గురుదత్ ప్యాసా టైమ్ ఆల్-టైమ్ 100 మూవీస్ జాబితాలో ఉంది, బీఎఫ్ఐ 2022 విమర్శకుల పోల్‌లో సంయుక్తంగా 185వ స్థానంలో ఉంది; ఆయన కాగజ్ కే ఫూల్ సినిమాస్కోప్‌లో తీసిన తొలి భారతీయ చిత్రం

టైమ్ పత్రిక 2005 ఫిబ్రవరి 12 నాటి తన ఆల్-టైమ్ 100 మూవీస్ జాబితాలో గురుదత్ ప్యాసా (1957)ను చేర్చింది; 1,639 మంది విమర్శకులు, ప్రోగ్రామర్లు, క్యురేటర్లు, ఆర్కైవిస్టులు, విద్యావేత్తలు పాల్గొన్న బ్రిటిష్ ఫిల్మ్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ (బీఎఫ్ఐ) 2022 సైట్ అండ్ సౌండ్ పోల్ దాన్ని అన్ని చిత్రాల్లో సంయుక్తంగా 185వ స్థానంలో ఉంచుతుంది. ఆయన తర్వాతి చిత్రం కాగజ్ కే ఫూల్ (1959)ను బీఎఫ్ఐ ఫిల్మ్ క్లాసిక్స్ సిరీస్ “సినిమాస్కోప్‌లో తీసిన తొలి భారతీయ చిత్రం” అని పిలుస్తుంది. రెండింటినీ భారతదేశపు నేషనల్ ఫిల్మ్ హెరిటేజ్ మిషన్ కింద పునరుద్ధరించారు.

దత్ 1925 జూలై 9న పుట్టి, 1964 అక్టోబర్ 10న, 39 ఏళ్ల వయసులో మరణించారు. మనీలైఫ్ లెక్క ప్రకారం, ఎనిమిది చిత్రాలు దర్శకుడిగా ఆయన పేరు మీద ఉన్నాయి. ఈ వ్యాసం విదేశాల్లో ఆయన పేరును నిలబెట్టిన రెండు చిత్రాలను, వాటిని ఆయనతో కలిసి తీసిన వారిని, భారత ప్రభుత్వం, సినిమా పరిశ్రమ వాటిని తిరిగి తెరలకు ఎలా తెచ్చాయో అనుసరిస్తుంది.

ప్రభాత్ స్టూడియోలో చేరిన టెలిఫోన్ ఆపరేటర్

వసంత్ పడుకోన్ బ్యాంగలోర్ (ఇప్పుడు బెంగళూరు)లో పుట్టారని బ్రిటానికా చెబుతుంది, కుటుంబం తర్వాత కలకత్తాకు మారింది. చిన్ననాటి ఒక ప్రమాదం వల్ల ఆయన మొదటి పేరు అశుభంగా పరిగణించబడి, గురుదత్‌గా మార్చారు. పుట్టిన ప్రదేశం వివాదాస్పదమని సైట్ అండ్ సౌండ్‌లో రాస్తున్న మార్క్ కజిన్స్ అంటారు; బ్రిటానికా బ్యాంగలోర్ అని ఇస్తుంది.

అల్మోరాలోని ఉదయ్ శంకర్ నృత్య అకాడమీలో శిక్షణ పొందారు, తర్వాత పుణె, బొంబాయికి వెళ్లే ముందు టెలిఫోన్ ఆపరేటర్‌గా పనిచేశారని బ్రిటానికా చెబుతుంది. ప్రభాత్ స్టూడియోలో ముందు నటుడిగా, తర్వాత కొరియోగ్రాఫర్‌గా పనిచేశారు, అక్కడే నటుడు దేవ్ ఆనంద్‌ను కలిశారు. కజిన్స్ ఆయన నటనా అరంగేట్రాన్ని 1945లో, 20 ఏళ్ల వయసులో లఖ్రానీకి తేదీ వేస్తారు.

దేవ్ ఆనంద్, ఆయన సోదరుడు చేతన్ 1949లో నవకేతన్ ఫిల్మ్స్‌ను స్థాపించి, బాజీ (1951) దర్శకత్వానికి దత్‌ను తీసుకున్నారు. బాజీ హిట్ అయింది. నాటకీయ నీడలు, పొగతో నిండిన నైట్‌క్లబ్‌లతో హిందీ సినిమాలో నోయర్ రూపం ఆరంభమైంది దీనితోనేనని బీఎఫ్ఐకి చెందిన అరుణ్ ఎ. కె. రాస్తారు, భవిష్యత్ ఛాయాగ్రాహకుడు వి. కె. మూర్తి దానికి కెమెరా అసిస్టెంట్‌గా పనిచేశారని కూడా అంటారు.

తర్వాత దత్ జాల్ (1952) తీశారు, బాజ్ (1953) కోసం సొంత నిర్మాణ సంస్థను నెలకొల్పారు, ఆపై ఆర్-పార్ (1954), మిస్టర్ అండ్ మిసెస్ ‘55 (1955) హాస్య చిత్రాలు తీశారు. బ్రిటానికా పేర్కొనే ఆయన రెగ్యులర్ బృందం: రచయిత అబ్రార్ అల్వీ, సంగీత దర్శకులు ఓ. పి. నయ్యర్, ఎస్. డి. బర్మన్, గాయకుడు మహమ్మద్ రఫీ, 1953లో ఆయన వివాహం చేసుకున్న, తర్వాత గీతా దత్‌గా పేరుపొందిన గీతా రాయ్. నిర్మాతగా రాజ్ ఖోస్లా తొలి చిత్రం సీఐడీ (1956)కి ఆయన అండగా నిలిచారు, అది వహీదా రెహమాన్ కెరీర్‌ను ప్రారంభించిందని బ్రిటానికా అంటుంది.

ప్యాసా దేని గురించి

ప్యాసా, బీఎఫ్ఐ రికార్డు ప్రకారం, గురుదత్ దర్శకత్వం వహించి, నిర్మించిన 1957 చిత్రం; అబ్రార్ అల్వీ రచన; దత్ విజయ్‌గా, వహీదా రెహమాన్ గులాబోగా, వారితో పాటు మాలా సిన్హా, రెహమాన్. స్వాతంత్ర్యం తర్వాతి కలకత్తా నేపథ్యం. ప్యాసా అంటే దాహం.

విజయ్ ప్రచురితం కాని కవి. అతని సోదరులు అతని కవితలను చెత్త కాగితాలుగా అమ్మేస్తారని అప్పర్‌స్టాల్ చెబుతుంది. ఒక వేశ్య అతనితో స్నేహం చేస్తుందని, అతను చనిపోయాడని నమ్మిన తర్వాత అతని కవిత్వాన్ని కొనియాడతారని టైమ్ ఎంట్రీ చెబుతుంది. అప్పర్‌స్టాల్ సారాంశంలో, ఒక ప్రచురణకర్త విజయ్ పేరుతో కవితల నుండి లాభం పొందుతాడు, బతికి ఉన్న విజయ్‌ను ఇప్పుడు పొగుడుతున్నవారే తిరస్కరిస్తారు.

అప్పర్‌స్టాల్ సంగీతాన్ని ఎస్. డి. బర్మన్‌కు, పాటల సాహిత్యాన్ని సాహిర్ లుధియానవీకి, నేపథ్య గాయకులుగా రఫీ, గీతా దత్, హేమంత్ కుమార్‌లకు ఆపాదిస్తుంది, కెమెరా వెనుక మూర్తి ఉన్నారు. దత్ కథ మొదటి ముసాయిదాను సుమారు 1947లో కశ్మకశ్ (పోరాటం) పేరుతో రాశారని అదే పేజీ చెబుతుంది.

కాస్టింగ్‌కు కొంత సినిమా కథనం ఉంది, దాన్ని బ్రిటానికా నమోదు చేస్తుంది. కవి పాత్రకు దిలీప్ కుమార్ దత్ మొదటి ఎంపిక, ఆయన అంగీకరించి, షూటింగ్ మొదటి రోజున రాలేదని చెబుతారు, అందుకే దత్ ఆ పాత్రను తానే తీసుకున్నారు. ఈ చిత్రాన్ని నేడు సినిమా తయారీకి మాస్టర్‌క్లాస్‌గా పరిగణిస్తారని బ్రిటానికా అంటుంది.

అది కనిపించే జాబితాలు

టైమ్ జాబితాను రిచర్డ్ కార్లిస్, రిచర్డ్ షికెల్ రూపొందించారు; అది ర్యాంకు ప్రకారం కాకుండా అక్షరక్రమంలో ఉంది. దాని ప్యాసా ఎంట్రీ ఈ చిత్రాన్ని “ఆ అందరిలో అత్యంత ఆత్మస్పర్శి ప్రేమకథ” అని పిలిచి, ఎస్. డి. బర్మన్ పాటలను ప్రశంసిస్తుంది. ఒక అనుబంధ వ్యాసంలో, రెండు భారతీయ సంగీత నాటక చిత్రాలు ప్యాసా, నాయకన్ కోసం స్థలం ఇవ్వడానికి తనకు ఇష్టమైన హాలీవుడ్ చిత్రాలను వదులుకున్నానని కార్లిస్ రాశారు. 1947 తర్వాతి రెండు దశాబ్దాల్లో భారతదేశం హాలీవుడ్‌కు సమానమైన నాణ్యతగల చిత్రాలను తీసిందని ఆయన వాదించారు. తర్వాత పాఠకులు రెండు చిత్రాలనూ పాఠకుల పోల్‌లో అగ్రస్థానాల దగ్గర ఓటు వేశారని ఆయన జోడించారు.

బీఎఫ్ఐ 2022 ర్యాంకు పోల్‌లో ప్యాసా సంయుక్తంగా 185వ స్థానంలో ఉంది. అదే జాబితాలో సత్యజిత్ రే పథేర్ పాంచాలి (1955) 35వ స్థానంలో ఉంది; దాని గురించి tuput వ్యాసం సత్యజిత్ రే, ఆస్కార్, భారతరత్నలో ఉంది. ఆయన జన్మ శతాబ్ది సందర్భంగా, 2025 జూలై 7న ప్రచురించిన దత్‌పై బీఎఫ్ఐ గైడ్ ప్యాసాను “తప్పక చూడవలసిన దత్ చిత్రం” అని పిలుస్తుంది.

కాగజ్ కే ఫూల్ కూడా టైమ్ జాబితాలో ఉందని కొన్ని ప్రొఫైళ్లు అంటాయి. టైమ్ జాబితాలో దానికి ఎంట్రీ లేదు.

కాగజ్ కే ఫూల్, వెడల్పాటి తెర

కాగజ్ కే ఫూల్ అంటే కాగితపు పూలు. బీఎఫ్ఐ పుస్తక వివరణ ప్రకారం, దత్ దర్శకత్వం వహించి, కుటుంబాన్ని కోల్పోయి పరిశ్రమను వదిలే విజయవంతమైన సినిమా దర్శకుడు సురేశ్ సిన్హాగా నటించారు. దేవదాస్ చిత్రంలో అతడు తీసుకునే కొత్త నటి శాంతిగా వహీదా రెహమాన్ నటిస్తారు. కొందరు ఈ చిత్రాన్ని అర్ధ-ఆత్మకథాత్మకంగా భావిస్తారని బ్రిటానికా చెబుతుంది.

చిత్రీకరణ బ్లాక్ అండ్ వైట్‌లో, వెడల్పాటి తెర ఫార్మాట్ సినిమాస్కోప్‌లో జరిగింది. అప్పర్‌స్టాల్ చిత్రం ఆకారాన్ని, ముందున్న 1.33 నుండి 1కి వ్యతిరేకంగా, 2.35 నుండి 1గా ఇస్తుంది; ఆర్ట్ డైరెక్టర్ ఎం. ఆర్. ఆచరేకర్ బృందం వారి సెట్లు వెడల్పాటి ఫ్రేమ్‌కు సరిపోకపోవడంతో మొత్తం షెడ్యూల్‌ను మళ్లీ చిత్రీకరించాల్సి వచ్చిందని కూడా అది చెబుతుంది. 2025 నవంబర్‌లో ప్రచురితమైన లలితా గోపాలన్ బీఎఫ్ఐ ఫిల్మ్ క్లాసిక్స్ సంపుటం ఈ చిత్రాన్ని సినిమాస్కోప్‌లో తీసిన తొలి భారతీయ చిత్రంగా వర్ణించి, దాని రూపంలో మూర్తికి ముఖ్యమైన పాత్ర ఉందని చెబుతుంది. దత్ 1957లో ఆ ఫార్మాట్‌లో గౌరి అనే బెంగాలీ చిత్రాన్ని మొదలుపెట్టి పక్కన పెట్టారని అప్పర్‌స్టాల్ చెబుతుంది; స్టూడియో పైకప్పు తెరిచి, అద్దాలతో సూర్యకాంతిని లోపలికి తిప్పి, పొగ, ధూళి కలపడం ద్వారా చిత్రంలోని ప్రసిద్ధ కాంతి కిరణాన్ని మూర్తి సృష్టించారని కూడా అది చెబుతుంది.

దీనికి ఉత్తమ ఛాయాగ్రాహకుడిగా మూర్తి ఫిల్మ్‌ఫేర్ అవార్డు గెలిచారని అప్పర్‌స్టాల్, ఇమాజిన్ ఇండియా ఫెస్టివల్ చెబుతాయి; సాహిబ్ బీబీ ఔర్ గులామ్ (1962)కు ఆయన రెండో ఫిల్మ్‌ఫేర్ విజయాన్ని కూడా ఆ ప్రొఫైల్ జాబితా చేస్తుంది. ఆ ప్రొఫైల్ ఆయన తేదీలను 1923 నవంబర్ 26 నుండి 2014 ఏప్రిల్ 7 వరకు అని ఇచ్చి, 2008కి దాదాసాహెబ్ ఫాల్కే అవార్డు 2010 జనవరిలో అందుకున్నారని చెబుతుంది.

బాక్సాఫీస్, ఆ తర్వాత పేరు

ప్రేక్షకులు ఈ చిత్రాన్ని ఆదరించలేదు. విడుదల సమయంలో అది విఫలమైందని బ్రిటానికా, కజిన్స్, బీఎఫ్ఐ పుస్తక వివరణ మూడూ అంటాయి, అప్పర్‌స్టాల్ అది “ఘోరంగా ఫ్లాప్ అయింది” అంటుంది. వాటిలో దేనిలోనూ వసూళ్ల అంకె లేదు. దత్ నిరాశ చెంది మళ్లీ దర్శకత్వం చేయలేదని బ్రిటానికా అంటుంది. తర్వాత ఫిల్మ్‌ఫేర్‌కు ఆయన ఇచ్చిన సొంత తీర్పు “అక్కడక్కడా బాగుంది” అని అప్పర్‌స్టాల్ ఉటంకిస్తుంది.

సాహిబ్ బీబీ ఔర్ గులామ్ (1962)లో ఆయన శైలి ఉంది, కానీ అప్పర్‌స్టాల్ ప్రకారం అబ్రార్ అల్వీ దర్శకుడిగా క్రెడిట్ పొందారు, బ్రిటానికా అందులో దత్‌ను నటుడిగా, నిర్మాతగా జాబితా చేస్తుంది. ఆయన 1964 అక్టోబర్ 10న బొంబాయిలోని ఇంట్లో మృతిచెంది కనిపించారని, బహారేన్ ఫిర్ భీ ఆయేంగీ అసంపూర్తిగా మిగిలిందని బ్రిటానికా జోడిస్తుంది. 1966లో అది పూర్తయినప్పుడు ప్రధాన పాత్రను ధర్మేంద్ర పోషించారు.

దాని పేరు ఆ తర్వాత తిరగబడింది. సాంకేతిక సాధనకు, సినిమా తయారీ గురించిన చిత్రంగా ఇప్పుడు దాన్ని మెచ్చుకుంటారని బీఎఫ్ఐ పుస్తక వివరణ చెబుతుంది. అయోవా ఇండియన్ సినిమా సైట్ దాన్ని దత్ విషాదభరిత కళాఖండం అని పిలిచి, సినిమా తయారీపై గొప్ప చిత్రాల్లో ఫెల్లీని 8½తో పోలుస్తుంది. మళ్లీ విడుదల చేసినప్పుడల్లా టికెట్లు అమ్ముడైపోతాయని అప్పర్‌స్టాల్ అంటుంది. ఇండియన్ ఫిలటెలిక్స్ జాబితా ప్రకారం, ఇండియా పోస్ట్ 2004 అక్టోబర్ 10న గురుదత్ స్మారక స్టాంపు విడుదల చేసింది.

నేషనల్ ఫిల్మ్ ఆర్కైవ్ పునరుద్ధరణ

2023 జూలై 14న, ముంబైలోని నేషనల్ మ్యూజియం ఆఫ్ ఇండియన్ సినిమాలో నేషనల్ ఫిల్మ్ డెవలప్‌మెంట్ కార్పొరేషన్ శనివారాల కొత్త సిరీస్ “ఎన్ఎంఐసీ క్రానికల్స్ ఆఫ్ టైమ్‌లెస్ ట్రెజర్స్”ను ప్యాసాతో ప్రారంభిస్తుందని ప్రెస్ ఇన్ఫర్మేషన్ బ్యూరో ప్రకటించింది. అది 2023 జూలై 15న మొదలైంది, మ్యూజియం సందర్శకులకు ప్రవేశం ఉచితం.

2023 అక్టోబర్ 17న, 2021కి ఆమెకు వచ్చిన దాదాసాహెబ్ ఫాల్కే అవార్డును పురస్కరించుకుని, అక్టోబర్ 18 నుండి 21 వరకు ఢిల్లీలో వహీదా రెహమాన్ రెట్రోస్పెక్టివ్‌ను సమాచార ప్రసార మంత్రిత్వ శాఖ ప్రకటించింది; ఆ అవార్డును మంత్రిత్వ శాఖ 2023 సెప్టెంబర్ 26న ప్రకటించింది. ప్యాసాను అక్టోబర్ 20న, కాగజ్ కే ఫూల్ను అక్టోబర్ 21న ప్రదర్శించారు. విడుదల ప్రకారం, రెండింటినీ నేషనల్ ఫిల్మ్ హెరిటేజ్ మిషన్ కింద ఎన్ఎఫ్‌డీసీ, నేషనల్ ఫిల్మ్ ఆర్కైవ్ ఆఫ్ ఇండియా 2Kలో పునరుద్ధరించాయి. గైడ్, బీస్ సాల్ బాద్ 4Kలో పునరుద్ధరించారని అది జోడిస్తుంది.

శతాబ్ది సంవత్సరంలో, ఆ చిత్రాల హక్కులు ఉన్న అల్ట్రా మీడియా అండ్ ఎంటర్‌టైన్‌మెంట్ 2025 ఆగస్టు 8 నుండి 10 వరకు రెట్రోస్పెక్టివ్ విడుదల చేస్తుందని మనీలైఫ్ 2025 జూలై 10న నివేదించింది. ఎన్ఎఫ్‌డీసీ, ఎన్ఎఫ్ఏఐ 4K పునరుద్ధరణల్లో ప్యాసా, ఆర్-పార్, మిస్టర్ అండ్ మిసెస్ ‘55, చౌద్వీన్ కా చాంద్, బాజ్లను అది జాబితా చేసింది. దత్ చిత్రాలను పునరుద్ధరించడం “పాత రీళ్లను తిరిగి బతికించడాన్ని మించిన పని” అని ఎన్ఎఫ్‌డీసీ మేనేజింగ్ డైరెక్టర్ ప్రకాశ్ మగ్దుం అన్నట్లు అక్కడ ఉటంకించారు.