छायाचित्र: NASA Kennedy Space Center / NASA/Kim Shiflett / Wikimedia Commons, Public domain (क्रॉप केलेले)
मराठी
प्रत्येक यानाने सर्वात जवळच्या बिंदूवर सुमारे नऊ मिनिटे इंजिन चालवले, पहिले ७ नोव्हेंबरला सुमारे १,००० मैल उंचीवर आणि दुसरे ९ नोव्हेंबरला सुमारे ६५० मैलांवर. नासा सांगते की ही जोडी ७ आणि ९ सप्टेंबर २०२७ रोजी मंगळाभोवतीच्या कक्षेत शिरेल.
नासाच्या जुळ्या एस्केपेड यानांनी पृथ्वीजवळून जाताना प्रत्येकाने सुमारे नऊ मिनिटे आपली इंजिने चालवली: पहिल्याने ७ नोव्हेंबर २०२६ रोजी पृष्ठभागापासून सुमारे १,००० मैल (१,६०० किमी) उंचीवर, दुसऱ्याने ९ नोव्हेंबर रोजी सुमारे ६५० मैल (१,०५० किमी) उंचीवर. नासाच्या ९ नोव्हेंबरच्या नोंदीनुसार दोन्ही आता मंगळाकडे निघाली आहेत, आणि कक्षेत शिरणे ७ आणि ९ सप्टेंबर २०२७ रोजी नियोजित आहे. नासाच्या हेलिओफिजिक्स विभागाच्या कार्यवाहू सहयोगी उड्डाण संचालक असल नसेरी म्हणाल्या की मंगळाकडे यान पाठवण्यासाठी नासाने पृथ्वीजवळून इंजिन चालवून उड्डाण करण्याचा हा पहिलाच वेळ होता, आणि संस्थेने ते दोनदा “निर्दोषपणे, फक्त दोन दिवसांत” केले.
“पहिले” हा शब्द नासाचाच आहे. २ नोव्हेंबरच्या तिच्या पूर्वसूचनेत हा एक असा प्रयोग असल्याचे म्हटले होते जो संस्थेच्या कोणत्याही यानाने यापूर्वी केला नाही.
दोन ज्वलने, दोन दिवसांच्या अंतराने
या ज्वलनाला ट्रान्स-मार्स इंजेक्शन म्हणतात, म्हणजे यानाला मंगळाच्या मार्गावर बांधून टाकणारे इंजिनाचे चालवणे, असे नासा सांगते. ते सर्वात जवळच्या बिंदूवर झाले, पहिल्या यानासाठी ७ नोव्हेंबरला अमेरिकी पूर्व वेळेनुसार पहाटे ५ वाजता आणि दुसऱ्यासाठी ९ नोव्हेंबरला सकाळी ६ वाजता. नासाच्या पूर्वसूचनेनुसार प्रत्येक ज्वलनाने यानाचा वेग सुमारे ६.३ मैल प्रति सेकंदावरून सुमारे ६.७ मैल प्रति सेकंदावर (सुमारे १०.१ ते १०.८ किमी/से) नेला असता, म्हणजे ताशी १,००० मैलांहून अधिक वाढ. दोन्ही उड्डाणे दक्षिण ऑस्ट्रेलियावरून गेली.
या घटनेपूर्वी नासाने सर्वात जवळचे अंतर फक्त ६०० ते १,१०० मैलांच्या पल्ल्यात दिले होते. १,००० आणि ६५० मैलांचे आकडे ९ नोव्हेंबरच्या नोंदीतून आले आहेत. पृथ्वीभोवती फिरणाऱ्या बहुतेक उपग्रहांपेक्षा या उंची जास्त आहेत, असेही नासाच्या पूर्वसूचनेत नमूद होते.
ज्वलनानंतर यान किती अचूकपणे दिशेत आहेत हे समजण्यासाठी चमूला काही दिवस लागतात, असे नासाची पूर्वसूचना सांगते, आणि त्यांना सप्टेंबर २०२७ च्या मार्गावर ठेवण्यासाठी तो अनेक मार्ग सुधारणा क्रिया योजतो. १२ नोव्हेंबर २०२६ पर्यंत या लेखासाठी उघडलेले स्रोत ज्वलने पूर्ण झाल्याचे आणि सुधारणा अजून बाकी असल्याचे सांगतात.
त्यांनी एक वर्ष का वाट पाहिली
मंगळ मोहिमा सहसा सुमारे दर २६ महिन्यांनी उघडणाऱ्या छोट्या संधीत पृथ्वीवरून निघतात, जेव्हा दोन्ही ग्रह एका रेषेत येतात, असे नासा आणि स्पेस.कॉम दोघेही समजावतात. एस्केपेडने ऑक्टोबर २०२४ ची संधी वापरायची होती, असे स्पेस.कॉम सांगते, पण ब्लू ओरिजिनच्या न्यू ग्लेन रॉकेटमधील विलंबामुळे ती त्यातून बाहेर राहिली. रॉकेट लॅबच्या जून २०२१ च्या घोषणेत प्रक्षेपण २०२४ मध्ये आणि प्रवासाचा काळ ११ महिने असे नियोजित म्हटले होते.
त्याऐवजी, कॅलिफोर्निया विद्यापीठ बर्कलेच्या स्पेस सायन्सेस लॅबोरेटरीच्या (एसएसएल) म्हणण्यानुसार मोहीम १३ नोव्हेंबर २०२५ रोजी दुपारी ३:५५ वाजता (अमेरिकी पूर्व प्रमाणवेळ) केप कॅनव्हरल येथून न्यू ग्लेनच्या दुसऱ्या उड्डाणावर प्रक्षेपित झाली. तेव्हा पृथ्वी आणि मंगळ सूर्याच्या विरुद्ध बाजूंना होते, असे नासा सांगते. ॲडव्हान्स्ड स्पेस कंपनीच्या मोहीम रचनाकारांनी ही जोडी लॅग्रेंज बिंदू २ भोवती वलयाकार “प्रतीक्षा” कक्षेत ठेवली; हा सूर्यापासून दूरच्या बाजूला पृथ्वीपासून सुमारे दहा लाख मैलांवरील गुरुत्वाकर्षण समतोलाचा बिंदू आहे. नासा या वलयाचे वर्णन राजमा दाण्याच्या आकाराचे असे करते. यान तेथे सुमारे एक वर्ष थांबले आणि नंतर नोव्हेंबर २०२६ मध्ये पृथ्वीकडे परतले.
ॲडव्हान्स्ड स्पेस सांगते की थेट मंगळ प्रक्षेपणाच्या संधी दर दोन वर्षांनी सुमारे दोन आठवडे टिकतात आणि प्रतीक्षा कक्षेच्या पद्धतीमुळे त्यांच्या बाहेरही प्रक्षेपण करता येते. कॅलिफोर्निया विद्यापीठ बर्कली म्हणते की या मार्गामुळे भविष्यातील मंगळ मोहिमांना प्रक्षेपणासाठी अधिक मोठा कालावधी मिळू शकतो.
इंजिन पृथ्वीजवळ का चालवले जाते
ग्रहाच्या सर्वात जवळच्या बिंदूवर यान सर्वात वेगाने जाते, आणि तेथे केलेले ज्वलन तेवढेच ज्वलन दूरवर केल्यापेक्षा अधिक फळ देते. ही ओबर्थ क्रिया आहे, जी इंजेक्शन ज्वलन वापरते असे कॅलिफोर्निया विद्यापीठ बर्कलेचे मोहीम रचना पान सांगते. भौतिकशास्त्रज्ञ फिलिप ब्लँको आणि कार्ल मुंगन ती अमेरिकन जर्नल ऑफ फिजिक्समध्ये मांडतात: पेरिॲप्सिसवर, म्हणजे कक्षेतील सर्वात जवळच्या बिंदूवर, दिलेला छोटा आवेग ऊर्जा संवर्धनाचे उल्लंघन न करता यानाच्या कक्षीय ऊर्जेत मोठा बदल घडवू शकतो. पुढे ढकलणारा धक्का यानाजवळ आधीच असलेल्या वेगाच्या प्रमाणात गतिज ऊर्जा वाढवतो, असे ते लिहितात, म्हणून मध्यवर्ती वस्तूच्या शक्य तितक्या जवळ ज्वलन केल्याने मिळणारी ऊर्जा सर्वाधिक होते.
साध्या भाषेत वाचन असे की यान सर्वात वेगाने जात असताना तेवढेच इंधन अधिक काम करते. नासा एस्केपेडच्या उड्डाणांचे वर्णन पृथ्वीचे गुरुत्वाकर्षण आणि इंजिन ज्वलन यांचा संयोग असे करते.
भारताने मंगळाकडे वेगळा मार्ग घेतला. इस्रोच्या डेटा संग्रहानुसार इस्रोच्या मार्स ऑर्बिटर मिशनने, जे ५ नोव्हेंबर २०१३ रोजी प्रक्षेपित झाले, पृथ्वीच्या प्रभावक्षेत्रातून बाहेर पडण्यासाठी सहा मुख्य इंजिन ज्वलने वापरली आणि २४ सप्टेंबर २०१४ रोजी पहिल्याच प्रयत्नात ते मंगळाच्या कक्षेत सोडले गेले. संपूर्ण नोंद मंगळयान, मार्स ऑर्बिटर मिशन या आधीच्या लेखात आहे.
जोडीने पृथ्वीच्या पुच्छात काय पाहिले
पृथ्वीच्या सूर्यापासून दूरच्या बाजूला, सौर वारा (सूर्यावरून सतत वाहणारा भारित कणांचा प्रवाह) पृथ्वीच्या चुंबकीय क्षेत्राला लांब पुच्छात, चुंबकीय पुच्छात, ताणतो. नासा सांगते की एस्केपेड त्याच्या अशा दूरच्या भागातून गेले ज्याचा थेट शोध कोणत्याही यानाने यापूर्वी घेतला नव्हता, आणि मोहिमेच्या शास्त्रज्ञांनी “काही रोचक हालचाल आणि रचना” पाहिल्या, ज्या ते सांगणार आहेत.
कॅलिफोर्निया विद्यापीठ बर्कलेचे प्रमुख संशोधक रॉब लिलिस यांनी स्पेस.कॉमला सांगितले की आधीच्या मोहिमांनी हे पुच्छ पृथ्वीपासून जवळपास ८,००,००० मैल (१.२७ दशलक्ष किमी) पर्यंत अभ्यासले होते. एस्केपेडने ते सुमारे १० दिवसांत सुमारे १.१९ दशलक्ष मैलांवर (१.९१ दशलक्ष किमी) पार केले. त्यांनी चुंबकीय रचना, तिची हालचाल आणि प्लाझ्मा प्रवाह यांचा डेटा “अभूतपूर्व” म्हणून वर्णन केला, आणि दूरच्या पुच्छाचे मोजमाप दोन यानांनी एकाच वेळी केल्याची ही पहिलीच वेळ होती असे सांगितले. नंतरच्या एका फेरीत जुळी याने पृथ्वीच्या खूप जवळ होती आणि चंद्र पुच्छातून जात होता, ज्यामुळे चंद्रावरील दोन आर्टेमिस-थेमिस यानांसह चार दृष्टिकोनांतून त्याचे निरीक्षण करता आले. १२ नोव्हेंबर २०२६ पर्यंत या लेखासाठी उघडलेले स्रोत चमूची विधाने देतात, पण या निष्कर्षांवर प्रसिद्ध झालेला शोधनिबंध नाही.
मंगळावर दोन कक्षायाने काय करतील
पृथ्वीसारखे मंगळाला जागतिक चुंबकीय क्षेत्र नाही, असे नासाचे मोहीम पान सांगते. त्याचे चुंबकीय वातावरण प्राचीन कवचात उरलेली क्षेत्रे आणि सौर वाऱ्याने वरच्या वातावरणात निर्माण केलेले दुर्बल क्षेत्र यांचे मिश्रण आहे. नासाचा व्हिज्युअलायझेशन स्टुडिओ समजावतो की सूर्याकडून येणारे भारित कण मंगळावरील आयनांना अवकाशात वेग देऊ शकतात, आणि नासाच्या मावेन कक्षायानाच्या निरीक्षणांनी वातावरणाच्या ऱ्हासात सौर वारा महत्त्वाचा वाटा उचलतो असे दाखवले. ही प्रक्रिया दोन ठिकाणांहून एकाच वेळी पाहण्यासाठी एस्केपेड बांधले आहे. भारताचा स्वतःचा सूर्य निरीक्षक, आदित्य-एल१, तोच सौर प्रवाह पृथ्वीपासून १५ लाख किलोमीटरवरील गुरुत्वाकर्षण समतोलाच्या बिंदूवरून अभ्यासतो.
नासाचे मोहीम पान योजना मांडते. पहिल्या मोहिमेत दोन्ही याने सुमारे ३० मिनिटांच्या अंतराने एकाच कक्षेत उडतात आणि अल्पायुषी बदल पकडण्यासाठी तीच ठिकाणे काही मिनिटांच्या अंतराने तपासतात. दुसऱ्यात एक मंगळाच्या जवळ राहते आणि दुसरे दूर जाते, त्यामुळे एक वरच्या बाजूला सौर वाऱ्यात असू शकते तर दुसरे खालच्या बाजूला चुंबकमंडलाच्या आत असते. विज्ञानासाठीच्या उंची सुमारे १६० ते १०,००० किमी आहेत.
नासाच्या ९ नोव्हेंबरच्या नोंदीतील वेळापत्रक असे आहे. मंगळाच्या कक्षेत शिरण्याचे प्रत्येक ज्वलन सुमारे ११ मिनिटे चालते. अनेक महिने रचनेत येण्यासाठीच्या हालचालींनंतर जून २०२८ मध्ये वैज्ञानिक कार्य सुरू होणे अपेक्षित आहे. सहा महिन्यांनी याने पाच महिन्यांच्या मोहिमेसाठी वेगवेगळ्या कक्षांत जातात. लिलिस म्हणाले की मंगळाभोवती दोन कक्षायानांचे संयोजन करणारी ही पहिली वैज्ञानिक मोहीम असेल आणि मंगळाच्या पर्यावरणाचे दोन ठिकाणांहून एकाच वेळी समन्वित निरीक्षण करणारी पहिली.
नासाच्या मोहीम पानानुसार चार उपकरणे चार संस्थांकडून आली आहेत: कॅलिफोर्निया विद्यापीठ बर्कलेकडून इलेक्ट्रोस्टॅटिक विश्लेषक, नासा गोडार्डकडून चुंबकमापक, एम्ब्री-रिडल एरोनॉटिकल विद्यापीठाकडून लँग्म्यूर प्रोब आणि नॉर्दर्न ॲरिझोना विद्यापीठाकडून कॅमेरे, जे विद्यार्थ्यांचे उपकरण आहे.
कमी अंदाजपत्रकावरील लहान मोहीम
एस्केपेड नासाच्या सिंप्लेक्स कार्यक्रमाचा, म्हणजे स्मॉल इनोव्हेटिव्ह मिशन्स फॉर प्लॅनेटरी एक्सप्लोरेशनचा भाग आहे, आणि २०१९ मध्ये निधीसाठी निवडले गेले, असे कॅलिफोर्निया विद्यापीठ बर्कली सांगते. विद्यापीठ २०२४ मध्ये याने प्रक्षेपण स्थळापर्यंत पोहोचवण्याचा खर्च ४.९ कोटी अमेरिकी डॉलर इतका सांगते, जो १० ते १५ वर्षांपूर्वी तुलनात्मक मोहिमेसाठी लागला असता त्याच्या सुमारे दहावा भाग आहे. १० नोव्हेंबरच्या न्यू स्पेस इकॉनॉमीच्या वृत्तानुसार रॉकेट लॅबने ब्लू आणि गोल्ड ही दोन याने कॅलिफोर्नियातील लाँग बीच येथील आपल्या सुविधेत रचली आणि बांधली. कॅलिफोर्निया विद्यापीठ बर्कलेची एसएसएल मोहिमेचे नेतृत्व करते आणि व्यवस्थापन, दिशादर्शन, संचालन आणि वैज्ञानिक डेटा सांभाळते.
रॉकेट लॅबचे मुख्य कार्यकारी पीटर बेक यांनी २०२१ मध्ये सांगितले की ग्रहीय मोहिमांसाठी पारंपरिक रीत्या शेकडो दशलक्ष डॉलर लागले आणि दहा वर्षांपर्यंत वेळ गेला, आणि रॉकेट लॅबने बांधलेली ही याने अधिक किफायतशीर पद्धत दाखवतील.
दोन्ही ज्वलने पूर्ण झाल्यावर, नासाच्या दिनदर्शिकेतील पुढच्या तारखा म्हणजे २०२७ पर्यंतच्या मार्ग सुधारणा, ७ आणि ९ सप्टेंबर २०२७ रोजीची दोन कक्षाप्रवेश ज्वलने, आणि जून २०२८ मध्ये विज्ञान कार्याची सुरुवात.
स्रोत आणि पुढील वाचन
- NASA Science: NASA's ESCAPADE Completes Powered Earth Flybys, Now En Route to Mars (9 November 2026)
- NASA Science, ESCAPADE blog: NASA's Twin ESCAPADE Spacecraft to Slingshot Past Earth on Way to Mars (2 November 2026)
- NASA Science: ESCAPADE mission page
- UC Berkeley Space Sciences Laboratory: ESCAPADE mission design
- UC Berkeley Space Sciences Laboratory: NASA's ESCAPADE mission to Mars, twin UC Berkeley satellites dubbed Blue and Gold, launched today (13 November 2025)
- Advanced Space: Advanced Space celebrates the successful launch of NASA's ESCAPADE mission to Mars
- Rocket Lab: Rocket Lab Awarded Subcontract to Design Twin Spacecraft for Mars (15 June 2021)
- Space.com, Meghan Bartels: NASA's twin ESCAPADE Mars probes slingshot around Earth in unprecedented double gravity assist (10 November 2026)
- New Space Economy: ESCAPADE powered Earth flybys and Mars cruise (10 November 2026)
- Blanco and Mungan, American Journal of Physics: High-speed escape from a circular orbit (arXiv:2010.14997)
- NASA Scientific Visualization Studio: Solar Wind Strips the Martian Atmosphere
- ISRO Science Data Archive (ISSDC): Mars Orbiter Mission
- ISRO: Mars Orbiter Mission, Frequently Asked Questions
हा लेख AI साधनांच्या मदतीने संशोधित आणि लिहिला गेला असून अचूकतेसाठी संपादित केला आहे. हा केवळ सर्वसाधारण माहिती आणि चर्चेसाठी आहे, व्यावसायिक सल्ला नाही. आमचे संपादकीय मानक आणि अस्वीकरण पाहा. चूक आढळली? आम्हाला कळवा.
आवडलं? पुढचा लेख मिळवा.
एका वेळी एक चांगला लेख, थेट तुमच्या इनबॉक्समध्ये. स्पॅम नाही, हवं तेव्हा थांबवा.