Skip to content
मुंबईतील ४०० कोटी रुपयांची संस्था भारताच्या पुढच्या VFX कलाकारांना प्रशिक्षण देत आहे: सप्टेंबर २०२६ पर्यंत सुमारे ३८० विद्यार्थ्यांची नोंदणी, मागे २०२२ चा कृती गट आणि १५,००० शाळांसाठी नियोजित प्रयोगशाळा
एआय आणि तंत्रज्ञान

मुंबईतील ४०० कोटी रुपयांची संस्था भारताच्या पुढच्या VFX कलाकारांना प्रशिक्षण देत आहे: सप्टेंबर २०२६ पर्यंत सुमारे ३८० विद्यार्थ्यांची नोंदणी, मागे २०२२ चा कृती गट आणि १५,००० शाळांसाठी नियोजित प्रयोगशाळा

चित्रण: tuput

मराठी

इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ क्रिएटिव्ह टेक्नॉलॉजीज (IICT) चा पहिला परिसर मुंबईतील पेडर रोडवर १८ जुलै २०२५ रोजी सुरू झाला. माहिती आणि प्रसारण मंत्र्यांनी २२ सप्टेंबर २०२६ रोजी १३ अभ्यासक्रमांतील नोंदणी सुमारे ३८० विद्यार्थी असल्याचे सांगितले.

· · 7 मिनिटांचे वाचन

इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ क्रिएटिव्ह टेक्नॉलॉजीज (IICT) चा पहिला परिसर मुंबईतील पेडर रोडवरील NFDC संकुलात १८ जुलै २०२५ रोजी सुरू झाला. येथे ॲनिमेशन, व्हिज्युअल इफेक्ट्स (VFX), पोस्ट-प्रोडक्शन, एक्स्टेंडेड रिॲलिटी (XR) आणि गेमिंगचे प्रशिक्षण दिले जाते. २२ सप्टेंबर २०२६ रोजी ७२ व्या राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार सोहळ्यात केंद्रीय माहिती आणि प्रसारण मंत्री अश्विनी वैष्णव यांनी सांगितले की १३ अभ्यासक्रमांमध्ये सुमारे ३८० विद्यार्थ्यांनी नोंदणी केली आहे आणि पंतप्रधानांनी देशभरात १५,००० क्रिएटिव्ह प्रयोगशाळांना मंजुरी दिली आहे, असे प्रेस इन्फॉर्मेशन ब्युरोने (PIB) म्हटले आहे.

ही संस्था २०२२ मध्ये सरकारी कृती गटापासून सुरू झालेल्या साखळीचे दिसणारे टोक आहे. आज भारतात मोठ्या प्रमाणावर काम करणाऱ्या उद्योगालाही ती मनुष्यबळ पुरवते. प्राइम फोकसच्या म्हणण्यानुसार नितेश तिवारी यांच्या रामायणाच्या चित्रपट रूपांतरातील VFX भागीदार DNEG आणि ReDefine आहेत. हा चित्रपट नोव्हेंबर २०२६ मध्ये चित्रपटगृहांत आला आणि व्हरायटी इंडियाच्या म्हणण्यानुसार १२ नोव्हेंबरपर्यंत जगभरात १० कोटी अमेरिकी डॉलरांचा टप्पा पार केला.

२०२२ च्या कृती गटाने गरज आकड्यांत मांडली

२०२२-२३ च्या केंद्रीय अर्थसंकल्पात ॲनिमेशन, व्हिज्युअल इफेक्ट्स, गेमिंग आणि कॉमिक्ससाठी कृती गटाची घोषणा झाली, ज्याला AVGC या आद्याक्षरांनी ओळखले जाते. सरकारने तो एप्रिल २०२२ मध्ये स्थापन केला, असे PIB म्हणते. माहिती मंत्रालयाचे सचिव अपूर्व चंद्र त्याचे अध्यक्ष होते. त्यात कौशल्य, उच्च शिक्षण, माहिती तंत्रज्ञान आणि उद्योग संवर्धन विभागांचे सचिव, कर्नाटक, महाराष्ट्र आणि तेलंगणाचे अधिकारी, तांत्रिक शिक्षण परिषद AICTE आणि पाठ्यपुस्तक संस्था NCERT चे प्रमुख, तसेच टेक्निकलर इंडिया आणि रेडचिलीज VFX मधील अधिकाऱ्यांसह उद्योगातील नेत्यांचा समावेश होता.

“Realising AVGC-XR Sector Potential in India” (XR म्हणजे एक्स्टेंडेड रिॲलिटी) हा अहवाल २२ डिसेंबर २०२२ रोजी माहिती मंत्र्यांना सादर झाला आणि PIB ने २६ डिसेंबरला त्यातील शिफारशी प्रसिद्ध केल्या. त्यात स्वतःचे बजेट असलेले राष्ट्रीय AVGC-XR अभियान, “क्रिएट इन इंडिया” मोहीम, राज्य सरकारांसोबत चालवायची प्रादेशिक केंद्रे असलेले राष्ट्रीय उत्कृष्टता केंद्र, शालेय स्तरापासून AVGC अभ्यासक्रमाची मांडणी, पदवी आणि पदव्युत्तर अभ्यासक्रम, मीडिया अँड एंटरटेनमेंट स्किल्स कौन्सिलद्वारे घेतली जाणारी MECAT सारखी प्रमाणित प्रवेश परीक्षा, आणि अटल टिंकरिंग लॅब्सच्या धर्तीवर महाविद्यालयांमध्ये नवोन्मेष केंद्रे यांचा समावेश होता.

कौशल्य उद्दिष्ट अहवालातच नमूद आहे: PIB त्याचा उल्लेख “या दशकात AVGC क्षेत्रात २० लाख कुशल व्यावसायिकांची मागणी” असा करते. चंद्र यांनी पत्रकारांना सांगितले की हे क्षेत्र सुमारे ३ अब्ज अमेरिकी डॉलरांची बाजारपेठ आहे, जागतिक बाजारपेठेत त्याचा वाटा सुमारे १ टक्का आहे, आणि भारताचा वाटा ६ टक्क्यांपर्यंत वाढू शकतो (PTI, ThePrint मार्फत).

२०२४ मध्ये मंत्रिमंडळाची मंजुरी, २०२५ मध्ये मंत्र्यांची घोषणा

१८ सप्टेंबर २०२४ रोजी केंद्रीय मंत्रिमंडळाने मुंबईत AVGC-XR साठी राष्ट्रीय उत्कृष्टता केंद्राला मंजुरी दिली. ते कलम ८ अंतर्गत, म्हणजे ना-नफा स्वरूपाची कंपनी म्हणून स्थापन करायचे होते आणि FICCI व CII या उद्योग संघटना भागीदार होत्या (PIB). हौशी आणि व्यावसायिकांसाठी प्रशिक्षण देणे, संशोधनाला पाठबळ देणे आणि स्टार्टअप्ससाठी इन्क्युबेटर चालवणे हे त्याचे काम होते.

वैष्णव यांनी १ मे २०२५ रोजी मुंबईतील वर्ल्ड ऑडिओ व्हिज्युअल अँड एंटरटेनमेंट समिट (WAVES) मध्ये घोषणा केली, तेव्हा या केंद्राला IICT हे नाव मिळाले. IANS च्या म्हणण्यानुसार, त्यांनी सांगितले की ४०० कोटी रुपये मंजूर झाले आहेत आणि महाराष्ट्र सरकारने जमीन दिली आहे. NFDC इमारतीतील पहिल्या टप्प्यात गेमिंग आणि ॲनिमेशन प्रयोगशाळा, एडिट आणि साउंड सूट, व्हर्च्युअल-प्रोडक्शन व्यवस्था, इमर्सिव्ह स्टुडिओ आणि प्रिव्ह्यू थिएटर असणार होते. दुसरा टप्पा गोरेगाव येथील फिल्म सिटीमधील १० एकरांच्या परिसरात आणि त्यानंतर प्रादेशिक केंद्रे अशी योजना होती.

PIB मुंबईने १५ जुलै २०२५ रोजी पहिले अभ्यासक्रम जाहीर केले: गेमिंगमधील सहा, पोस्ट-प्रोडक्शनमधील चार आणि ॲनिमेशन, कॉमिक्स व XR मधील आठ. ते PIB ने गुगल, यूट्यूब, ॲडोबी, मेटा, मायक्रोसॉफ्ट, NVIDIA आणि जिओस्टार असे नाव दिलेल्या भागीदारांसोबत तयार केले गेले, आणि युनायटेड किंगडममधील यॉर्क विद्यापीठासोबत सामंजस्य करार झाला. तीन दिवसांनी वैष्णव आणि महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांच्या हस्ते परिसराचे उद्घाटन झाले. पहिल्या तुकडीसाठी मंत्र्यांचे लक्ष्य ३०० विद्यार्थी होते, शिवाय व्यावसायिक आणि प्रशिक्षकांसाठी प्रशिक्षण. पहिली शैक्षणिक तुकडी सप्टेंबर २०२५ मध्ये सुरू झाली आणि अभ्यासक्रम तीन महिन्यांच्या प्रमाणपत्रांपासून दोन वर्षांच्या पदविकांपर्यंत आहेत, असे CXOToday ने एप्रिल २०२६ मध्ये कळवले.

विद्यार्थ्यांची मोजणी, तारखेनुसार

नोंदणीचा आकडा तारखेवर आणि बोलणाऱ्यावर अवलंबून आहे:

  • १८ जुलै २०२५: पहिल्या तुकडीसाठी ३०० विद्यार्थ्यांचे लक्ष्य (मंत्री, PIB).
  • २७ फेब्रुवारी २०२६: १३० हून अधिक विद्यार्थी, असे IICT चे मुख्य परिचालन अधिकारी निनाद रायकर यांनी डेक्कन क्रॉनिकलला सांगितले.
  • २ एप्रिल २०२६: १८ अभ्यासक्रमांत १३६ विद्यार्थी आणि ट्रेन-द-ट्रेनर कार्यक्रमात १५ सहभागी (PIB, लोकसभेतील लेखी उत्तर).
  • २२ सप्टेंबर २०२६: १३ अभ्यासक्रमांत सुमारे ३८० विद्यार्थी (मंत्री, PIB).

अभ्यासक्रमांची संख्या १८ वरून १३ वर का आली, किंवा विद्यार्थ्यांतील वाढ दुसऱ्या प्रवेश फेरीमुळे आहे का, हे PIB च्या प्रसिद्धीपत्रकांत सांगितलेले नाही, आणि १८ जुलै २०२५ च्या उद्घाटन प्रसिद्धीपत्रकात सतरा अभ्यासक्रमांचा उल्लेख होता. सर्वात अलीकडचा आकडा सप्टेंबरमधील आहे.

डेक्कन क्रॉनिकलच्या फेब्रुवारीतील वृत्तात विद्यार्थ्यांशी बोलणे झाले. महाराष्ट्रातील पदविका विद्यार्थी अभिषेक चौधरी यांनी सांगितले की ॲनिमेशन आणि VFX कार्यशाळांना उपस्थित राहिल्यानंतर ते अभियांत्रिकीच्या तयारीपासून दूर गेले, आणि गोरखपूरच्या वीरा सिंह यांनी सांगितले की स्वतंत्र प्रयोगशाळांनी त्यांची निवड घडवली. रायकर म्हणाले की ॲनिमेशन आणि गेमिंग यांना आधी अनिश्चित, फ्रीलान्स काम मानणारे पालक आता त्यांना वाढता उद्योग मानतात.

एका संस्थेपासून १५,००० प्रयोगशाळांपर्यंत

२०२६-२७ च्या केंद्रीय अर्थसंकल्पात १५,००० माध्यमिक शाळा आणि ५०० महाविद्यालयांमध्ये AVGC कंटेंट क्रिएटर प्रयोगशाळा प्रस्तावित केल्या गेल्या, त्यासाठी २५० कोटी रुपये ठेवले गेले, आणि IICT ला नियोजन व अंमलबजावणीसाठी नोडल संस्था म्हणून नेमले गेले. २ एप्रिल २०२६ रोजी माहिती मंत्रालयाने लोकसभेला सांगितले की तंत्रज्ञान संच, संस्थांची निवड आणि अंमलबजावणी याबाबत सल्लामसलत सुरू आहे. २२ सप्टेंबरच्या सोहळ्याच्या PIB वृत्तात त्यांना क्रिएटिव्ह प्रयोगशाळा म्हटले आहे आणि १५,००० हा आकडा दिला आहे.

राज्यांची स्वतःची धोरणेही आहेत. PIB च्या नोव्हेंबर २०२५ च्या स्पष्टीकरणात कर्नाटकचे २०२४ ते २०२९ साठीचे AVGC-XR धोरण आणि महाराष्ट्राचे सप्टेंबर २०२५ मध्ये मंजूर झालेले AVGC-XR धोरण २०२५ यांची यादी आहे, ज्यात ३,२६८ कोटी रुपयांचा आर्थिक आराखडा आणि २०५० पर्यंतचा मार्गक्रम आहे. ३० ऑगस्ट २०२५ रोजी सुरू झालेल्या WaveX इन्क्युबेटरने १५ स्टार्टअप्सची पहिली तुकडी घेतली, अशीही नोंद स्पष्टीकरणात आहे, आणि भारतातील स्टार्टअप्सची संख्या व्यापक निधीचे चित्र देते.

IICT ने मुंबईबाहेर पोहोचणारे भागीदार जोडण्यासही सुरुवात केली आहे. ३० सप्टेंबर २०२६ रोजी FICCI FRAMES मध्ये त्याने पाच सामंजस्य करार केले, त्यापैकी एक केरळच्या C-DIT सोबत, तिरुवनंतपुरम येथे प्रस्तावित केरळ राज्य AVGC-XR उत्कृष्टता केंद्राला पाठबळ देण्यासाठी, ज्यात अभ्यासक्रम, शिक्षक प्रशिक्षण आणि स्टुडिओ इंटर्नशिप यांचा समावेश आहे (ANI). एप्रिल २०२६ मध्ये व्हिज्युअल इफेक्ट्स सोसायटीच्या भारतीय शाखेसोबतच्या करारामुळे IICT ची सुविधा सोसायटीच्या सदस्यांसाठी खुली झाली. CXOToday च्या वृत्तात डॉल्बी ॲटमॉससह ४K लेझर प्रोजेक्शन थिएटरचा उल्लेख आहे, आणि सोसायटीच्या अध्यक्षांनी LED व्हॉल्यूम स्टेजचे नाव घेतले (अभिनेत्यांच्या मागे तयार केलेली पार्श्वभूमी दाखवणाऱ्या LED भिंतींची खोली). या करारात कार्यशाळा, पोर्टफोलिओ आढावा आणि चित्रपट प्रदर्शनेही समाविष्ट आहेत.

कौशल्य परिषद आणि स्टुडिओ

अभ्यासक्रम हा एक मार्ग आहे. PIB च्या स्पष्टीकरणानुसार मीडिया अँड एंटरटेनमेंट स्किल्स कौन्सिल (MESC) कार्यरत व्यावसायिकांना ॲनिमेशन, VFX, गेमिंग आणि पोस्ट-प्रोडक्शनमध्ये प्रशिक्षण देते आणि उद्योगासोबत क्षमता मानके व मॉड्युलर अभ्यासक्रम तयार केले आहेत. परिषद अर्हता संच प्रकाशित करते, जे एखादे काम आणि त्याची प्रवेश पातळी ठरवतात. तिचा VFX एडिटर संच (MES/Q3501), जो २७ जानेवारी २०२२ रोजी राष्ट्रीय अर्हता आराखड्याच्या पातळी ४ वर मंजूर झाला, After Effects, Final Cut Pro आणि Blender सारख्या सॉफ्टवेअरने निर्मितीसाठी संगणक-निर्मित इफेक्ट्स तयार करण्याचे काम वर्णन करतो, आणि बारावी तसेच एक वर्षाचा अनुभव, किंवा ITI प्रमाणपत्र आणि तितकाच अनुभव मागतो.

स्टुडिओही प्रशिक्षण देतात, आणि ते मोठे रोजगारदाते आहेत. बिझनेस टुडेच्या म्हणण्यानुसार, नमित मल्होत्रा यांनी स्थापन केलेली प्राइम फोकस आणि लंडनची डबल निगेटिव्ह यांच्या २०१४ मधील विलीनीकरणातून DNEG बनली. तिचे स्टुडिओ दहा भारतीय शहरांत (मुंबई, चेन्नई, बेंगळुरू, पुणे, मोहाली, पाटणा, कोलकाता, तिरुवनंतपुरम, हैदराबाद आणि गोवा) आहेत आणि सुमारे ३,००० लोक VFX व ॲनिमेशनमध्ये काम करतात.

मल्होत्रा यांनी मार्च २०२५ मध्ये PTI ला सांगितले की मोठ्या हॉलिवूड चित्रपटाच्या VFX वर भारतीय चित्रपटापेक्षा जास्त भारतीय काम करतात, आणि भारतीय कलाकार भारतीय चित्रपटकर्ते वापरत असलेल्या पातळीच्या पुढे आहेत, म्हणून देशाला स्वतःचे अधिक मोठे, इफेक्ट्सवर आधारित प्रकल्प हवेत. PIB चे स्पष्टीकरण ॲनिमेशन आणि VFX सेवांमध्ये भारताचा खर्चाचा फायदा ४० ते ६० टक्के सांगते. सरकारच्या इंडिया सिने हब संकेतस्थळावरील एका दस्तऐवजातून ते हेही पुन्हा सांगते की RRR मध्ये २,८०० हून अधिक VFX शॉट्स होते, एका भारतीय कंपनीने Avatar साठी २०० हून अधिक शॉट्स पूर्ण केले, आणि Game of Thrones मधील ड्रॅगन भारतात ॲनिमेट झाले.

स्रोत अजून काय दाखवत नाहीत

पहिली IICT तुकडी सप्टेंबर २०२५ मध्ये सुरू झाली, आणि या लेखासाठी तपासलेल्या कोणत्याही वृत्तात पदवीधरांची संख्या किंवा नोकऱ्यांचे आकडे दिलेले नाहीत. डेक्कन क्रॉनिकल विश्लेषकांचे म्हणणे उद्धृत करते की स्टुडिओ, गेमिंग कंपन्या आणि डिजिटल माध्यम कंपन्यांमध्ये सातत्याने नोकऱ्या मिळणे क्रिएटिव्ह-टेक्नॉलॉजी करिअरच्या स्वीकारासाठी महत्त्वाचे ठरेल. जुलै २०२५ च्या उद्घाटनावेळी फिल्म सिटी परिसर उभा राहत असल्याचे सांगितले गेले, आणि PIB च्या प्रसिद्धीपत्रकांत पूर्णत्वाची कोणतीही तारीख दिसत नाही.

२० लाखांचा आकडा हा कृती गटाने दशकासाठी केलेला अंदाज आहे. त्याच डेक्कन क्रॉनिकल वृत्तात २.५ ते ३ अब्ज अमेरिकी डॉलरांची बाजारपेठ, सुमारे २.६ लाख व्यावसायिक आणि जागतिक AVGC बाजारपेठेतील १ टक्क्यापेक्षा कमी वाटा, तसेच २०३० पर्यंत सुमारे २६ अब्ज डॉलरांचा अंदाज, असे क्षेत्रातील अंदाज दिले आहेत. १२ नोव्हेंबर २०२६ पर्यंत IICT च्या नोंदणीचा नवीनतम अधिकृत आकडा म्हणजे २२ सप्टेंबरचे मंत्र्यांचे विधान: १३ अभ्यासक्रमांत सुमारे ३८० विद्यार्थी.

Share
Copied!

स्रोत आणि पुढील वाचन

  1. PIB, Powering the AVGC-XR Revolution, explainer (18 November 2025)
  2. PIB, AVGC Task Force Report calls for National AVGC-XR Mission with budgetary outlay (26 December 2022)
  3. PIB, Cabinet clears establishment of National Centre of Excellence for AVGC-XR (18 September 2024)
  4. PIB Mumbai, First campus of IICT opens at NFDC Complex in Mumbai (18 July 2025)
  5. PIB Mumbai, IICT announces courses in AVGC-XR for inaugural batch (15 July 2025)
  6. PIB, Government accelerates Orange Economy, expands Content Creator Labs (Lok Sabha reply, 2 April 2026)
  7. PIB, 72nd National Film Awards ceremony at Ekta Nagar (22 September 2026)
  8. IANS, WAVES 2025: Indian Institute of Creative Technology launched (1 May 2025)
  9. ThePrint (PTI), AVGC Task Force suggests national mission to promote sunrise sector (26 December 2022)
  10. Deccan Chronicle, IICT-Mumbai positions creative technology as a professional career pathway (27 February 2026)
  11. CXOToday, IICT partners with Visual Effects Society (India Section) (April 2026)
  12. ANI, IICT signs five MoUs at FICCI FRAMES 2026 (30 September 2026)
  13. Media and Entertainment Skills Council, Qualification Pack MES/Q3501: VFX Editor
  14. Variety India, Ramayana crosses 100 million dollars worldwide (12 November 2026)
  15. Business Today, how India-linked DNEG became Hollywood's Oscar-winning VFX giant (30 July 2026)
  16. Onmanorama (PTI), Ramayana VFX team behind Oscar win for Dune: Part Two (4 March 2025)
  17. Prime Focus, the first chapter of Namit Malhotra's vision for Ramayana

हा लेख AI साधनांच्या मदतीने संशोधित आणि लिहिला गेला असून अचूकतेसाठी संपादित केला आहे. हा केवळ सर्वसाधारण माहिती आणि चर्चेसाठी आहे, व्यावसायिक सल्ला नाही. आमचे संपादकीय मानक आणि अस्वीकरण पाहा. चूक आढळली? आम्हाला कळवा.

#vfx#avgc-xr#iict#animation#skilling#media and entertainment skills council#dneg#create in india

आवडलं? पुढचा लेख मिळवा.

एका वेळी एक चांगला लेख, थेट तुमच्या इनबॉक्समध्ये. स्पॅम नाही, हवं तेव्हा थांबवा.

याच विभागात आणखी: एआय आणि तंत्रज्ञान
निर्मात्यांच्या म्हणण्यानुसार, रामायण भाग १ ६ नोव्हेंबर २०२६ रोजी इंग्रजी भाषिक सिनेमागृहांत पोहोचला, मानवी आवाजातील अभिनयासह आणि कलाकारांच्या ओठांशी जुळवणाऱ्या ब्रह्मा AI सह
आधी मानवी अभिनय आणि मग सॉफ्टवेअर, अशा दोन टप्प्यांच्या प्रक्रियेने चित्रपटाची इंग्रजी आवृत्ती बनल्याचे निर्माते सांगतात. Television Academy, ब्रह्मा AI ची स्वतःची पाने आणि अनेक समीक्षक उरलेली माहिती भरतात.
डीएनईजीने २०११ पासून व्हिज्युअल इफेक्ट्ससाठी आठ ऑस्कर मिळवल्याचे सांगितले, इन्सेप्शनपासून ड्यून: पार्ट टू पर्यंत, आणि तिची बहुसंख्य मालकी मुंबईच्या प्राइम फोकसकडे आहे
आठ चित्रपट, अलीकडच्या पुरस्कारासाठी चार नावाजलेले विजेते, भारतात दहा स्टुडिओ आणि गॅरेजमधून सुरुवात केलेले संस्थापक. तथ्ये डीएनईजी, प्राइम फोकस आणि अकॅडमीकडून घेतली आहेत, आणि स्टुडिओचे स्वतःचे दावे तसे नमूद केले आहेत.
कॅमेरे सुरू होण्यापूर्वी रामायण पार्ट १ चा प्रत्येक शॉट मोशन कॅप्चरसह आभासी जगात आखला गेला होता, असे छायाचित्रकार पंकज कुमार सांगतात
कॅमेऱ्याच्या हालचाली ॲनिमेटरांसोबत आखल्या गेल्या, सेट केवळ तुकड्यांत उभारले गेले, आणि बहुतेक पार्श्वभूमी नंतर जोडली गेली. चित्रपट बनवणारी माणसे स्टुडिओच्या फ्लोअरवर हे नियोजन कसे दिसत होते ते सांगतात, आणि जिथे त्यांचा वृत्तान्त हा एकमेव उपलब्ध वृत्तान्त आहे तेथेही.
← सर्व लेख