पृथ्वीवरच्या सर्वात पावसाळी जागी लोक पूल बांधत नाहीत, वाढवतात

तुमच्या पायाखालचा पूल श्वास घेतो आहे.

यात गूढ असं काही नाही. तुम्ही ज्यावर उभे आहात ते रबराचं झाड आहे, जिवंत, दोन्ही काठांवर मुळं रोवलेलं, आणि ते तुमचं वजन पेलतं कारण गेली चाळीस वर्षं ते पुलाच्या आकारात वाढत आलं आहे. कुणाच्या तरी आजीनं याची सुरुवात केली. तिनं स्वतः कधीच हा पूर्ण झालेला पूल ओलांडला नाही.

भारताच्या ईशान्येला, मेघालयाच्या डोंगरात असे डझनभर पूल आहेत, आणि माझ्या माहितीत हेच असे पूल आहेत जे या दशकात मागच्या दशकापेक्षा चांगले आहेत.

इथे पूल बांधता का येत नाही

सुरुवात पावसापासून करा, कारण बाकी सगळं त्यातूनच येतं.

पूर्व खासी डोंगर ही बंगालच्या उपसागरावरून येणाऱ्या मान्सूनला भेटणारी पहिली उंच जमीन आहे. ढग उतारावर आदळतात, वर चढतात, थंड होतात, आणि रिकामे होतात. मॉसिनराम, भारत जिला आपली सर्वात पावसाळी जागा म्हणून मोजतो, वर्षाला 11,000 मिमीहून जास्त पाऊस घेते. म्हणजे अकरा मीटर. सोहरा, जिला इंग्रजांनी चेरापुंजी म्हटलं, थोड्याच अंतरावर आहे आणि 1861 चा एका वर्षाचा विक्रम तिच्याच नावावर आहे, बारा महिन्यांत एका गावावर पडलेलं साडेसव्वीस मीटरहून जरा कमी पाणी.

आता त्यात एखाद्या ओढ्यावर लाकडी पूल टाका. तो कुजतो. लोखंडी टाका आणि ओलावा त्याला खातो. आणि ओढेही मऊ नाहीत. भर पावसाळ्यात मार्चमध्ये तुम्ही ओलांडून जायचात तो प्रवाह दगड वाहून नेऊ लागतो.

म्हणून या डोंगरात राहणाऱ्या खासी आणि जयंतिया लोकांनी हा प्रश्न त्या एकाच सामानानं सोडवला ज्याला इथलं हवामान मानवतं. त्यांनी जंगल वापरलं.

पूल वाढवायचा कसा

झाड आहे फायकस इलास्टिका, भारतीय रबराचं झाड. हे वडाच्या कुळातलं गळा आवळणारं उंबर आहे, आणि इतर उंबरांप्रमाणे ते आपल्या खोडातून आणि फांद्यांतून हवाई मुळं सोडतं, अशी मुळं जी हवेत लोंबकळत पकडायला काहीतरी शोधतात.

हीच सवय ही सगळी युक्ती आहे. मुळं तरुण असेपर्यंत लवचिक राहतात आणि वाट शोधत राहतात. पकड मिळाली आणि ती जाड होऊ लागली की ती लाकडासारखी कडक होतात.

तर तुम्ही तुमचं झाड काठावर लावता आणि ते इतकं मोठं होण्याची वाट पाहता की त्याच्याकडे जादा मुळं असतील. मग तुम्ही त्यांना वाट दाखवता. जुन्या पद्धतीत मुळं सुपारीच्या पोकळ खोडातून पाण्यापलीकडे नेली जायची, त्यामुळे ती सुरक्षितही राहायची आणि तुम्हाला हवं तिकडेच जायची. नव्या कामात बांबूचा सांगाडा वापरतात. पद्धत कोणतीही असो, काम तेच. मुळाचं तोंड पलीकडच्या काठाकडे ठेवा, वर्षानुवर्षं ठेवत राहा, आणि सांगाड्याचं काम झाडाला करू द्या.

पंधरा ते तीस वर्षांनी तुमच्याकडे एक पूल असतो. मग काम चालूच राहतं, कारण पूल खरोखर कधीच पूर्ण होत नाही. नवी मुळं येतील तशी तुम्ही ती विणत जाता, कठडा गुंफता, फरशीत दगडी लाद्या बसवता.

खासी भाषेत यांचं नाव आहे जिंगकिएंग ज्री, म्हणजे मुळाचा पूल.

अभियंत्यांना चकित करणारी गोष्ट

बराच काळ हे सगळं स्थानिक लोकांना ठाऊक होतं आणि बाहेरच्या जगात ते प्रवासवर्णनाच्या भाषेत सांगितलं जायचं. मग म्युनिकच्या तांत्रिक विद्यापीठातील फर्डिनांड लुडविग यांच्या नेतृत्वाखालचा एक चमू, फ्रायबुर्गचे वनस्पतिशास्त्रज्ञ थॉमस श्पेक यांच्यासोबत, हे पूल मोजायला गेला.

त्यांनी 2015, 2016 आणि 2017 मध्ये प्रत्यक्ष मोहिमा केल्या, आणि 2019 मध्ये सायंटिफिक रिपोर्ट्समध्ये निष्कर्ष प्रसिद्ध केले. त्यांच्या यादीत पूर्व खासी डोंगर आणि पश्चिम जयंतिया डोंगरातील 74 रचना आहेत, ज्यांची लांबी 2 मीटर ते 52.7 मीटर आहे. काहींचं वय कित्येक शतकं असावं असा अंदाज आहे.

आता मोजमापात जे दिसलं ते, आणि याच कारणानं ही गोड गोष्ट नसून अभियांत्रिकीची गोष्ट आहे.

एकाच झाडाची दोन मुळं पुरेसा काळ एकमेकांवर दाबून राहिली की ती एकजीव होतात. मधली साल चिरडली जाते, दोन्ही बाजूंच्या वाढणाऱ्या पेशी भेटतात, आणि दोन मुळांचा लाकडाचा एकच अखंड तुकडा होतो. वनस्पतिशास्त्रात याला इनॉस्क्युलेशन म्हणतात. मुळांच्या विणलेल्या चटईत हे काहीशे वेळा घडलं की तुमच्याकडे वेगवेगळ्या दोऱ्यांचा भारा उरत नाही, एक जोडलेली रचना तयार होते जी भार आपसात वाटून घेते.

आणि झाड जिवंत असल्यानं ते दरवर्षी लाकूड जोडत राहतं, नेमकं तिथेच जाड होतं जिथे ताण सर्वात जास्त आहे.

माणसानं बांधलेला प्रत्येक पूल उद्घाटनाच्या दिवशी सर्वात मजबूत असतो आणि पुढे झिजत जातो. हे उलटं करतात. ही काव्यात्मक कल्पना नाही, वाढीची आकडेवारी हेच सांगते.

गोष्ट फक्त पुलांची नाही

यांना मुळांचे पूल म्हणणं ही संपूर्ण व्यवस्था कमी लेखणं आहे. म्युनिकचं सर्वेक्षण आणि युनेस्कोची कागदपत्रं, दोन्ही नोंदवतात की याच युक्तीनं कड्यावर चढायच्या शिड्या, चौथरे, मनोरे, उतारात कोरलेल्या पायऱ्या, आणि मुद्दाम वाढवलेल्या अशा मुळांच्या रचनाही होतात ज्या दरडी कोसळण्यापासून डोंगर बांधून ठेवतात.

जिथे जमीन वर्षातले चार महिने घसरायचा प्रयत्न करते, तिथे शेवटची गोष्ट पुलांइतकीच महत्त्वाची आहे.

सर्वात प्रसिद्ध उदाहरण सोहराच्या खाली नोंगरियातचा दुमजली पूल आहे, जिथे एकाच ओढ्यावर दोन पूल एकावर एक आहेत. हाच तो फोटो जो तुम्ही बहुधा पाहिला असेल. हा कित्येक हजार पायऱ्या खाली उतरण्याचा रस्ताही आहे, आणि परतीची चढण त्याहून लांब, जे जायच्या आधी माहीत असलेलं बरं.

पुढे काय

2022 मध्ये हे पूल युनेस्कोत भारताच्या तात्पुरत्या यादीत आले. जानेवारी 2026 मध्ये सरकारनं औपचारिक नामांकन पाठवलं, जिंगकिएंग ज्री लिव्हिंग रूट ब्रिज कल्चरल लँडस्केप्स या नावानं, 2026 ते 2027 च्या मूल्यमापन फेरीसाठी.

मला वाटतं नामांकन योग्य पाऊल आहे, आणि त्यासोबत एक उघड धोकाही आहे जो यात सामील असलेलं कुणीही लपवत नाही.

ही गावाची चालू पायाभूत सुविधा आहे. ती अस्तित्वात आहे कारण नोंगरियात, रंगथिलियांग आणि आणखी डझनभर गावांतल्या लोकांना पलीकडे जावं लागतं, आणि कारण मुळाला वाट दाखवायचं ज्ञान पिढीकडून पिढीकडे गेलं. जागतिक वारशाचा दर्जा पैसा आणतो, संरक्षण आणतो, आणि खूप जास्त पावलं आणतो. पूल वजन पेलतीलच. खरा प्रश्न असा की ज्या व्यवस्थेनं हे निर्माण केले, जी गावकऱ्यांकडे तीस वर्षं एका झाडाची काळजी घ्यायचं कारण असण्यावर टिकून आहे, ती पर्यटनस्थळ झाल्यावर टिकेल का.

मेघालय आधीच याला तोंड द्यायचा प्रयत्न करत आहे, पाहुण्यांना गावानं चालवलेल्या होमस्टेमधून नेऊन, म्हणजे जी गावं पुलांची निगा राखतात त्यांनाच कमाई मिळेल. युनेस्कोच्या पातळीवर ते टिकेल का, हे अजून कुणालाच माहीत नाही.

सोबत न्यावी अशी गोष्ट

आपल्याभोवती अशी बांधकामं आहेत जी काळाशी लढण्यासाठी उभी केली आहेत. सिमेंट घट्ट होतं, आपल्या सर्वोच्च ताकदीपर्यंत पोहोचतं, आणि मग उरलेलं आयुष्य ती ताकद गमावत राहतं.

पृथ्वीवरच्या सर्वात पावसाळी डोंगरातल्या काहीशे लोकांनी वेगळी व्यवस्था शोधली. अशा गोष्टीनं बांधा जी अजून वाढते आहे, हे मान्य करा की ती पूर्ण झालेली तुम्ही पाहणार नाही, आणि त्याबदल्यात असा पूल मिळवा जो आपल्या वादळाच्या जखमा स्वतः भरतो आणि पुढची दोनशे वर्षं भाराखाली जाड होत जातो.

अडचण नेमकी तिथेच आहे जिथे आपण सर्वात कमकुवत आहोत. हे तेव्हाच चालतं जेव्हा लावणारी पिढी काम पुढच्यांच्या हाती सोपवायला राजी असते.