ఫతేపూర్ సిక్రీ, అక్బర్ 1570ల తొలినాళ్లలో కట్టడం మొదలుపెట్టిన ఎర్ర ఇసుకరాయి నగరం, 1986 నుంచి యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం, భారత పురావస్తు సర్వేక్షణ సంస్థ సంరక్షణలో ఉంది

ఫతేపూర్ సిక్రీ ఉత్తరప్రదేశ్‌లోని ఆగ్రా జిల్లాలో కొండపై ఉన్న ఎర్ర ఇసుకరాయి నగరం; మొఘల్ చక్రవర్తి అక్బర్ దాన్ని 1570ల తొలినాళ్లలో కట్టడం మొదలుపెట్టి 1585లో రాజధానిగా విడిచిపెట్టారు. యునెస్కో దాన్ని 1986లో ప్రపంచ వారసత్వ జాబితాలో చేర్చింది. నగరపు గొప్ప ద్వారమైన బులంద్ దర్వాజా ఇప్పటికీ దాని జామా మసీదు దక్షిణ వైపును సూచిస్తూ నిలిచి ఉంది, ఆగ్రా జిల్లా పరిపాలన ఈ నగరాన్ని NH-21 వెంట ఆగ్రాకు పశ్చిమంగా 36 నుంచి 40 కి.మీ. దూరంలో ఉంచుతుంది.

1986లో యునెస్కో ఏం నమోదు చేసింది

యునెస్కో ఎంట్రీ ఆ ప్రదేశానికి 255 సంఖ్య ఇచ్చి, దాని ప్రమాణాలను (ii), (iii), (iv)గా చెబుతుంది. లోపల 60.735 హెక్టార్ల నమోదిత భూమి ఉంది, దాన్ని 475.542 హెక్టార్ల బఫర్ జోన్ చుట్టుముట్టింది. బురుజులతో బలపరిచి తొమ్మిది ద్వారాలు ఉన్న 6 కి.మీ. పొడవైన గోడ నగరానికి మూడు వైపులా సరిహద్దుగా ఉంది, సమకోణంలో కలిసే రోడ్లు, సందుల గ్రిడ్‌తో నగరాన్ని దీర్ఘచతురస్రంగా ప్రణాళిక చేశారని యునెస్కో చెబుతుంది.

ప్రతి ప్రమాణానికి ఒక వాక్యం ఉంది. (ii) కింద, ఫతేపూర్ సిక్రీ నిర్మాణం “మొఘల్ నగర ప్రణాళిక పరిణామంపై, అంటే షాజహానాబాద్‌లో, స్పష్టమైన ప్రభావం చూపింది”; షాజహానాబాద్ అంటే ఇప్పుడు పాత ఢిల్లీ అని పిలిచే నగరం. (iii) కింద, అది “16వ శతాబ్దం చివరి నాటి మొఘల్ నాగరికతకు అసాధారణ సాక్ష్యం”. (iv) కింద, యునెస్కో నగరాన్ని మొత్తంగా “1571 నుంచి 1585 మధ్య నిర్మించిన అత్యంత నాణ్యమైన నిర్మాణ సముదాయాలకు ఒక అద్వితీయ ఉదాహరణ” అంటుంది.

అక్బర్, ఒక సాధువు గుహ, తేదీలు

భారత పురావస్తు సర్వేక్షణ సంస్థ (ASI) ప్రకారం, 1556 నుంచి 1605 వరకు పాలించిన అక్బర్, కొండపై ఒక గుహలో నివసించిన సూఫీ సాధువు షేక్ సలీం చిష్తీని గౌరవించడానికి తన నివాసాన్ని, కొలువును ఆగ్రా నుంచి సిక్రీకి 13 ఏళ్లు, అంటే 1572 నుంచి 1585 వరకు మార్చారు. ఆ సాధువు 1569లో ఆయనకు సలీం అనే కొడుకును ఆశీర్వదించారని, అక్బర్ ఆ నగరానికి ఫతాబాద్ అని, తర్వాత ఫతేపూర్ సిక్రీ అని పేరు పెట్టారని సర్వేక్షణ సంస్థ జోడిస్తుంది. బాబర్ 1527లో ఖన్వా యుద్ధానికి ముందు ఆ స్థలాన్ని సందర్శించి అక్కడ ఒక తోటను, నీటి మంటపాన్ని, మెట్ల బావిని నిర్మించారు, కొండపై దొరికిన వాటిలో క్రీస్తుపూర్వం రెండో సహస్రాబ్దికి చెందినవిగా నిర్ణయించిన రాతి యుగపు పనిముట్లను, కుండలను ASI జాబితా చేస్తుంది.

ప్రారంభ తేదీ లెక్కించేవారిని బట్టి మారుతుంది. యునెస్కో నిర్మాణాన్ని 1571 నుంచి 1573 వరకు అంటుంది. అక్బర్ ఆ నగరాన్ని 1571లో స్థాపించి దాదాపు 14 ఏళ్లు రాజధానిగా వాడుకున్నారని ఆగ్రా జిల్లా పేజీ చెబుతుంది. ఉత్తరప్రదేశ్ ప్రభుత్వ పోర్టల్ నిర్మాణ కాలాన్ని 1569 నుంచి 1585గా ఇస్తుంది. వాషింగ్టన్ విశ్వవిద్యాలయానికి చెందిన డేనియల్ వా రాజభవన సముదాయంలో చాలా భాగాన్ని 1568 నుంచి 1575 నాటిదిగా నిర్ణయించి, జామా మసీదును 1568లో ఆదేశించారని చెబుతారు.

యునెస్కో, ASI రెండూ దాన్ని మొఘలుల తొలి ప్రణాళికా నగరం అంటాయి. దాదాపు మొఘల్ సంస్థలన్నీ ఇక్కడే స్థాపితమయ్యాయని సర్వేక్షణ సంస్థ చెబుతూ, ఇబాదత్ ఖానా, దీన్-ఇ-ఇలాహీ, తారీఖ్-ఇ-ఇలాహీ, ఝరోఖా దర్శన్, సుల్హ్-ఇ-కుల్ సిద్ధాంతాన్ని, చేతివృత్తుల కార్ఖానాలతో పాటు జాబితా చేస్తుంది. ఆ ఏళ్లలో సామ్రాజ్యాన్ని నడిపిన అక్బర్ ఆదాయ, ర్యాంకు వ్యవస్థ అక్బర్ రాజ్య యంత్రాంగంపై మా వ్యాసంలో ఉంది.

మసీదు, సమాధి, బులంద్ దర్వాజా

కొండ శిఖరంపై ఉన్న జామా మసీదు తొలి భవనం, అది 1571 నుంచి 1572లో పూర్తయిందని యునెస్కో చెబుతుంది. ఆ మసీదులో షేక్ సలీం చిష్తీ సమాధి ఉంది; యునెస్కో దాన్ని చెక్కిన అలంకరణకు అసాధారణ కళాఖండంగా పిలుస్తుంది, అది 1580 నుంచి 1581లో పూర్తయి, 1606లో జహంగీర్ కాలంలో అలంకరించబడింది. ఆగ్రా జిల్లా పేజీ దాన్ని పాలరాతి సమాధిగా జాబితా చేస్తుంది, యునెస్కో మాత్రం నగరంలోని భవనాలు పాలరాయిని తక్కువగా వాడిన ఎర్ర ఇసుకరాయితో కట్టినవని వర్ణిస్తుంది.

మసీదు ప్రాంగణానికి దక్షిణాన బులంద్ దర్వాజా, అంటే ఎత్తైన ద్వారం ఉంది. 1572 నాటి గుజరాత్ విజయ స్మారకంగా 1575లో అది పూర్తయిందని, అక్బర్ పాలనలో అత్యంత గొప్ప స్మారక నిర్మాణం అని యునెస్కో చెబుతుంది. కళాకారుడు సీతారాం 1815లో గీసిన, బ్రిటిష్ లైబ్రరీలో ఉన్న ఒక జలవర్ణ చిత్రం మెట్లతో చేరుకునే, గుమ్మటాల కియోస్క్‌లతో కిరీటం పెట్టిన ఆ ద్వారాన్ని చూపుతుంది, అది బహుశా 1573లో అక్బర్ గుజరాత్ జయానికి స్మారకమని లైబ్రరీ రికార్డు చెబుతుంది. ఆ తోరణంపై రెండు శాసనాలు ఉన్నాయని, వాటిలో ఒకటి యేసుకు ఆపాదించిన ఒక సూక్తిని ఉటంకిస్తుందని రికార్డు జోడిస్తుంది.

ఎత్తు విషయంలోనే ఆధారాలు విడిపోతాయి. యునెస్కోకు అది 40 మీ. దాదాపు అదే అయిన 130 అడుగులకు పైగా అన్నది వా లెక్క, ఆయన ద్వారం వరకు 123 మెట్లు లెక్కిస్తారు. ఆగ్రా జిల్లా పేజీ, ఉత్తరప్రదేశ్ పోర్టల్ రెండూ 54 మీ. అంటాయి, కొలత ఎక్కడి నుంచి మొదలవుతుందో ఏ పేజీ చెప్పదు.

సభా మందిరం, స్తంభం, రాజభవనాలు

దివాన్-ఇ-ఆమ్, అంటే ప్రజా సభా మందిరం చుట్టూ స్తంభాల వసారాలు ఉన్నాయని, చక్రవర్తి ఆసనం పశ్చిమ వైపున రంధ్రాలున్న రాతి తెరల వెనుక చిన్న ఎత్తైన గదిగా అమర్చారని యునెస్కో చెబుతుంది. రాజభవన ప్రాంగణం ఉత్తర వైపు, ప్రైవేటు సభా మందిరమైన దివాన్-ఇ-ఖాస్‌గా ప్రజల్లో పేరు పడిన భవనం ఉంది, దాన్ని జ్యువెల్ హౌస్ అని కూడా అంటారని యునెస్కో చెబుతుంది. యునెస్కో వాడిన “ప్రజల్లో పేరు పడిన” అనే మాట ఆ పేరును ఒక జనవాడుక లేబుల్‌గా చూస్తుంది.

దాని అత్యంత ప్రసిద్ధ లక్షణం ఒకే మధ్య స్తంభం. వా వర్ణనలో అది చక్రవర్తి ఎత్తైన ఆసనాన్ని మోస్తుంది, గోడల చుట్టూ ఉన్న గ్యాలరీకి నడక దారులతో కలుపబడి ఉంది, అరబెస్క్ చెక్కడం కలిగి ఉంది. శామ్యూల్ బోర్న్ 1863 నుంచి 1865 మధ్య దాన్ని ఫొటో తీశారు, రిక్స్‌మ్యూజియం ప్రింట్‌కు “దివాన్-ఇ-ఖాస్‌లో విశేషమైన స్తంభం” అని పేరు.

యునెస్కో పంచ్ మహల్‌ను కూడా జాబితా చేస్తుంది; అది పర్షియన్ బద్గిర్, అంటే గాలి పట్టే గోపురం నమూనాలో అసమానంగా ఏర్పాటు చేసిన, పూర్తిగా స్తంభాలతో కూడిన ఐదంతస్తుల నిర్మాణం అని చెబుతుంది. అందులో ఒక్కొక్కటి వేర్వేరుగా అలంకరించిన 84 స్తంభాలను వా లెక్కిస్తారు. జోధా బాయి భవనం యునెస్కో మాటల్లో నివాస సముదాయంలో అతిపెద్ద భవనం, లోపల గొప్పగా చెక్కిన స్తంభాలు, బాల్కనీలు, రంధ్రాలున్న రాతి కిటికీలు, నీలి రంగు గాడులున్న పైకప్పు ఉన్నాయి. అది చక్రవర్తి ప్రధాన అంతఃపుర నివాసమై ఉండవచ్చని వా భావిస్తారు, వేడి గాలి గొట్టాలతో వేడెక్కే స్నానాలను గమనిస్తారు.

యునెస్కో జాబితాలో అనూప్ తలావ్ (అసమాన కొలను), ఖ్వాబ్‌గాహ్ లేదా నిద్రగది, బీర్బల్ భవనం, కారవాన్ సరాయ్, హిరన్ మినార్, టర్కిష్ సుల్తానా మంటపం కూడా ఉన్నాయి.

నగరం ఎందుకు ఎర్రగా ఉంది

ఫతేపూర్ సిక్రీ వింధ్య కొండ శ్రేణుల ఉబ్బెత్తు భాగాల వాలు మట్టాలపై ఉందని యునెస్కో చెబుతుంది, సిక్రీని ఎగువ వింధ్య శ్రేణుల పొడిగింపుగా ASI అంటుంది. రాజభవనాలు ఎర్ర ఇసుకరాయితో ట్రాబీట్ పద్ధతిలో, అంటే స్తంభాలపై అడ్డంగా దూలాలు వేసే పద్ధతిలో, స్తంభాలు, అలంకార తోరణాలు, బ్రాకెట్లు, చూరులు, బాల్కనీలతో, తక్కువ గుమ్మటాలతో కట్టారని సర్వేక్షణ సంస్థ చెబుతుంది. ఆగ్రా, ఢిల్లీ ఎర్ర కోటలు, తాజ్ మహల్‌తో పాటు వింధ్య ఇసుకరాయితో కట్టిన నిర్మాణాల్లో ఫతేపూర్ సిక్రీని అంతర్జాతీయ భూవిజ్ఞాన సంఘాల సమాఖ్య జాబితా చేస్తుంది.

సిక్రీ రాయి ఇంకా ప్రయాణించింది. తాజ్ మహల్‌తో సహా షాజహాన్ ప్రాజెక్టులకు కూడా ఆ పట్టణం ఎర్ర ఇసుకరాయిని అందించిందని సిన్హా రాస్తారు, క్వారీలను సిక్రీ, ధోల్‌పూర్‌లో ఉంచే మా తాజ్ మహల్ వ్యాసం ఉంది. అక్బర్ సొంత నిర్మాతలకు సరఫరా చేసిన క్వారీల పేర్లను నేను చదివిన పేజీల్లో ఏదీ చెప్పదు.

క్వారీ పని యునెస్కో సమగ్రత ప్రకటనలో కూడా ఉంది. గతంలో ఆ ప్రదేశానికి ముప్పుగా ఉన్న గనుల తవ్వకాన్ని ఫతేపూర్ సిక్రీ చుట్టూ 10 కి.మీ. వ్యాసార్థంలో నిషేధంతో అదుపు చేశారని, ఆ నిషేధానికి నిరంతర పర్యవేక్షణ, ముఖ్యంగా అక్రమ పేలుళ్ల విషయంలో, అవసరమని అది చెబుతుంది.

నీటి ప్రశ్న, లాహోర్‌కు మార్పు

సమర్థమైన డ్రైనేజీ, నీటి నిర్వహణ వ్యవస్థను యునెస్కో వర్ణించి, నగరాన్ని ఒక కృత్రిమ సరస్సుకు ఆగ్నేయంలో ఉంచుతుంది. సిక్రీ ఒక పెద్ద సహజ సరస్సు ఒడ్డున ఉందని, అది ఇప్పుడు ఎక్కువగా ఎండిపోయిందని, డ్రైనేజీ, నీటి సరఫరా అత్యంత తెలివైన పట్టణ ప్రణాళికను సూచిస్తాయని ASI అంటుంది. నగరానికి ఉత్తర వైపును ఒక సహజ సరస్సు కాపాడిందని యునెస్కోకు భారతదేశం ఇచ్చిన ఆవర్తన నివేదిక చెబుతుంది. తన 2021 పుస్తకంలోని ఒక సారాంశంలో సిన్హా, అక్బర్ ఒక జలాశయానికి ఆనకట్ట వేసి ఆ సరస్సును తయారుచేశారని రాస్తారు.

ఆస్థానం ఎందుకు వెళ్లిపోయిందో ప్రతి ఆధారం వేరుగా చెబుతుంది. ఉత్తరప్రదేశ్ పోర్టల్ నీటి సరఫరాను నిందిస్తుంది. సరఫరాను తగినంతగా ఉంచడంలో సమస్యలు దోహదం చేసి ఉండవచ్చని వా రాస్తారు. సిన్హా దానికి వ్యతిరేకంగా వాదిస్తారు: చరిత్రకారుడు నదీమ్ రేజావి లెక్కించిన కనీసం 13 మెట్ల బావులు, ఎనిమిది కొలనులను ఆయన ఉటంకిస్తారు, తోడర్‌మల్ బారాదరి వద్ద ASI తవ్వకాల్లో మధ్యలో ఫౌంటెన్ ఉన్న చతురస్ర కొలను దొరికిందని, హకీం బావోలి ఇప్పటికీ పట్టణానికి నీరు ఇస్తోందని చెబుతారు. ఆయన ఆ మార్పును రాజకీయాలకు ముడిపెడతారు. అక్బర్ సవతి సోదరుడు మీర్జా హకీం 1585 జూలైలో కాబూల్‌లో మరణించారు, ఆ తర్వాత చక్రవర్తి లాహోర్ వెళ్లి సుమారు 13 ఏళ్లు ఉన్నారు, 1598లో సిక్రీకి కాకుండా ఆగ్రాకు తిరిగి వచ్చారు.

యునెస్కో సొంత పాఠం క్లుప్తం. 1585లో రాజధాని లాహోర్‌కు మారిన తర్వాత ఫతేపూర్ సిక్రీ చక్రవర్తుల తాత్కాలిక సందర్శనల స్థలంగా మిగిలిందని అది చెబుతుంది. సిన్హా వారిని జాబితా చేస్తారు: 1601లో అక్బర్, 1619లో సుమారు మూడున్నర నెలలు జహంగీర్, 1628, 1644 సహా పలు సందర్భాల్లో షాజహాన్. 1610లో సందర్శించిన ఇంగ్లిష్ వర్తకుడు విలియం ఫించ్, అక్బర్ మరణం తర్వాత కొద్దికాలానికే రాజధానిగా ఆ నగరం క్షీణించిందని రాశారని సిన్హా చెబుతారు, పీటర్ ముండీ 1633లో కూడా దాన్ని సుసంపన్నమని పిలిచారు.

ఎవరు చూసుకుంటారు, ఎలా చూడాలి

ప్రాచీన స్మారకాలు, పురావస్తు స్థలాలు, అవశేషాల చట్టం 1958, దాని 1959 నియమాలు, 2010 సవరణ, ధ్రువీకరణ చట్టం కింద ASI ఆ ప్రదేశాన్ని నిర్వహిస్తుందని యునెస్కో చెబుతుంది. ఫతేపూర్ సిక్రీని జాతీయ ప్రాముఖ్యత ఉన్న కేంద్ర సంరక్షిత స్మారకంగా నోటిఫై చేశారని భారతదేశ ఆవర్తన నివేదిక జోడిస్తుంది. తాజ్ ట్రాపెజియం జోన్‌లోని 40 సంరక్షిత స్మారకాల్లో ఇది ఒకటి; ఆ జోన్ 10,400 చ.కి.మీ. ప్రాంతం, అక్కడ 1996 డిసెంబర్ సుప్రీంకోర్టు ఆదేశం పరిశ్రమల్లో బొగ్గు, కోక్ వాడకాన్ని నిషేధించింది; ఆ జోన్‌లోని మరో రెండు ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాలు తాజ్ మహల్, ఆగ్రా కోట. బ్రిటిష్ కాలం నుంచి బులంద్ దర్వాజా, జామా మసీదు, పంచ్ మహల్, జోధా బాయి భవనానికి జరిగిన మరమ్మతులను, మసీదులో, సాధువు సమాధిలో రంగు శాసనాల రసాయన పరిరక్షణను కూడా యునెస్కో నమోదు చేస్తుంది.

ఆ ప్రదేశం సూర్యోదయం నుంచి సూర్యాస్తమయం వరకు తెరిచి ఉంటుందని ASI చెబుతుంది. భారత పౌరులకు, సార్క్, బిమ్‌స్టెక్ దేశాల సందర్శకులకు ప్రవేశం నగదుతో రూ. 50, ఆన్‌లైన్‌లో రూ. 35, ఇతర విదేశీ సందర్శకులు రూ. 600 లేదా ఆన్‌లైన్‌లో రూ. 550 చెల్లిస్తారు, 15 ఏళ్ల లోపు పిల్లలకు ప్రవేశం ఉచితం. లైసెన్స్ పొందిన గైడ్లు టికెట్ కౌంటర్ల దగ్గర ఉంటారు, దివాన్-ఇ-ఆమ్ కౌంటర్ దగ్గరి ప్రదేశ మ్యూజియం ఉదయం 9.00 నుంచి సాయంత్రం 5.00 వరకు తెరిచి ఉంటుంది, శుక్రవారాలు మూసి ఉంటుంది, ప్రవేశం ఉచితం. ప్రైవేటు వాహనాలు కింది భాగంలో ఆగుతాయని, బ్యాటరీ బస్సులు ద్వారం వరకు నడుస్తాయని, ఆన్‌లైన్ టికెట్లు asi.paygov.org.in వద్ద ASI పోర్టల్ ద్వారా అమ్ముతారని, పర్యాటక హెల్ప్‌లైన్ 1363 అని ఆగ్రా జిల్లా పేజీ చెబుతుంది. రుసుములను ఎప్పటికప్పుడు సవరిస్తారు, కాబట్టి పోర్టల్‌ను ప్రమాణంగా చూడాలి.

ASI నుంచి సేకరించిన పర్యాటక మంత్రిత్వ శాఖ డేటా 2024-25లో ఫతేపూర్ సిక్రీ సందర్శకులను 443,158 మంది దేశీయ, 97,441 మంది విదేశీయులుగా చూపింది. దేశీయ సంఖ్య అంతకుముందు సంవత్సరం 315,212, అంటే 40.59 శాతం పెరుగుదల, విదేశీ సందర్శకులు 93,963 నుంచి 97,441కి పెరిగారు. ఆ సంవత్సరం ASI టికెట్ల స్మారకాల్లో విదేశీ సందర్శకుల విషయంలో ఫతేపూర్ సిక్రీ ఆరో స్థానంలో నిలిచింది, తాజ్ మహల్, ఆగ్రా కోట, కుతుబ్ మినార్, హుమాయూన్ సమాధి, అభానేరీ బావి తర్వాత.