ముంబై సమీపంలోని ద్వీపంలో రాతిలో చెక్కిన శివాలయమైన ఎలిఫెంటా గుహలు 1987 డిసెంబర్ 11న యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశంగా మారాయి

ఎలిఫెంటా గుహలు మహారాష్ట్ర తీరానికి దూరంగా ముంబై హార్బర్‌లోని ఒక ద్వీపంలో రాతిలో చెక్కిన ఏడు గుహలు. వాటిలో అతి పెద్దదైన గుహ 1లో మూడు ముఖాల శివుని విగ్రహం ఉంది, దాని ఎత్తు 7 మీటర్లు అని యునెస్కో పేర్కొంది. ప్రపంచ వారసత్వ కమిటీ ఈ ప్రదేశాన్ని 1987లో (i), (iii) ప్రమాణాల కింద నమోదు చేసింది. ఈ స్మారకానికి యజమాని, నిర్వాహకుడు అయిన భారత పురావస్తు సర్వేక్షణ (ASI) ఆ తేదీని 1987 డిసెంబర్ 11గా యునెస్కోకు తెలిపింది. ASI ప్రకారం ఈ ద్వీపం ముంబైలోని అపోలో బందర్‌కు ఈశాన్యంగా సుమారు 11 కిలోమీటర్ల దూరంలో, ప్రధాన భూభాగపు తీరం నుంచి 7 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉంది. గేట్‌వే ఆఫ్ ఇండియా నుంచి పడవలు వెళ్తాయి.

1987లో యునెస్కో రాసినది

(i) ప్రమాణం, అంటే సృజనాత్మక ప్రతిభకు అద్భుత నిదర్శనం, గురించి యునెస్కో ప్రకటన ఇలా చెబుతోంది: గుహ 1లో లింగ గర్భాలయం చుట్టూ ఉన్న పదిహేను పెద్ద శిల్పఫలకాలు భారతీయ కళలోని గొప్ప ఉదాహరణల్లో ఒకటి, శివారాధనకు సంబంధించిన అతి ముఖ్యమైన సేకరణల్లో ఒకటి. (iii) ప్రమాణం గురించి యునెస్కో ఇలా అంటుంది: “పశ్చిమ భారతదేశంలో శిలా వాస్తుశిల్ప చరిత్రలో ఈ గుహలు అత్యంత అద్భుతమైన సాధన.” గుహల విన్యాసం, స్తంభాలు, సర్వతోభద్ర ప్రణాళికతో కూడిన గర్భాలయం రాతిలో చెక్కిన వాస్తుశిల్పంలో ముఖ్యమైన పరిణామాలని అదే పాఠం పేర్కొంది. ఆ గర్భాలయాన్ని నాలుగు ద్వారాలు గల చిన్న మందిరంగా, ప్రతి ద్వారానికి ఇరువైపులా భారీ ద్వారపాలక విగ్రహాలు ఉన్నట్లుగా ఐకోమోస్ 1987 మూల్యాంకనం వర్ణిస్తుంది.

యునెస్కో కోసం నామినేషన్లను మూల్యాంకనం చేసే సలహా సంస్థ ఐకోమోస్ ఈ దస్త్రాన్ని 1987 మేలో సమీక్షించింది. నమోదు సూత్రప్రాయంగా సమ్మతమేనని చెప్పి, 1983లో జాబితాలో చేరిన అజంతా, ఎల్లోరా, 1984లో చేరిన మహాబలిపురం తర్వాత ఎలిఫెంటా భారతదేశ శిలా కళా ప్రదేశాల శ్రేణిని పూర్తి చేస్తుందని రాసింది. అయితే ప్రస్తుతానికి వాయిదా వేయాలని సిఫార్సు చేసింది, ఎందుకంటే దస్త్రంలో కచ్చితమైన సరిహద్దు లేదు, 1938, 1957 నాటి పునరుద్ధరణ పనుల ప్రస్తావన లేదు, ఏ నిర్వహణ ప్రణాళికనూ వివరించలేదు. అయినా కమిటీ ఆ సంవత్సరమే ఈ ప్రదేశాన్ని నమోదు చేసింది, దాని 11 COM VII.A నిర్ణయం ఇదే నమోదు చేసింది. సమీపంలోని పారిశ్రామిక ప్రాజెక్టుల నుంచి ఈ సున్నితమైన ప్రదేశాన్ని కాపాడేందుకు ప్రభుత్వం చర్యలు తీసుకుంటుందన్న భారతదేశ ప్రకటనను కమిటీ ఆ నిర్ణయంలో గమనించింది.

రెండు కొండలపై ఏడు గుహలు

ఈ ద్వీపాన్ని యునెస్కో ఘరాపురి అని కూడా పిలుస్తూ, ఇరుకైన లోయతో వేరైన రెండు చిన్న కొండలుగా వర్ణిస్తుంది. యునెస్కోకు ASI ఇచ్చిన నివేదిక పశ్చిమ కొండపై ఐదు రాతి గుహలను లెక్కిస్తుంది. తూర్పున ఉన్న స్తూప కొండపై మరో రెండు గుహలు ఉన్నాయి, వాటిలో ఒకటి అసంపూర్ణం, మరొకటి సాధారణ తవ్వకం మాత్రమే. వాటితోపాటు ఇటుకలతో కట్టిన ఒక స్తూపం, కొన్ని రాతి నీటి తొట్లు కూడా ఉన్నాయి.

సందర్శకులు ఎక్కువగా వచ్చేది గుహ 1 కోసమే. ముందు ప్రవేశం నుంచి వెనక వరకు దాని పొడవు 39 మీటర్లు. మండపాలను, వెనక వసారాను మినహాయిస్తే దాని ప్రధాన మందిరం 27 మీటర్ల చతురస్రం, ఒక్కో వరుసలో ఆరు స్తంభాలతో నిలిచి ఉంది. ASI మాటల్లో, ఏడు గుహలలో ఇదే అత్యంత ప్రభావవంతమైనది, పరిణతి చెందిన బ్రాహ్మణ రాతి వాస్తుశిల్పానికి ప్రతినిధి. దీని ప్రణాళిక, కైలాస ఆలయం ఉన్న ఎల్లోరాలోని దుమార్ లేనా గుహ (గుహ 29)ను దగ్గరగా పోలి ఉందని ASI, యునెస్కో రెండూ చెబుతున్నాయి. కట్టడ రాతి నిర్మాణాల స్తంభాలు, కంబాలు, శిరోభాగాలను అనుకరిస్తూ నిర్మాతలు పైకప్పులో నకిలీ దూలాలను చెక్కారని, ఆధార స్తంభాలను అదే ఆకృతిలో మలిచారని ఐకోమోస్ గమనించింది.

ద్వీపంలో అంతకన్నా పాత అవశేషాలు ఉన్నాయి. అవి క్రీస్తుపూర్వం 2వ శతాబ్దం నుంచే మనుషులు నివసించారని చూపుతాయని యునెస్కో అంటోంది. రోమన్ మట్టి కూజాల పెంకులు, ఇటుకల స్తూపం తొలి నాటి లభ్య వస్తువుల్లో ఉన్నాయని యునెస్కోకు ASI ఇచ్చిన నివేదిక పేర్కొంటుంది.

మూడు ముఖాల శివుడు, చుట్టూ ఉన్న ఫలకాలు

గుహ 1 ప్రవేశద్వారాన్ని ఆక్రమించిన విగ్రహాన్ని యునెస్కో సదాశివుడు, త్రిమూర్తి అని పిలుస్తుంది. ASI పెట్టిన పేరు మహేశ-మూర్తి. ఎత్తు విషయంలో మూలాల మధ్య తేడా ఉంది. యునెస్కో 7 మీటర్లు అంటుంది, మహారాష్ట్ర టూరిజం 6 మీటర్లకు పైనే అంటుంది, కళా చరిత్రకారిణి దులారి ఖురేషీ రాసిన సహాపీడియా అవలోకనం 18 అడుగులు, అంటే సుమారు 5.5 మీటర్లు అంటుంది. స్వభావాన్ని బట్టి ASI ఆ మూడు ముఖాలను ఇలా వర్ణిస్తుంది: అఘోర ముఖం ఉద్విగ్నంగా, భయంకరంగా ఉంటుంది, తత్పురుష ముఖం సౌమ్యంగా, ధ్యానంలో ఉంటుంది, వామదేవ ముఖం మృదువుగా, ఆహ్లాదకరంగా ఉంటుంది. ఆ ముఖాలను శివుని మూడు రూపాలుగా, అంటే సృష్టికర్త, పోషకుడు, లయకారుడిగా యునెస్కో చదువుతుంది. ఐకోమోస్ 1987 మూల్యాంకనం మాత్రం అఘోరను లయకారుడిగా, వామదేవను సృష్టికర్తగా చదువుతుంది.

ప్రధాన గుహలోని ఇతర ఫలకాలను ASI ఇలా జాబితా చేస్తుంది: స్త్రీ పురుష శక్తులను కలిపే శివరూపమైన అర్ధనారీశ్వరుడు, నటరాజుని విశ్వ నృత్యం, శివపార్వతుల వివాహం, గంగా నదిని స్వీకరిస్తున్న గంగాధర శివుడు, అంధక రాక్షసుని సంహరిస్తున్న శివుడు, కైలాస పర్వతాన్ని కదిలిస్తున్న రావణుడు. సహాపీడియా చెప్పిన సంప్రదాయం ప్రకారం, శివపార్వతులు కూర్చున్న పర్వతాన్ని రావణుడు ఎత్తడానికి ప్రయత్నించాడు, శివుడు తన పాదంతో దాన్ని అదిమాడు, రావణుని స్తుతి అతనికి వరం తెచ్చిపెట్టింది. ఎల్లోరాలో కూడా ఇదే దృశ్యం ఉందని సహాపీడియా గమనించింది. యోగాసనంలో కూర్చున్న శివుని ఫలకాన్ని యునెస్కో యోగీశ్వరుడు అంటుంది, ASI లకులీశుడు అంటుంది, పండితులు దాన్ని యోగ దక్షిణామూర్తిగా కూడా చదువుతారని ఖురేషీ రాశారు.

ప్రవేశద్వారం వద్ద ఉన్న యోగీశ్వర, నటరాజ ఫలకాలు గుప్తుల కాలపు శైలికి ఇంకా దగ్గరగా ఉన్న భారీ శైలిలో ఉన్నాయని ఐకోమోస్ నమోదు చేసింది. చాలామంది సందర్శకులు మహేశమూర్తినే ప్రధాన విగ్రహంగా భావించినా, నందికి ఎదురుగా ఉన్న లింగ మందిరమే ప్రధాన ఆరాధనా వస్తువు అని ఖురేషీ రాశారు.

ఎవరు చెక్కారు, ఎప్పుడు

ఈ గుహల కాలాన్ని చెప్పే శాసనమేదీ మిగిలి లేదు, కాబట్టి ప్రతి తేదీ ఒక అంచనా మాత్రమే, అంచనాలు వేర్వేరుగా ఉన్నాయి. క్రీస్తు శకం 5వ శతాబ్దం మధ్య నుంచి 6వ శతాబ్దం మధ్య ఈ గుహలను నిర్మించారని యునెస్కో చెబుతోంది. ASI ప్రకారం అది సుమారు 6వ నుంచి 7వ శతాబ్దాలు. నిపుణుల అభిప్రాయాలు 6వ శతాబ్దం నుంచి 8వ శతాబ్దం వరకు మారుతున్నాయని ఐకోమోస్ 1987లో రాసింది. పండితుల పరిధిని ఖురేషీ 5వ నుంచి 8వ శతాబ్దం వరకు జాబితా చేశారు. ఆమె వివరణ ప్రకారం, ద్వీపంలో దొరికిన నాణేలను ఉదహరిస్తూ, ఇది కృష్ణరాజు పాలనలోని కలచురి స్మారకమని, క్రీ.శ. 6వ శతాబ్దం మధ్యకాలానిదని వాల్టర్ స్పింక్ వాదిస్తారు. వి. వి. మిరాశి దీన్ని 7వ శతాబ్దం ఆరంభానికి చెందినదిగా లెక్కిస్తూ కలచురులకే ఘనత ఇస్తారు. రమేశ్ గుప్తే చాళుక్యుల ప్రభావం ఉందని వాదిస్తారు, జేమ్స్ బర్జెస్, బెంజమిన్ రోలండ్ 8వ శతాబ్దం చివరివైపు మొగ్గు చూపుతారు.

ASI ప్రకారం, ఈ ద్వీపం కొంకణ మౌర్యులు, త్రికూటకులు, బాదామి చాళుక్యులు, శిలాహారులు, రాష్ట్రకూటులు, కళ్యాణి చాళుక్యులు, దేవగిరి యాదవులు, గుజరాత్ పాలకుల చేతుల్లోకి, ఆ తర్వాత పోర్చుగీసువారి చేతుల్లోకి, ఆపై మరాఠాలు, బ్రిటిష్ వారి చేతుల్లోకి వెళ్ళింది. రెండవ పులకేశి ఐహోళె శాసనంలో పేర్కొన్న పురి ఈ ద్వీపమేనని గుర్తిస్తున్నట్లు కూడా అది చెబుతోంది.

ఒక ద్వీపానికి పోర్చుగీసు పేరు ఎలా వచ్చింది

ఎలిఫెంటా అనేది పోర్చుగీసు పేరు. అక్కడ దొరికిన ఒక భారీ ఏనుగు విగ్రహం పేరే ఈ ద్వీపానికి వచ్చిందని ASI చెబుతోంది, పోర్చుగీసు నావికులు ఆ భారీ రాతి ఏనుగును కనుగొన్నారని ఐకోమోస్ రాసింది. ఖురేషీ దాన్ని పాత రేవు ప్రదేశం దగ్గర ఉంచుతారు. ప్రస్తుతం ఆ విగ్రహం ముంబైలోని జిజామాత ఉద్యానవనంలో ఉందని ASI చెబుతోంది, దాన్ని ముక్కలుగా కోసి బొంబాయికి తీసుకెళ్లి మళ్ళీ అతికించారని ఐకోమోస్ రాసింది. 1534లో ఈ ద్వీపం గుజరాత్ సుల్తానేట్ నుంచి పోర్చుగీసువారికి దక్కిందని ఇన్‌క్రెడిబుల్ ఇండియా చెబుతోంది.

ఘరాపురి పాత స్థానిక పేరు. ఆ పేరుతో ఒక గ్రామం ద్వీపానికి దక్షిణం వైపున ఉందని, మరాఠీలో ఆ పదానికి కొండపై ఉన్న ఊరు అని అర్థమని ఖురేషీ రాశారు. కొండ పైభాగంలో పోర్చుగీసు కాలపు ఫిరంగి ఉన్నట్లు యునెస్కో పాఠం పేర్కొంటుంది, పోర్చుగీసు పాలనలో ఈ గుహలు నిర్లక్ష్యానికి, ధ్వంసానికి గురయ్యాయని మహారాష్ట్ర టూరిజం పేజీ చెబుతోంది. ప్రవేశద్వారం పైన ఉన్న శాసనం చెక్కిన పెద్ద రాయి గురించి పోర్చుగీసు చరిత్రకారుడు డియోగో డి కౌటో రాసిన మాటలను ఖురేషీ ఉటంకిస్తారు; పోర్చుగీసువారు దాన్ని తమ రాజుకు పంపారు, దాన్ని ఎవరూ చదవలేకపోయారు. ఆ తర్వాత అది ఎక్కడా దొరకలేదు.

ASI, ఈ ప్రదేశాన్ని నిలబెట్టే పని

యునెస్కోకు ASI 2002లో ఇచ్చిన నివేదిక ప్రకారం, ఈ స్మారకం బాధ్యత ఔరంగాబాద్ సర్కిల్‌ది, అది ముంబైలోని ఒక ఉప సర్కిల్ ద్వారా పనిచేస్తుంది, ఆ ఉప సర్కిల్‌కు ఒక పరిరక్షణ సహాయకుడు నాయకత్వం వహిస్తారు. నిర్మాణం, రాయి, ఆవరణను చూసుకునే పరిరక్షణ, రసాయన, ఉద్యానవన అనే మూడు ASI శాఖలు ఉన్నాయని ఆ నివేదిక చెబుతోంది. అది జాబితా చేసిన రక్షణల్లో 1957 నాటి ఎలిఫెంటా ద్వీప (రక్షిత స్మారక) నిబంధనలు ఉన్నాయి, అవి స్మారకం సమీపంలో గనుల తవ్వకం, క్వారీ పనులు, పేలుళ్లను నిషేధిస్తాయి, అలాగే 1985 నాటి ఒక ప్రకటన స్మారకం చుట్టూ ఉన్న ప్రాంతాన్ని, తీరం నుంచి 1 కిలోమీటరు పట్టీని నిషిద్ధ ప్రాంతంగా చేసింది. ఐకోమోస్ ఆందోళన చెందిన పారిశ్రామిక ప్రాజెక్టుల విషయంలో, వాటి ప్రభావాన్ని తగ్గించేందుకు మహారాష్ట్ర ప్రభుత్వం ఆంక్షలు విధించిందని ASI తెలిపింది.

నమోదు తర్వాత ఈ ప్రదేశంలో జరిగిన పనులను యునెస్కో ఇలా జాబితా చేసింది: నడక దారులు, కూలిన, విరిగిన స్తంభాల మరమ్మతు, కూలిన ముఖభాగాల మరమ్మతు, రేవు నుంచి మెట్ల వరుస, సంరక్షకుని నివాసం నుంచి మలిచిన ప్రదేశ సమాచార కేంద్రం. రాతి పరుపు, అడ్డుగోడలు, రెయిలింగ్‌లు, కాలువలు, మరుగుదొడ్లు, గుహ 1 నేల కోసం యునెస్కో రూ. 9,47,025 (సుమారు రూ. 9.5 లక్షలు) కూడా ఇచ్చిందని ASI నివేదిక నమోదు చేసింది. INTACH (ఇండియన్ నేషనల్ ట్రస్ట్ ఫర్ ఆర్ట్ అండ్ కల్చరల్ హెరిటేజ్) వైస్ చైర్మన్ తస్నీమ్ మెహతా 2016 ఇంటర్వ్యూలో గుర్తు చేసుకున్న ప్రకారం, యునెస్కో భాగస్వామ్యంతో, సుమారు 600 మంది పాల్గొన్న రెండు రోజుల సదస్సుతో INTACH 1996లో ఎలిఫెంటా నిర్వహణ ప్రణాళికను ప్రారంభించింది. ఆ తర్వాత ప్రభుత్వం ముంబై మెట్రోపాలిటన్ రీజియన్ డెవలప్‌మెంట్ అథారిటీ కింద ఒక ప్రత్యేక ప్రయోజన సంస్థను ఏర్పాటు చేసిందని, 1997లో నిధుల సేకరణ ఉత్సవం, కళా వేలం జరిగాయని, గుహల లోపల శుభా ముద్గల్ పాడగా, అలర్మేల్ వల్లి నృత్యం చేశారని ఆమె చెప్పారు.

తదుపరి చర్యలను యునెస్కో ప్రస్తుత పాఠం పేర్కొంటుంది. సంరక్షణ నిర్వహణ ప్రణాళికను పూర్తి చేసి ఆమోదించడం, ఉప్పు వల్ల జరిగిన నష్టాన్ని, రాతి ఉపరితలం సాధారణంగా క్షీణించడాన్ని సరిదిద్దడం, 1960లలో చేసిన కొన్ని స్తంభాల పునరుద్ధరణలను మళ్ళీ చేయడం ఇందులో ఉన్నాయి; వాటికి పగుళ్లు వచ్చాయని ASI 2002 నివేదిక చెబుతోంది.

ద్వీపానికి చేరుకోవడం, ఉత్సవం

సందర్శకులు గేట్‌వే ఆఫ్ ఇండియా నుంచి పడవలో వెళ్తారని, ప్రయాణం సుమారు గంట పడుతుందని మహారాష్ట్ర టూరిజం చెబుతోంది. ద్వీపంలో గుహల వద్దకు మెట్లు ఎక్కాలి, నడవడానికి ఇష్టపడని వారికి బొమ్మ రైలు అందుబాటులో ఉంది. నవంబర్ నుంచి ఫిబ్రవరి వరకు సందర్శనకు ఉత్తమ కాలం, జూన్ నుంచి సెప్టెంబర్ వరకు వర్షాకాలంలో పడవ ప్రయాణం కుదుపులతో ఉంటుంది. ASI పేజీలో ప్రారంభ వేళలు ఉదయం 9 నుంచి సాయంత్రం 5 వరకు, సోమవారం గుహలకు సెలవు. ఇన్‌క్రెడిబుల్ ఇండియా ముగింపు సమయాన్ని సాయంత్రం 5:30గా ఇస్తోంది, కాబట్టి టికెట్ కౌంటర్ వద్ద నిర్ధారించుకోండి. ప్రవేశ రుసుములు ASI పేజీలో ఉన్నాయి.

ముంబై పర్యాటకాన్ని ప్రోత్సహించేందుకు మహారాష్ట్ర టూరిజం డెవలప్‌మెంట్ కార్పొరేషన్ (MTDC) ఎలిఫెంటా ఉత్సవాన్ని నిర్వహిస్తుంది. ఒనమనోరమా ప్రచురించిన PTI నివేదిక దీన్ని సంగీతం, గానం, నృత్యం, చేతిపనులు, చిత్రలేఖనంతో కూడిన రెండు రోజుల కార్యక్రమంగా వర్ణిస్తుంది; ఇది గేట్‌వే ఆఫ్ ఇండియా వద్ద ప్రారంభమై ద్వీపంలో జరిగింది, శివ శిల్పాల ముందు నుంచి వెళ్లే వారసత్వ నడకను దివ్యాంగ సందర్శకుల కోసం ఏర్పాటు చేశారు. శివరాత్రి సమీపిస్తున్నప్పుడు ఈ ఉత్సవం జరుగుతుందని, కోలీ మత్స్యకార సముదాయం జానపద నృత్యం, సంగీతం ప్రదర్శిస్తుందని, ప్రవేశం ఉచితమని ఔట్‌లుక్ ట్రావెలర్ 2023 జనవరిలో రాసింది.