इस्रोने १६ जानेवारी २०२५ रोजी कक्षेत २२० किलो वजनाच्या दोन उपग्रहांचे डॉकिंग केले, पण अवकाश स्थानक आणि चांद्रयान-४ साठी लागणाऱ्या डॉकिंग चाचण्यांचा अभ्यास अजून सुरू आहे

इस्रोने १६ जानेवारी २०२५ च्या पहाटे कक्षेत दोन उपग्रहांचे डॉकिंग केले. असे करणारा भारत अमेरिका, रशिया आणि चीननंतरचा चौथा देश ठरल्याचे प्रेस इन्फर्मेशन ब्युरो (पीआयबी) मानते. एसडीएक्स०१ आणि एसडीएक्स०२ हे दोन उपग्रह प्रत्येकी सुमारे २२० किलोचे आहेत आणि ३० डिसेंबर २०२४ रोजी एका पीएसएलव्ही रॉकेटमधून ते एकत्र सोडले गेले होते.

इस्रोने १३ मार्च २०२५ रोजी ते वेगळे केले, २० एप्रिलला दुसऱ्यांदा जोडले आणि २१ एप्रिलला त्यांच्यात विद्युत ऊर्जा पाठवली. २३ मार्च २०२६ रोजी राज्यसभेत दिलेल्या लेखी उत्तरात म्हटले आहे की पुढील दोन डॉकिंग प्रयोगांचा इस्रो अजून केवळ अभ्यास करत आहे.

प्रक्षेपण आणि दोनदा पुढे गेलेल्या तारखा

स्पेसफ्लाइट नाऊच्या माहितीनुसार पीएसएलव्ही-सी६० ने ३० डिसेंबर २०२४ रोजी रात्री १० वाजता श्रीहरीकोटा येथून उड्डाण केले. इस्रोच्या मोहीम माहितीपत्रकानुसार दोन उपग्रह सुमारे १५ मिनिटांनी, अंदाजे ४७७ किमी उंचीवर सोडले गेले. पीएसएलव्ही हे इस्रोचे मुख्य कामाचे रॉकेट आहे, आणि त्याचे २०१७ मधील १०४ उपग्रहांचे उड्डाण वेगळ्या लेखात सांगितले आहे. पीआयबीने २८ डिसेंबरच्या माहितीत म्हटले होते की रॉकेटच्या चौथ्या टप्प्यावर शैक्षणिक संस्था आणि स्टार्ट-अप्सचे २४ प्रयोगही असतील.

३१ डिसेंबरला केंद्रीय मंत्री डॉ. जितेंद्र सिंह यांनी सांगितले की डॉकिंग ७ जानेवारी २०२५ ला होणे अपेक्षित आहे. ते तेव्हा झाले नाही. ६ जानेवारीला इस्रोने ते ९ जानेवारीपर्यंत पुढे ढकलले, कारण एक अपयश-परिस्थिती (अॅबॉर्ट सिनारिओ) ओळखली गेली होती आणि तिची जमिनीवरील सिम्युलेशनमध्ये आणखी तपासणी करणे गरजेचे होते, असे न्यूज ऑन एआयआरने कळवले.

९ जानेवारीचा प्रयत्नही पुढे ढकलला गेला. अंतर २२५ मीटरवर आणण्याच्या हालचालीदरम्यान उपग्रह जमिनीशी संपर्कात नसताना अपेक्षेपेक्षा वेगाने एकमेकांपासून दूर गेले. इस्रोच्या मोहीम पानावर उपग्रह सुरक्षित असल्याचे म्हटले आहे.

१२ जानेवारीच्या चाचणी फेरीत इस्रोने दोन्ही उपग्रहांना ३ मीटरपर्यंत आणले आणि मग सुरक्षित अंतरावर परत नेले, अशी नोंद पीआयबीने केली आहे. प्रत्यक्ष डॉकिंग १६ जानेवारीच्या पहाटे झाले.

इस्रोने शेवटचे १५ मीटर कसे पार केले

दोन्ही याने पृथ्वीभोवती ताशी सुमारे २८,८०० किमी वेगाने फिरतात, त्यामुळे पाठलाग करणाऱ्या उपग्रहाला लक्ष्याच्या तुलनेत आपला वेग ताशी ०.०३६ किमीपर्यंत खाली आणावा लागतो, असे पीआयबीने २८ डिसेंबरला समजावून सांगितले. म्हणजे सेकंदाला १० मिलिमीटर, जो इस्रोच्या मोहीम पानावरचा जवळ येण्याचा वेग आहे.

एसडीएक्स०१ हा पाठलाग करणारा (चेसर) होता आणि एसडीएक्स०२ लक्ष्य (टार्गेट). इस्रोच्या माहितीपत्रकानुसार हे दोन्ही उपग्रह अँड्रोजिनस आहेत, म्हणजे दोन्हींवर डॉकिंग यंत्रणा सारखीच आहे आणि कोणताही सक्रिय भूमिकेत असू शकला असता. योजनेत चेसरला टप्प्याटप्प्याने जवळ आणले गेले. उपग्रह आधी एकमेकांपासून सुमारे २० किमी अंतरावर तरंगले, मग ५ किमी, १.५ किमी, ५०० मीटर, २२५ मीटर, १५ मीटर आणि ३ मीटर अंतरांवर थांबले. स्पेसफ्लाइट नाऊच्या वर्णनानुसार ५ किमीपासून उपग्रहांनी रेडिओ दुव्यावरून आपल्या स्थितीची आणि दिशेची माहिती एकमेकांना पाठवली.

अंतर कमी होत गेले तसे अनेक सेन्सर ताबा घेत गेले. इस्रोच्या यादीनुसार लेझर रेंज फाइंडर ६,००० मीटरपासून २०० मीटरपर्यंत, रेंडेझ्वू सेन्सर २,००० मीटरपासून १० मीटरपर्यंत आणि प्रॉक्सिमिटी व डॉकिंग सेन्सर ३० मीटरपासून ०.४ मीटरपर्यंत काम करतात. शेवटच्या मीटरांचे चित्रण एका व्हिडिओ कॅमेऱ्याने केले, आणि चेसर लक्ष्यात शिरल्याची नोंद मेकॅनिझम एंट्री सेन्सरने केली. उपग्रह-दिशादर्शन (जीएनएसएस) संकेतांवर चालणाऱ्या एका प्रोसेसरने प्रत्येक यानाचे स्थान आणि वेग दुसऱ्याच्या तुलनेत मोजला.

पीआयबीच्या १६ जानेवारीच्या माहितीपत्रकानुसार डॉकिंग ३ मीटरच्या थांब्यावरून सुरू केले गेले. मोटरवर चालणाऱ्या यंत्रणेने लक्ष्याला पकडले, दोन्ही याने जवळ ओढण्यासाठी ती मागे आली आणि मग ती रिजिडाइझ झाली, हा इस्रोचा शब्द आहे, म्हणजे दोन्ही यानांना एकाच ताठ संरचनेत बंद करणे. त्यानंतर ती जोडी एकच वस्तू म्हणून हाकता आली, असे इस्रोने सांगितले.

इस्रोच्या मोहीम पानावर आपल्या यंत्रणेची तुलना मानवी मोहिमांसाठी इतर संस्थांनी वापरलेल्या आंतरराष्ट्रीय डॉकिंग प्रणाली मानकाशी (इंटरनॅशनल डॉकिंग सिस्टम स्टँडर्ड) केली आहे. इस्रोची रिंग ४५० मिमी रुंद आहे आणि तिच्यात दोन मोटर आहेत, तर मानकानुसार ८०० मिमी आणि २४ मोटर लागतात. त्याच पानावर असेही म्हटले आहे की लहान यानांच्या डॉकिंगसाठी मोठ्या यानांच्या डॉकिंगपेक्षा अधिक सूक्ष्म अचूकता लागते. मंत्री या देशी प्रणालीला भारतीय डॉकिंग प्रणाली म्हणतात.

अनडॉकिंग, दुसरे डॉकिंग आणि हीटरची चाचणी

१३ मार्च २०२५ रोजी सुमारे ०९:२० वाजता इस्रोने पहिल्याच प्रयत्नात उपग्रह वेगळे केले, ४६० किमीच्या वर्तुळाकार कक्षेत, जिचा कल ४५ अंशांचा आहे. बेंगळुरू, लखनौ आणि मॉरिशस येथील भू-स्थानकांनी या कृतीवर लक्ष ठेवले, आणि दोन्ही उपग्रहांची स्थिती सामान्य असल्याचे इस्रोने कळवले.

दुसरे डॉकिंग २० एप्रिल २०२५ रोजी रात्री ८:२० वाजता झाले. या वेळी १५ मीटरपासून संपर्कापर्यंतचा दृष्टिकोन पूर्णपणे स्वायत्त होता, असे इस्रो म्हणते. पहिल्या डॉकिंगमध्ये ३ मीटरवरचा थांबा हाताने चालवला गेला होता.

२१ एप्रिलला इस्रोने एसडीएक्स०२ मधून एसडीएक्स०१ कडे वीज पाठवली आणि मग परत पाठवली, म्हणजे एका उपग्रहातील हीटर सुमारे चार मिनिटे दुसऱ्याच्या पुरवठ्यावर चालवला. कामगिरी अपेक्षेप्रमाणे होती, असे इस्रोने सांगितले.

अवकाश स्थानकाला यातून काय हवे आहे

मंत्रिमंडळाने १८ सप्टेंबर २०२४ रोजी भारतीय अंतरिक्ष स्थानकाच्या पहिल्या मॉड्यूलला, बीएएस-१ ला, मंजुरी दिली. ही मंजुरी गगनयान कार्यक्रमाच्या सुधारित रूपाचा भाग होती, ज्यात आठ मोहिमा डिसेंबर २०२८ पर्यंत पूर्ण करायच्या आहेत. अंतराळ विभागाने ६ ऑगस्ट २०२६ रोजी राज्यसभेला सांगितले की स्थानकात पाच मॉड्यूल असतील आणि ते २०३५ पर्यंत कार्यरत करण्याची योजना आहे.

इस्रोच्या स्पेडेक्स पानावर म्हटले आहे की एका समान उद्दिष्टासाठी अनेक प्रक्षेपणे लागतात तेव्हा अवकाशातील डॉकिंग अत्यावश्यक असते. २३ मार्च २०२६ च्या उत्तरात मानवी उड्डाणाबद्दल आणखी पुढे म्हटले आहे: चालक दलाच्या हस्तांतरासाठी आणि इंधन, द्रव व वीज हलवण्यासाठी डॉकिंग तंत्रज्ञान लागते. कक्षेत ते सिद्ध केल्यामुळे गगनयान मॉड्यूल बीएएससारख्या स्थानकाला जोडण्याचा मार्ग खुला होतो, असे त्यात म्हटले आहे. त्या यादीतील एक गोष्ट स्पेडेक्सने तपासली, ती म्हणजे वीज हस्तांतरण.

चांद्रयान-४ ला यातून काय हवे आहे

१८ सप्टेंबर २०२४ रोजी मंत्रिमंडळाने चांद्रयान-४ ला दिलेल्या मंजुरीत चंद्रावरून नमुने परत आणणाऱ्या या मोहिमेला जी तंत्रज्ञाने दाखवावी लागतील त्यांत डॉकिंग आणि अनडॉकिंगचा समावेश केला आहे. या मोहिमेसाठी ₹२,१०४.०६ कोटींची तरतूद आहे, ज्यात एलव्हीएम३ ची दोन प्रक्षेपणे येतात, आणि मंजुरीपासून ३६ महिन्यांत ती पूर्ण होणे अपेक्षित आहे. चंद्राच्या दक्षिण ध्रुवाजवळ भारताचे सॉफ्ट लँडिंग आमच्या चांद्रयान-३ वरील लेखात आहे.

इस्रोच्या स्पेडेक्स पानावर या मोहिमेला चांद्रयान-४ सारख्या चंद्रमोहिमांना पृथ्वीवरून जीएनएसएसची मदत न घेता लागणाऱ्या स्वायत्त डॉकिंगची पूर्वतयारी म्हटले आहे. इस्रोने तो भाग आधीच दाखवला आहे का, हे या लेखासाठी तपासलेले स्रोत सांगत नाहीत.

जे अजून दाखवले गेलेले नाही

इस्रोच्या मार्च २०२५ च्या निवेदनात म्हटले आहे की स्पेडेक्सने दोन लहान उपग्रहांच्या साहाय्याने वर्तुळाकार कक्षेत रेंडेझ्वू, डॉकिंग आणि अनडॉकिंग दाखवले. २३ मार्च २०२६ च्या उत्तरात इस्रो अभ्यास करत असलेल्या आणखी दोन प्रयोगांचे वर्णन आहे.

स्पेडेक्स-२ मध्ये चांद्रयान-४ च्या गरजेनुसार अत्यंत लंबवर्तुळाकार कक्षेत, म्हणजे वर्तुळाकार नसलेल्या ताणलेल्या मार्गावर, दोन यानांचे डॉकिंग केले जाईल. त्यात दोन मॉड्यूलमध्ये एक नमुना हस्तांतरितही केला जाईल. स्पेडेक्स-३ मध्ये भारतीय डॉकिंग प्रणालीने वर्तुळाकार कक्षेत दोन दाबयुक्त मॉड्यूलचे डॉकिंग केले जाईल, स्थानकावरील डॉकिंगची पूर्वतयारी म्हणून.

या उत्तरात दोन्हींपैकी एकाचीही प्रक्षेपण तारीख किंवा मंजुरी दिलेली नाही. सप्टेंबर २०२४ च्या मंत्रिमंडळ टिपणात आठ मानवी अंतराळ मोहिमा, बीएएस-१ च्या प्रक्षेपणासह, पूर्ण करण्याची तारीख डिसेंबर २०२८ दिली आहे.