Skip to content
नीति आयोगाचा आराखडा २०३१ पर्यंत भारतात ४० लाखांपर्यंत नव्या तंत्रज्ञान नोकऱ्यांचा मार्ग दाखवतो आणि त्यासाठी इंडिया AI टॅलेंट मिशन सुचवतो
अर्थव्यवस्था आणि पायाभूत सुविधा

नीति आयोगाचा आराखडा २०३१ पर्यंत भारतात ४० लाखांपर्यंत नव्या तंत्रज्ञान नोकऱ्यांचा मार्ग दाखवतो आणि त्यासाठी इंडिया AI टॅलेंट मिशन सुचवतो

चित्रण: tuput

मराठी

नीति आयोगाने NASSCOM आणि BCG सोबत १० ऑक्टोबर २०२५ रोजी 'Roadmap for Job Creation in the AI Economy' प्रसिद्ध केला. भारतातील तंत्रज्ञान क्षेत्र २०३१ पर्यंत १ कोटी लोकांपर्यंत कसे वाढू शकते हे त्यात मांडले आहे, आणि AI कौशल्य प्रशिक्षणाचे समन्वयन करण्यासाठी इंडिया AI टॅलेंट मिशन ही एक राष्ट्रीय संस्था असावी अशी मागणी केली आहे.

· · 7 मिनिटांचे वाचन

भारत सरकारची धोरण विचारगट नीति आयोगाने १० ऑक्टोबर २०२५ रोजी एक आराखडा प्रसिद्ध केला, ज्यानुसार भारतातील तंत्रज्ञान क्षेत्र २०३१ पर्यंत ४० लाखांपर्यंत नव्या संधी निर्माण करू शकते. ‘Roadmap for Job Creation in the AI Economy’ हा आराखडा आयोगाच्या फ्रंटियर टेक हबने सॉफ्टवेअर उद्योगाची संघटना NASSCOM आणि बोस्टन कन्सल्टिंग ग्रुप (BCG) यांच्यासोबत लिहिला. तो एक राष्ट्रीय संस्था, म्हणजे इंडिया AI टॅलेंट मिशन, असावी असेही सुचवतो, जी देश AI कामासाठी लोकांना कसे प्रशिक्षित करतो याचे समन्वयन करेल.

प्रेस इन्फॉर्मेशन ब्युरोच्या (PIB) प्रसिद्धीपत्रकानुसार हा आराखडा नीति आयोगाचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी बी. व्ही. आर. सुब्रह्मण्यम यांनी प्रसिद्ध केला, शालेय शिक्षण आणि उच्च शिक्षण सचिव संजय कुमार आणि विनीत जोशी तसेच नीति आयोगाच्या विशिष्ट फेलो देबजानी घोष उपस्थित होत्या. IBM, इन्फोसिस, टेक महिंद्रा, LTIMindtree, Teleperformance आणि इतर कंपन्यांच्या उद्योग नेत्यांच्या एका तज्ज्ञ परिषदेने या कामाला मार्गदर्शन केले.

आराखडा ज्या पायावरून सुरू होतो

आराखडा आणि PIB चे प्रसिद्धीपत्रक तंत्रज्ञान आणि ग्राहक अनुभव (CX, म्हणजे कॉल सेंटर आणि सहाय्य काम) क्षेत्रे सुमारे २४५ अब्ज अमेरिकी डॉलर आणि ९० लाखांहून जास्त व्यावसायिकांची असल्याचे सांगतात. अहवाल पुढे म्हणतो की तंत्रज्ञान सेवा क्षेत्र भारताच्या एकूण कार्यबळाच्या १३% आणि पांढरपेशा प्रतिभेच्या ३०% हून जास्त लोकांना रोजगार देते. हे अहवालाचे आकडे आहेत; पहिले दोन PIB च्या प्रसिद्धीपत्रकात पुन्हा येतात.

घोष यांनी सही केलेल्या प्रस्तावनेत निवड एका ओळीत मांडली आहे: २०३१ पर्यंत हे क्षेत्र १५ लाख नोकऱ्या गमावू शकते किंवा ४० लाखांपर्यंत नव्या संधी निर्माण करू शकते. PIB च्या प्रसिद्धीपत्रकात त्यांच्या शब्दांत, “The difference between job loss and job creation depends squarely on the choices we make today.”

दोन परिस्थिती, अहवालाच्या स्वतःच्या आकड्यांत

कार्यकारी सारांश प्रत्येक मार्गासाठी मनुष्यबळाचे आकडे देतो. तंत्रज्ञान सेवांनी २०२३ ची सुरुवात ७५ लाख ते ८० लाख लोकांसह केली. काहीच बदलले नाही तर, अहवाल म्हणतो, २०३१ पर्यंत ते ६० लाखांपर्यंत घसरू शकते. भारताने कृती केली तर ते १ कोटीपर्यंत पोहोचू शकते. CX साठी २०२३ चा २० ते २५ लाखांचा पाया १८ लाखांपर्यंत घसरू शकतो किंवा ३१ लाखांपर्यंत वाढू शकतो. अहवाल म्हणतो की त्याच्या अंदाजांत इतर क्षेत्रांतील तंत्रज्ञान नोकऱ्यांचाही समावेश आहे.

या आकड्यांसोबत तीन तपशील वाचण्यासारखे आहेत. ४० लाख हा अहवालाचा वरचा पर्याय आहे, भाकीत नव्हे, आणि तो सरकार, उद्योग आणि विद्यापीठांच्या कृतीवर अवलंबून आहे असे अहवाल सांगतो. तंत्रज्ञानाच्या दोन परिस्थिती, ६० लाख आणि १ कोटी, यांत ४० लाखांचे अंतर आहे, पण ४० लाख कसे काढले ते अहवालाच्या मजकुरात स्पष्ट सांगितलेले नाही. आणि प्रस्तावना वेगळी मांडणी वापरते: तत्पर कृती केली तर “by 2030” हे क्षेत्र २० लाख जास्त नोकऱ्या जोडू शकते, असे ती म्हणते. वृत्तांकनातही हे मिश्रण दिसते: PIB चे प्रसिद्धीपत्रक आणि IANS “पुढील पाच वर्षे” म्हणतात, तर आउटलुक मनी २०३१ म्हणते.

या श्रेणीमागील वाढीची गृहीतकेही अहवाल देतो: उद्योगाने अनुकूल वाऱ्यांचा किती चांगला वापर केला यावर अवलंबून IT सेवा दर वर्षी ३ ते ९% वाढतात, आणि कौशल्ये वरच्या स्तराला जात असल्याने प्रति पूर्णवेळ कर्मचारी किंमत दर वर्षी ५ ते ८% वाढते.

नव्या नोकऱ्या कुठून येतात

BCG ने ३५ हून जास्त ग्राहक पायलटमध्ये जे मोजले त्यावर अहवाल आपली मांडणी उभी करतो. सॉफ्टवेअर विकासाच्या संपूर्ण चक्रात AI १० ते २०% उत्पादकता वाढ देत आहे, जी साध्या ॲप्लिकेशन्ससाठी ५० ते ६०% पर्यंत जाऊ शकते असे अहवाल सांगतो. कोड निर्मिती, दस्तऐवजीकरण आणि चाचणी यात १५ ते २५% वाढ दिसते, तर गरजा गोळा करणे आणि तैनाती यात ० ते १०%.

भरतीच्या बाजूने आराखडा नव्या भूमिकांची तीन गटांत विभागणी करतो. एंटरप्राइज भूमिकांमध्ये AI आर्किटेक्ट, AI प्रणालींसाठी ऑपरेशन्स इंजिनिअर, पक्षपातासाठी प्रणालींचे लेखापरीक्षण करणारे नैतिक AI तज्ज्ञ आणि ग्राहकांचे संकेत वाचणारे सेंटिमेंट विश्लेषक येतात. फ्रंटियर भूमिका AI आणि इतर तंत्रज्ञानांच्या संगमावर आहेत, उदाहरणार्थ क्वांटम मशीन लर्निंग इंजिनिअर. तिसरा गट, ज्याला अहवाल “AI for AI” म्हणतो, त्यात मॉडेल्स स्वतः बनवणारे संशोधन शास्त्रज्ञ आणि अभियंते येतात. PIB चे प्रसिद्धीपत्रक उदाहरणे म्हणून Ethical AI Specialists, AI Trainers, Sentiment Analysts आणि AI DevOps Engineers यांची नावे देते.

अहवाल मागणीचे चार स्रोत सांगतो. AI आधी IT च्या बाहेर असलेली बजेट उघडत आहे, ज्याचे उदाहरण औषधशोध आहे. ते क्वांटम कम्प्युटिंग आणि 5G सारख्या तंत्रज्ञानांशी एकत्र येत आहे. रिअल-टाइम भाषांतर आणि उच्चार साधनांमुळे परदेशी ग्राहकांना भारतातून सेवा देणे सोपे होत आहे. आणि ग्लोबल कॅपॅबिलिटी सेंटर, म्हणजे परदेशी कंपन्या भारतात चालवत असलेली अंतर्गत तंत्रज्ञान एकके, AI भूमिका जोडत आहेत: नव्या केंद्रांपैकी सुमारे ७०% केंद्रे AI किंवा मशीन लर्निंगला आपल्या तीन प्रमुख प्रतिभा गरजांमध्ये नोंदवतात असे अहवाल सांगतो, आणि गेल्या दोन ते तीन वर्षांत Walmart, Goldman Sachs, PepsiCo, Bosch आणि JP Morgan यांनी भारतात AI एकके उभारली अशी नावे देतो. तो मुंबई, हैदराबाद आणि चेन्नईत नियोजित ६,५०० MW हून जास्त नव्या डेटा सेंटर क्षमतेचाही उल्लेख करतो.

दबावाखाली असलेल्या भूमिकांबाबत अहवाल आणि PIB चे प्रसिद्धीपत्रक कनिष्ठ गुणवत्ता हमी अभियंते आणि पहिल्या फळीतील सहाय्य एजंट यांची नावे घेतात, आणि अहवाल पहिल्या फळीतील सहाय्यापासून दुसऱ्या आणि तिसऱ्या फळीतील अभियांत्रिकीपर्यंतचा मार्ग वर्णन करतो.

इंडिया AI टॅलेंट मिशन काय करेल

आराखड्याची मध्यवर्ती मागणी एक समन्वयक संस्था आहे. अहवाल म्हणतो की भारताचे AI कौशल्य प्रयत्न मंत्रालये आणि संस्थांमध्ये विखुरलेले आहेत, कार्यक्रम एकमेकांवर येतात पण जोडलेले नाहीत, आणि तो एकच उद्दिष्टसंच आणि जबाबदारीचा एकच बिंदू असलेले मिशन मागतो. त्याची सांगितलेली दृष्टी अशी की २०३५ पर्यंत भारत AI प्रतिभेचे जागतिक केंद्र असावा, आणि प्रत्येक भारतीय “Build AI” आणि “Use AI” करू शकावा.

मिशनमध्ये तीन स्तंभ आहेत: शाळेपासून विद्यापीठापर्यंत AI प्रवाहीपणा, आधीच काम करणाऱ्यांसाठी राष्ट्रीय पुनर्कौशल्य यंत्रणा, आणि परदेशातून AI प्रतिभा आकर्षित करण्याची आणि भारतीय संशोधकांना परत आणण्याची मोहीम. आणखी दोन, डेटासेट, मॉडेल्स आणि बेंचमार्क यांचा खुल्या स्रोताचा AI संयुक्त साठा आणि सामायिक राष्ट्रीय कॉम्प्युट ग्रिड, हे विद्यमान इंडियाAI मिशन सोबत चालवायचे आहेत.

शिफारसी नेमक्या आहेत. परत येणाऱ्या संशोधकांसाठी अहवाल अनुदाने आणि वेतन, राष्ट्रीय कॉम्प्युट ग्रिडचा प्राधान्याने वापर, जलद निवासाची सोय असलेला AI टॅलेंट व्हिसा आणि स्टार्टअपसाठी स्थलांतर मदत सुचवतो. प्रतिभेच्या प्रवाहासाठी तो जास्त AI विभाग आणि उत्कृष्टता केंद्रे आणि जास्त पीएच.डी. फेलोशिप सुचवतो. अहवाल कारणे देतो: दर वर्षी AI संबंधित पीएच.डी. ५०० हून कमी, इंडियाAI पीएच.डी. फेलोशिपअंतर्गत दर वर्षी १०० फेलोशिप, आणि अव्वल AI संशोधकांपैकी जवळपास ४४% परदेशात काम करत आहेत.

जुळत नसलेले प्रतिभेचे आकडे

अहवाल म्हणतो की AI प्रतिभेचा पुरवठा मागणीच्या सुमारे निम्मा आहे, आणि मागील वर्षाच्या NASSCOM अहवालाचा हवाला देतो; त्यानुसार २०२४ ते २०२६ दरम्यान मागणी ८ लाख ते ८.५ लाखांवरून १२.५ लाखांहून जास्त होते. २० ऑगस्ट २०२४ चा डेलॉइट इंडिया आणि nasscom अहवाल वेगळे आकडे देतो: २०२२ ते २०२७ दरम्यान AI प्रतिभेची मागणी ६ लाख ते ६.५ लाखांवरून १२.५ लाखांहून जास्त होते, आणि AI बाजार दर वर्षी २५ ते ३५% वाढतो. ३ मार्च २०२६ चे PIB स्पष्टीकरण २०२४ साठी ६ लाख ते ६.५ लाखांचा आकडा आणि २०२७ साठी १२.५ लाखांचे लक्ष्य पुन्हा सांगते, आणि त्याचे श्रेय NASSCOM ला देते. आराखड्याने NASSCOM चे कोणते प्रकाशन वापरले ते सांगितलेले नाही, म्हणून या दोन्ही आकडेसंचांची सरमिसळ करू नये.

तेव्हापासून काय घडले, १२ नोव्हेंबर २०२६ पर्यंत

या लेखासाठी उघडलेल्या कोणत्याही अधिकृत पानावर, आणि शोधांत सापडलेल्या कोणत्याही सरकारी सूचनेत, १२ नोव्हेंबर २०२६ पर्यंत इंडिया AI टॅलेंट मिशन नावाची संस्था स्थापन झाल्याचे दिसत नाही. आराखडा वर्णन करतो ते कौशल्य काम विद्यमान कार्यक्रमांतून चालू आहे, आणि PIB चे स्पष्टीकरण ते मांडतात.

इंडिया AI इम्पॅक्ट समिटदरम्यान प्रसिद्ध झालेले १९ फेब्रुवारी २०२६ चे PIB स्पष्टीकरण नोंदवते की डिसेंबर २०२५ पर्यंत इंडियाAI फ्युचरस्किल्स ५०० पीएच.डी. अभ्यासक, ५,००० पदव्युत्तर आणि ८,००० पदवीपूर्व विद्यार्थ्यांना पाठबळ देत होते. ते नोंदवते की लहान शहरांत NIELIT मार्फत २७ इंडियाAI डेटा आणि AI लॅब स्थापन झाल्या, आणि २७ राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांतील औद्योगिक प्रशिक्षण संस्था आणि पॉलिटेक्निकमध्ये आणखी १७४ मंजूर झाल्या. MeitY आणि NASSCOM यांचे व्यासपीठ फ्युचरस्किल्स प्राइमवर २५.३ लाख नोंदणीकृत शिकणारे आणि ३,००० हून जास्त अभ्यासक्रम आहेत, आणि डिसेंबर २०२५ पर्यंत SOAR (Skilling for AI Readiness) कार्यक्रमात १.३४ लाख विद्यार्थी आणि शिक्षकांनी नोंदणी केली, असे ते सांगते. ते YUVA AI for All चेही वर्णन करते, ११ भाषांतील मोफत AI साक्षरता अभ्यासक्रम, ज्याचे लक्ष्य १ कोटी (१० दशलक्ष) नागरिक आहे.

त्याच स्पष्टीकरणानुसार केंद्रीय अर्थसंकल्प २०२६-२७ ने AI आणि संबंधित तंत्रज्ञान नोकऱ्या आणि कौशल्यांवर कसा परिणाम करतात याचे मूल्यमापन करण्यासाठी Education to Employment and Enterprise Standing Committee सुचवली. ३ मार्च २०२६ चे स्पष्टीकरण पुढे सांगते की CBSE सहावीपासून १५ तासांचे AI कौशल्य मॉड्यूल देते, आणि शिक्षण मंत्रालयाच्या मोफत अभ्यासक्रम व्यासपीठ SWAYAM वर IIT आणि IISc चे ११० हून जास्त AI अभ्यासक्रम आहेत, ज्यांत ४१ लाखांहून जास्त विद्यार्थी नोंदणीकृत आहेत.

समिटमधील श्रमबाजार डेटावरील एका सत्रात, स्पष्टीकरणानुसार, जास्त AI संपर्क असलेल्या नोकऱ्यांतील तरुण कामगारांवर रोजगाराच्या दबावाची सुरुवातीची चिन्हे नोंदवली गेली. अमेरिकी पगार नोंदींवरील स्टॅनफोर्डचा अभ्यास अमेरिकेसाठी तो कल मोजतो; नीति आयोगाचा आराखडा परिस्थिती मांडतो आणि भारतीय वेतनपटांचे मोजमाप करत नाही. उद्योगाचे स्वतःचे कार्यबळ कसे मोजले जाते हे भारतातील IT सेवा उद्योगाच्या इतिहासात आहे.

आराखडा स्वतःला जिवंत दस्तऐवज म्हणतो. मिशनच्या दृष्टीचे लक्ष्य वर्ष २०३५ आहे.

Share
Copied!

स्रोत आणि पुढील वाचन

  1. NITI Aayog: Roadmap for Job Creation in the AI Economy (October 2025, full report)
  2. Press Information Bureau: NITI Aayog releases a Roadmap for Job Creation in the AI Economy (10 October 2025)
  3. IANS: India's tech services sector can create up to 4 million jobs in 5 years, NITI Aayog (10 October 2025)
  4. Outlook Money: India at AI crossroads, NITI Aayog's roadmap shows potential for 4 million new jobs
  5. Deloitte India and nasscom: Bridging the AI talent gap to boost India's tech and economic impact (20 August 2024)
  6. Business Standard: Demand for Indian AI talent to double by 2027 but quality a hurdle, report (August 2024)
  7. Press Information Bureau explainer: India's Youth Dividend in the AI Era (19 February 2026)
  8. Press Information Bureau explainer: AI in Education, Building India's Talent Pipeline for Global Leadership (3 March 2026)
  9. Press Information Bureau explainer: Transforming India with AI (30 December 2025)

हा लेख AI साधनांच्या मदतीने संशोधित आणि लिहिला गेला असून अचूकतेसाठी संपादित केला आहे. हा केवळ सर्वसाधारण माहिती आणि चर्चेसाठी आहे, व्यावसायिक सल्ला नाही. आमचे संपादकीय मानक आणि अस्वीकरण पाहा. चूक आढळली? आम्हाला कळवा.

#niti aayog#ai jobs#india ai talent mission#tech services#nasscom#ai skilling#frontier tech hub#indiaai mission

आवडलं? पुढचा लेख मिळवा.

एका वेळी एक चांगला लेख, थेट तुमच्या इनबॉक्समध्ये. स्पॅम नाही, हवं तेव्हा थांबवा.

याच विभागात आणखी: अर्थव्यवस्था आणि पायाभूत सुविधा
भारताच्या आयटी उद्योगाने २०२५-२६ मध्ये २२१.४ अब्ज अमेरिकी डॉलरच्या सॉफ्टवेअर सेवांची निर्यात केली आणि नॅसकॉम ५९.५ लाख कर्मचारी मोजते, १९६८ मध्ये टाटा कन्सल्टन्सी सर्व्हिसेसची स्थापना झाल्यानंतर ५८ वर्षांनी
टाटांचा संगणक विभाग आणि मुंबईतील निर्यात क्षेत्र ते २,११७ जागतिक क्षमता केंद्रे: तारखांसह इतिहास, रिझर्व्ह बँक आणि नॅसकॉमचे आकडे शेजारी शेजारी, आणि एआय कौशल्यांबद्दल नॅसकॉम काय म्हणते.
MeitY ने ५ नोव्हेंबर २०२५ रोजी भारताची एआय प्रशासन मार्गदर्शक तत्त्वे प्रसिद्ध केली: सात सूत्रे, सहा स्तंभ आणि भारताकडे आधीपासून असलेल्या कायद्यांवर उभी राहणारी योजना
भारताची पहिली राष्ट्रीय एआय प्रशासन चौकट काय सुचवते, ती कोणी लिहिली, आणि तिच्यातील कोणत्या कल्पना पुढे नियम, समित्या आणि चर्चा पत्रांत बदलल्या.
सर्वमचे १०५ अब्ज पॅरामीटरचे मॉडेल प्रत्येक टोकनसाठी त्यांपैकी १०.३ अब्जांनी गणन करते, १९९१ च्या शोधनिबंधापासून Mixtral आणि डीपसीकपर्यंत पोहोचलेल्या मिक्स्चर-ऑफ-एक्स्पर्ट्स रचनेचा वापर करून
एक छोटा राउटर प्रत्येक शब्द १२८ उप-नेटवर्कांपैकी काहींकडे पाठवतो, त्यामुळे कोणत्याही एका शब्दासाठी मॉडेलचा बहुतेक भाग निष्क्रिय राहतो. ही रचना कुठून आली, Mixtral, डीपसीक आणि सर्वम ती कशी वापरतात, आणि ती काय वाचवत नाही, ते इथे.
← सर्व लेख