचणी निर्माण झाल्या. नासा आणि कॅटालिस्टने १९ ऑगस्ट २०२६ रोजी जाहीर केले की लिंक स्विफ्टला पकडून वर उचलू शकत नाही, आणि योजना तंत्रज्ञान प्रात्यक्षिकांकडे वळली. नासाच्या छायाचित्र मजकुरानुसार लिंक स्विफ्टपासून ७.५ ते ९ मैल (१२ ते १५ किलोमीटर) अंतरावरून गेले आणि त्याने तिचे एका रेषेच्या स्वरूपात छायाचित्र घेतले. नासाने ३ सप्टेंबर रोजी आपला सहभाग संपवला, आणि लिंक २५ सप्टेंबर रोजी पुन्हा वातावरणात शिरले.

नासाचे प्रशासक जेरेड आयझॅकमन ऑगस्टमध्ये म्हणाले की हा प्रयत्न “आम्ही ज्या निकालासाठी काम करत होतो तो नव्हता”, पण मोहीम प्रयत्न करण्यासारखी होती. कॅटालिस्टचे मुख्य कार्यकारी गोन्ही ली म्हणाले की एका वर्षापेक्षा कमी काळात कंपनी संकल्पनेपासून तिने ज्याला पहिला व्यावसायिक अवकाश रोबोट म्हटले त्याचे प्रक्षेपण आणि संचालन करण्यापर्यंत पोहोचली. हे वर्णन कंपनीचे स्वतःचे आहे.

४ नोव्हेंबरचा शेवट

सीबीएस न्यूजच्या वृत्तानुसार नासाने ४ नोव्हेंबरला अमेरिकी पूर्व वेळेनुसार पहाटे सुमारे ३:३० वाजता पुन्हा वातावरणात शिरण्याचा अंदाज वर्तवला होता, दोन्ही बाजूंनी ११ तासांच्या अनिश्चिततेसह. पृथ्वीवरील कोणालाही असलेला धोका सुमारे २,१०० पैकी १ इतका, म्हणजे संभवत नसल्याचे नासाने म्हटले होते. नासाच्या अंतिम नोंदीत स्पेस फोर्सने पुन्हा वातावरणात शिरण्याचे स्थान सुमारे ३.४ अंश उत्तर आणि ९८.६ अंश पूर्व असे ठरवले आहे. यानाचे वजन सुमारे ३,२०० पाउंड (सुमारे १,४५० किलोग्रॅम) होते. नासाला अपेक्षा होती की त्याचा बहुतेक भाग जळून जाईल आणि काही घटक टिकले असावेत असे नासाने म्हटले. काही असल्यास, काय जमिनीपर्यंत पोहोचले ते नासाच्या नोंदी सांगत नाहीत.

स्विफ्टचा डेटा वापरणारे भारतीय अभ्यास

स्विफ्टचा सार्वजनिक संग्रह अमेरिकेच्या पलीकडेही चांगला वापरला जातो. बेंगळुरूतील क्राइस्ट (डीम्ड युनिव्हर्सिटी) आणि पुण्यातील आंतर-विद्यापीठ खगोलशास्त्र व खगोल भौतिकी केंद्र यांच्या चमूने ॲस्ट्रोसॅट, स्विफ्ट आणि न्यूस्टारची २०१६ ते २०१९ मधील निरीक्षणे एकत्र करून ४यू १९५७+११५ या कृष्णविवर युग्माचे विश्लेषण केले, मंथली नोटिसेस ऑफ द रॉयल अॅस्ट्रॉनॉमिकल सोसायटीने स्वीकारलेल्या शोधनिबंधात. भारतीय संस्थांतील संशोधकांच्या एका वेगळ्या अभ्यासाने एनजीसी ४४९० यूएलएक्स-८ साठी आपल्या डेटामध्ये स्विफ्टची १९ क्ष-किरण दुर्बिणीची निरीक्षणे वापरली, ज्याबद्दल आम्ही त्या अभ्यासाच्या आमच्या वृत्तात लिहिले आहे.

ॲस्ट्रोसॅट स्फोटांवर थेट लक्षही ठेवते. तिचा सीझेडटी इमेजर रुंद कोनाचा गॅमा-किरण स्फोट मॉनिटर म्हणून काम करतो, आणि तन्मय चट्टोपाध्याय व सहकाऱ्यांचा २०१७ मध्ये प्रथम प्रसिद्ध झालेला शोधनिबंध तिने कार्याच्या पहिल्या वर्षात पकडलेल्या ११ सर्वात तेजस्वी स्फोटांची ध्रुवीकरण माहिती सादर करतो. भारताची सौर मोहीम आदित्य-एल१ त्या सूर्याचा अभ्यास करते ज्याची क्रियाशीलता स्विफ्टला खाली आणणारी ओढ वाढवते, आणि इस्रोच्या स्पेडेक्स मोहिमेने १६ जानेवारी २०२५ रोजी कक्षेत दोन उपग्रह जोडले.

नासा हबलकडे वळते

एपीच्या वृत्तानुसार नासा हबलसाठीच्या मोहिमेबाबत उद्योगांचा कल अजमावत आहे; हबल १९९० मध्ये प्रक्षेपित झाली असून २०३० च्या दशकाच्या मध्यापर्यंत खाली येणे अपेक्षित आहे. नासाने २९ ऑक्टोबर २०२६ रोजी माहितीसाठी विनंती (रिक्वेस्ट फॉर इन्फॉर्मेशन) जारी केली. ती कंपन्यांना तीन गोष्टींबद्दल विचारते: हबलला अधिक उंचीवर नेणे, तिची सर्व्हिसिंग करणे, किंवा आयुष्याच्या अखेरीस नियंत्रित पुनःप्रवेश किंवा कक्षीय विल्हेवाट.

नासा सांगते की हबलकडे स्वतःची नोदन प्रणाली नाही आणि विश्लेषणानुसार तिचा पुनःप्रवेश २०३३ ते २०३४ या काळात अपेक्षित आहे, म्हणून मोहीम २०३२ पर्यंत व्हावी लागेल. आयझॅकमन नासाच्या प्रसिद्धिपत्रकात म्हणाले की “हबलकडे अजूनही महत्त्वाचे विज्ञान पुढे आहे.” सायन्स मिशन डायरेक्टोरेटच्या सहयोगी प्रशासक निकी फॉक्स म्हणाल्या की नासा पुढची प्रमुख मोहीम विकसित करत असताना हबलला उंची देण्याचे मार्ग तपासण्यास उत्सुक आहे. एपीने त्यांचा हवाला देऊन म्हटले आहे की स्विफ्टच्या विपरीत, यावेळी पर्यायांचा विचार करण्यासाठी अधिक वेळ आहे.

ही विनंती माहितीसाठी आहे, कंत्राट नव्हे. १२ नोव्हेंबर २०२६ पर्यंत ती खुली आहे, आणि नासा ३० नोव्हेंबर सोमवारी अमेरिकी पूर्व प्रमाणवेळेनुसार दुपारी ३ वाजेपर्यंत प्रतिसाद स्वीकारेल.

Share
Copied!

स्रोत आणि पुढील वाचन

  1. NASA Science: NASA's Swift Observatory Re-Entered Atmosphere (blog, 2 November 2026, updated 4 November)
  2. NASA Science: NASA's Swift Mission Ends, Leaves Behind Scientific Bonanza (23 October 2026)
  3. NASA Science: NASA Highlights Lessons Learned From Swift Boost Mission (28 September 2026)
  4. NASA Science: Partners, NASA Ready for June Launch of Swift Boost Mission
  5. NASA Science: Swift Boost Media Resources
  6. NASA Science: NASA Explores Potential Commercial Servicing for Hubble Telescope (30 October 2026)
  7. NASA Goddard, Swift mission site: About the Swift Gamma-Ray Burst Mission
  8. NASA Goddard, Swift mission site: Swift's Key Discoveries
  9. Associated Press: NASA space telescope plunges to Earth after two decades studying cosmic explosions (5 November 2026)
  10. CBS News: 3,200-pound space telescope plunges back to Earth after 22 years in orbit
  11. AIAA: NASA's Swift Observatory Reenters Earth's Atmosphere After 22 Years (5 November 2026)
  12. Via Satellite: Katalyst Link Mission is Unable to Rescue NASA Swift Observatory (19 August 2026)
  13. NASASpaceFlight: Pegasus XL set to air launch Swift Boost Mission to save NASA space telescope (29 June 2026)
  14. GovConFeed: NASA's $30M Katalyst Contract Sends Robotic Servicer to Rescue Decaying Swift Telescope
  15. Mudambi, Gudennavar, Misra and Bubbly: Spectral characteristics of the black hole binary 4U 1957+115, a multi-mission perspective (MNRAS, arXiv:2210.05606)
  16. Vashisht, Beri, Ghosh, Upadhyay and Rana: Probing spectral variability in NGC 4490 ULX-8 over 24 years of XMM-Newton, Chandra and Swift-XRT observations (arXiv:2510.11415)
  17. Chattopadhyay et al.: Prompt emission polarimetry of Gamma Ray Bursts with ASTROSAT CZT-Imager (arXiv:1707.06595)

हा लेख AI साधनांच्या मदतीने संशोधित आणि लिहिला गेला असून अचूकतेसाठी संपादित केला आहे. हा केवळ सर्वसाधारण माहिती आणि चर्चेसाठी आहे, व्यावसायिक सल्ला नाही. आमचे संपादकीय मानक आणि अस्वीकरण पाहा. चूक आढळली? आम्हाला कळवा.

#swift observatory#gamma-ray bursts#nasa#hubble space telescope#katalyst space#satellite reentry#astrosat#x-ray astronomy

आवडलं? पुढचा लेख मिळवा.

एका वेळी एक चांगला लेख, थेट तुमच्या इनबॉक्समध्ये. स्पॅम नाही, हवं तेव्हा थांबवा.

याच विभागात आणखी: विज्ञान आणि अवकाश
२८ सप्टेंबर २०१५ रोजी पाच उपकरणांसह प्रक्षेपित झालेल्या ॲस्ट्रोसॅटने दशकभर काम केले, ९.३ अब्ज प्रकाशवर्षे दूरच्या दीर्घिकेतून येणारा एक्स्ट्रीम अतिनील प्रकाश टिपला आणि क्रॅब पल्सरच्या क्ष-किरणांचे ध्रुवीकरण मोजले
इस्रो, TIFR, IIA, IUCAA आणि भागीदारांनी बनवलेल्या एका उपग्रहावरील पाच दुर्बिणींनी दशकभर कृष्णविवरे, तेजोमेघ आणि दूरच्या दीर्घिका न्याहाळल्या. प्रत्येक उपकरण काय करते आणि त्यांच्या माहितीतून काय बाहेर आले, ते येथे आहे.
नासाच्या जुळ्या एस्केपेड यानांनी ७ आणि ९ नोव्हेंबर २०२६ रोजी इंजिन चालवून पृथ्वीजवळून उड्डाणे पूर्ण केली, जे नासाच्या म्हणण्यानुसार मंगळ मोहिमेसाठी पहिलेच आहे, आणि ती सप्टेंबर २०२७ मध्ये मंगळाच्या कक्षेसाठी निघाली आहेत
पृथ्वीपासून दहा लाख मैलांवरील एका बिंदूभोवती एका वर्षाचे वलयाकार भ्रमण दोन दिवसांच्या अंतराने झालेल्या दोन इंजिन ज्वलनांनी संपले. मार्ग, भौतिकशास्त्र, पृथ्वीच्या चुंबकीय पुच्छाचा डेटा आणि मंगळावरील दोन कक्षायानांची योजना.
भारतीय खगोलशास्त्रज्ञांनी सुमारे २५ दशलक्ष प्रकाशवर्षे दूर असलेल्या NGC 4490 ULX-8 या तेजस्वी एक्स-रे स्रोताची २४ वर्षांतील ३९ चंद्रा, XMM-न्यूटन आणि स्विफ्ट निरीक्षणे एकत्र केली, आणि तो एडिंग्टन मर्यादेवर किंवा तिच्या जवळ पोसला जाणाऱ्या तारकीय वस्तुमानाच्या कृष्णविवराशी जुळतो असे आढळले
उत्तर आकाशातील एका दीर्घिका जोडीत आठ नोंदलेले अतिदीप्त एक्स-रे स्रोत आहेत. भारतीय संशोधकांनी त्यातील एकाकी स्रोत ULX-8 वरील दोन दशकांचे अवकाश-दुर्बिणींचे संग्रह पुन्हा तपासले आणि त्याची बदलती तेजस्विता व वर्णपट वाचला.
← सर्व लेख