రాజా రవి వర్మ బొంబాయి ప్రెస్ తన మొదటి ఓలియోగ్రాఫ్ 'శకుంతల జననం'ను 1894 జూలై 12న విడుదల చేసింది, ఆయన 'యశోద, కృష్ణుడు' 2026లో రూ. 167.2 కోట్లకు అమ్ముడైంది

2026 ఏప్రిల్ 1న ముంబైలో జరిగిన సాఫ్రన్‌ఆర్ట్ వేలంలో రాజా రవి వర్మ యశోద, కృష్ణుడు చిత్రం రూ. 167.20 కోట్లకు (US$17,978,495) అమ్ముడైంది, అంచనా రూ. 80 నుండి 120 కోట్లని ఔట్‌లుక్ బిజినెస్ చెబుతుంది. ఇది 1890ల నాటి తైలవర్ణ చిత్రం; యశోద ఆవు పాలు పిండుతుండగా పసివాడైన కృష్ణుడు పాల గిన్నె కోసం చేయి చాచుతున్నట్లు ఉంటుంది. దీన్ని గీసిన చిత్రకారుడు 1894లో బొంబాయిలో ఒక ముద్రణాలయాన్ని కూడా ప్రారంభించారు, దాని రంగుల దేవతా ప్రింట్లు కేవలం రూ. 2కే అమ్ముడయ్యాయని ఓపెన్ మ్యాగజైన్ నివేదిస్తుంది.

2026 ఏప్రిల్ రికార్డు అమ్మకం

కొనుగోలుదారు సీరమ్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ ఇండియా మేనేజింగ్ డైరెక్టర్ డాక్టర్ సైరస్ ఎస్. పూనావాలా అని, ఈ చిత్రాన్ని అప్పుడప్పుడు ప్రజలకు చూపించాలని ఆయన అన్నారని ఔట్‌లుక్ బిజినెస్ నివేదిస్తుంది. ఒక భారతీయ కళాకృతికి అంతకుముందు వేలం రికార్డు, ఆ ముందు సంవత్సరం నెలకొల్పినది, ఎం. ఎఫ్. హుస్సేన్ అన్‌టైటిల్డ్ (గ్రామ్ యాత్ర), రూ. 118 కోట్లకు పైగా. అమ్మకం గురించి ది ప్రింట్ కథనంలోనూ అవే అంకెలు ఉన్నాయి.

రవి వర్మను 1979లో భారత ప్రభుత్వం జాతీయ కళా సంపదగా ప్రకటించి, ఆయన చిత్రాల ఎగుమతిని ఆపిందని గూగుల్ ఆర్ట్స్ అండ్ కల్చర్ ఫీచర్ చెబుతుంది. 1972 పురాతన వస్తువులు, కళా సంపద చట్టం కింద, కళా సంపద అంటే కేంద్ర ప్రభుత్వం గెజెట్ నోటిఫికేషన్ ద్వారా ప్రకటించిన కృతి, దాన్ని కేంద్ర ప్రభుత్వం లేదా అది అధికారం ఇచ్చిన సంస్థ తప్ప మరెవరూ ఎగుమతి చేయకూడదు.

కిలిమానూర్ నుండి 1873 మద్రాసు బహుమతి వరకు

కేరళ టూరిజం ఆయన తేదీలను 1848 ఏప్రిల్ 29 నుండి 1906 అక్టోబర్ 2 వరకుగా ఇస్తుంది, ఆయన పుట్టుకను ట్రావెన్‌కోర్ రాజ్య కులీన వర్గంలోని కిలిమానూర్‌లో చూపిస్తుంది. మోడర్నిస్ట్ జర్నల్స్ ప్రాజెక్ట్ జీవిత చరిత్ర ప్రకారం, మహారాజా ఆయిల్యం తిరునాళ్ ఆయనను 14 ఏళ్ల వయసులో ట్రావెన్‌కోర్ రాజభవనానికి తీసుకెళ్లారు, అక్కడ ఒక ఆస్థాన చిత్రకారుడు ఆయనకు జలవర్ణ చిత్రం నేర్పారు, తర్వాత బ్రిటిష్ చిత్రకారుడు థియోడర్ జెన్సన్ తైలవర్ణ చిత్రం నేర్పారు. జెన్సన్ ఆయనకు లాంఛనంగా నేర్పడానికి నిరాకరించి, చూడనిచ్చారని ఓపెన్ మ్యాగజైన్ జోడిస్తుంది.

నమోదైన మొదటి బహుమతి 1873లో వచ్చింది. ఆ సంవత్సరం మద్రాసు చిత్రకళా ప్రదర్శనలో ఆయన మొదటి బహుమతి గెలుచుకున్నారని మోడర్నిస్ట్ జర్నల్స్ ప్రాజెక్ట్ చెబుతుంది, అది గవర్నర్ బంగారు పతకంతో వచ్చిందని ఆయన వారసుల్లో ఒకరు రూపొందించిన సైట్ చెబుతుంది. ఆ చిత్రం పేరు నాయర్ లేడీ అడార్నింగ్ హర్ హెయిర్ అని ది ప్రింట్ పేర్కొంటుంది.

వియన్నా విషయంలో కథనాలు వేర్వేరుగా ఉన్నాయి. మోడర్నిస్ట్ జర్నల్స్ ప్రాజెక్ట్‌లోని ఒక జీవిత చరిత్ర, 1873 వియన్నా ప్రదర్శనలో గెలిచిన తర్వాత ఆయన ప్రపంచ ప్రసిద్ధులయ్యారని చెబుతుంది. ది ప్రింట్ తన పాఠంలో మొదటి బహుమతి అని, అదే చిత్రం ఫొటో క్యాప్షన్‌లో సర్టిఫికెట్ ఆఫ్ మెరిట్ అని ఇస్తుంది. బహుమతి పేరును చెప్పే వియన్నా రికార్డు ఏదీ tuputకు దొరకలేదు, అందుకే ఈ వ్యాసం అనేక మూలాలు అంగీకరించే మద్రాసు అవార్డుపై ఆధారపడింది.

1893 చికాగో గురించి కూడా రెండు రకాలుగా నివేదికలు ఉన్నాయి. ఆయన వరల్డ్స్ కొలంబియన్ ఎక్స్‌పోజిషన్‌కు పది చిత్రాలు పంపి రెండు పతకాలు, ఒక డిప్లొమా అందుకున్నారని గణేశ్ శివస్వామి ఫౌండేషన్ గూగుల్ ఆర్ట్స్ అండ్ కల్చర్ ఫీచర్ చెబుతుంది, వారసుల కాలక్రమం మూడు బంగారు పతకాలు అంటుంది.

బరోడా రాజభవనం కోసం పద్నాలుగు చిత్రాలు

బరోడా గైక్వాడ్ సయాజీరావు III కొత్త లక్ష్మీ విలాస్ ప్యాలెస్ దర్బార్ హాల్ కోసం పద్నాలుగు పౌరాణిక చిత్రాలను కమిషన్ చేశారు. ఊటీలో సమావేశాన్ని స్క్రోల్.ఇన్ 1888గా పేర్కొంటుంది, అంశాలు భాగవత పురాణంలోని కృష్ణుడి లీలలు, రామాయణ, మహాభారత ఘట్టాలని చెబుతుంది. గణేశ్ శివస్వామి ఫౌండేషన్ ఆర్డర్‌ను 1889గా పేర్కొంటుంది. ఈ చిత్రాలను కిలిమానూర్‌లో ఆయన సోదరుడు సి. రాజా రాజా వర్మ, సోదరి మంగళబాయి తంపురాట్టి సహాయంతో గీశారని రెండూ చెబుతాయి.

స్క్రోల్.ఇన్ కథనంలో, రాజా రాజా వర్మ పౌరాణిక చిత్రాల్లోని ప్రకృతి దృశ్యాలను, నేపథ్యాలను గీసిన చిత్రకారుడు, జీవితాంతం సహకారి, ఆయన డైరీ చిత్రకారుని జీవితంలోని తర్వాతి భాగానికి ప్రధాన మూలాల్లో ఒకటి. వడోదరలోని మహారాజా ఫతే సింగ్ మ్యూజియంలో మహారాజు కమిషన్ చేసిన రవి వర్మ కృతులు, వాటిలో పౌరాణిక దృశ్యాలు, రాజ చిత్తరువులు కూడా ఉన్నాయని ఇన్‌క్రెడిబుల్ ఇండియా చెబుతుంది. ఆయన అనేక అంశాల వెనుక ఉన్న ఇతిహాసాన్ని మహాభారతం అంటే ఏమిటి వివరిస్తుంది, ఆయన ఒకటికి మించి సార్లు చిత్రించిన నాయిక శకుంతల కవి కాళిదాసు, శకుంతల కవి వ్యాసంలో ఉన్నారు.

ప్రెస్: 1894 జూలై 12

1884లో ట్రావెన్‌కోర్ మాజీ దివాన్ టి. మాధవ రావు, రవి వర్మ తన చిత్రాలను యూరప్‌లో ఓలియోగ్రాఫ్‌లుగా ముద్రింపజేయాలని సూచించారని ది ప్రింట్‌లోని మ్యాప్ అకాడమీ సారాంశం, ఓపెన్ మ్యాగజైన్ చెబుతాయి. ఓలియోగ్రాఫ్ అంటే తైలవర్ణ చిత్రంలా కనిపించేలా వార్నిష్ వేసిన రంగుల లిథోగ్రాఫ్. ఆ ఆలోచనపై సుమారు పదేళ్లు ఏమీ జరగలేదు.

1894లో రవి వర్మ ఫైన్ ఆర్ట్ లిథోగ్రాఫిక్ ప్రెస్ బొంబాయిలో ప్రారంభమైంది. ఓపెన్, ది ప్రింట్ దాన్ని గిర్గావ్‌లో ఉంచుతాయి, కానీ వారసుల కాలక్రమం ఘాట్‌కోపర్ అంటుంది. బొంబాయి పారిశ్రామికవేత్త గోవర్ధన్‌దాస్ ఖటావ్ మఖన్‌జీతో కలిసి రాజా రాజా వర్మ దీన్ని ఏర్పాటు చేశారని ఓపెన్ చెబుతుంది, ఆ భాగస్వామ్యాన్ని ఆయనే కుదిర్చారని గణేశ్ శివస్వామి ఫౌండేషన్ చెబుతుంది. ప్రారంభ పెట్టుబడిని ఓపెన్ రూ. 50,000గా చెబుతుంది; మహారాజు ఇచ్చిన రూ. 50,000 దీనికి నిధులు సమకూర్చడానికి సరిపోలేదని శివస్వామి ఫౌండేషన్ జోడిస్తుంది.

మొదటి ప్రింట్ శకుంతల జననం క్రోమోలిథోగ్రాఫ్, ఇది శివస్వామి ఫౌండేషన్ ఇప్పుడు కలిగి ఉన్న సుమారు 1890 నాటి చిత్రం నుండి తయారైంది. దాని కేటలాగ్ ఎంట్రీ ప్రింట్ విడుదలను 1894 జూలై 12గా పేర్కొంటుంది. ఓపెన్ ప్రకారం అది రూ. 6కు అమ్ముడైంది, ఆ తర్వాత లక్ష్మి, సరస్వతి ఒక్కొక్కటి రూ. 2కు వచ్చాయి; ది ప్రింట్ ఓపెన్‌ను ఉటంకిస్తూ ఆ అంకెలనే చెబుతుంది. ప్రతి చిత్రానికి ఏడు నుండి 30 లిథోగ్రాఫిక్ రాళ్లు అవసరమయ్యేవని ఓపెన్ జోడిస్తుంది.

రంగు వెనుక జర్మన్ చేతులు

జర్మన్ ముద్రణదారుడు ఫ్రిట్జ్ ష్లైకర్ మొదటి నుంచీ దాన్ని సాంకేతికంగా నియంత్రించారని రాజా రవి వర్మ హెరిటేజ్ ఫౌండేషన్ గూగుల్ ఆర్ట్స్ అండ్ కల్చర్ కథనం చెబుతుంది. ఆయన రాయిపై బొమ్మలు గీయడంలో నిపుణుడు, ఆవిరితో నడిచే యంత్రాలను ఏర్పాటు చేశారు. రెండో జర్మన్ పి. గెర్హార్ట్ చిత్రాలను రాయిపైకి బదిలీ చేసేవారు, ఆకుల నేపథ్యాలకు ప్రసిద్ధి. రాళ్లపై ఉన్న గుర్తులు చూపినట్లు, ఆ దుకాణంలో పని భాష జర్మన్ అని, రెండు యంత్రాలు గంటకు 800 ముద్రణల వరకు తీయగలవని ఆ కథనం చెబుతుంది. కొంతకాలం పాటు ఆ ప్రెస్ భారతదేశంలోనే అతిపెద్ద చిత్ర ముద్రణ సంస్థ అని అది అంటుంది.

ప్రెస్ కోసం పనిచేసిన చిత్రకారుల్లో ది ప్రింట్ సారాంశం ప్రకారం ఎం. వి. ధురంధర్, జి. వి. వెంకటేశ్ రావు, దాదాసాహెబ్ ఫాల్కే ఉన్నారు, ఫాల్కే తర్వాతి కృషి దాదాసాహెబ్ ఫాల్కే, తొలి భారతీయ సినిమాలో ఉంది.

తరలింపులు, ఒక అమ్మకం, ఒక అగ్నిప్రమాదం, భేదించే తేదీలతో

ప్రెస్ గిర్గావ్ నుండి బొంబాయి శివారు ఘాట్‌కోపర్‌కు, ఆ తర్వాత లోనావాలా దగ్గర మలవ్లీకి మారింది. బొంబాయిలో ప్లేగును కారణంగా ఓపెన్, ది ప్రింట్ ఇస్తాయి. తేదీల విషయంలో, ది ప్రింట్ ఘాట్‌కోపర్‌ను 1898లో, మలవ్లీని 1901 నుండి ఇస్తుంది, వారసుల కాలక్రమం 1899లో లోనావాలా అంటుంది, 1898 నుండి 1901 మధ్య ప్రెస్‌ను కనీసం రెండుసార్లు విప్పి తిరిగి నిర్మించారని హెరిటేజ్ ఫౌండేషన్ చెబుతుంది.

ష్లైకర్‌కు అమ్మకాన్ని గణేశ్ శివస్వామి ఫౌండేషన్ 1901 జూలై 20గా పేర్కొంటుంది. ది ప్రింట్ కూడా 1901 అంటుంది, రూ. 25,000కు, వంద కంటే ఎక్కువ చిత్రాలను పునరుత్పత్తి చేయడానికి అనుమతితో, ఓపెన్ మాత్రం 1903 అంటుంది. ష్లైకర్, భాగస్వామి శ్రీరామ్ పంత్ 1901లో ప్రెస్‌ను లీజుకు తీసుకున్నారని హెరిటేజ్ ఫౌండేషన్ చెబుతుంది, ఆయన యజమాని కావడానికి 1903ను కూడా ఇస్తుంది. ఆయన దాని పేరును ఎఫ్.ఎ.ఎల్. ప్రెస్, బొంబాయిగా మార్చి, క్రిస్మస్ కార్డులు, పోస్ట్‌కార్డులు, ప్రకటనలు, లేబుళ్లను చేర్చారని ది ప్రింట్ చెబుతుంది. ఓపెన్ కథనంలో ఆయన కాపీరైట్‌ను కలిగి ఉండి, ప్రింట్లను ప్రకటనలకు, క్యాలెండర్లకు వాడారు.

ముగింపు గురించిన కథనాలు వేర్వేరుగా ఉన్నాయి. ది ప్రింట్ సారాంశం, వారసుల కాలక్రమం 1972లో లోనావాలా ప్రెస్‌లో అగ్నిప్రమాదాన్ని ఉంచుతాయి. ఓపెన్ 1973లో అగ్నిప్రమాదం తర్వాత తాత్కాలిక మూసివేతను, 1980లో ముగింపును ఇస్తుంది. ప్రెస్ 1975లో మూతపడిందని, మిగిలిన ప్రింట్లు, మాస్టర్ రాళ్లను 2000లో వేలం వేశారని ది ప్రింట్ చెబుతుంది.

ప్రింట్లు ఏం చేశాయి, విమర్శకులు ఏమన్నారు

కేంబ్రిడ్జ్‌లోని మ్యూజియం ఆఫ్ ఆర్కియాలజీ అండ్ ఆంత్రపాలజీ ఐ. హెచ్. ఎన్. ఇవాన్స్ సేకరించిన, సుమారు 1915 నాటి 23 ప్రింట్ల గాడ్స్ ఆఫ్ ఇండియా సిరీస్‌ను కలిగి ఉంది, ప్రతి దానిపై “Ravi Varma Press. Karla Lonavla.” అని అక్షరాలు ఉన్నాయి. ఆ సెట్‌లోని కాళి ప్రింట్‌కు “చిత్రకారుడు రవి వర్మతో స్పష్టంగా ప్రత్యక్ష సంబంధం లేదు” అని చరిత్రకారుడు క్రిస్టోఫర్ పిన్నీ అన్నారని మ్యూజియం ఉటంకిస్తుంది. ప్రెస్ ప్రింట్లు మరికొన్ని వెల్‌కమ్ కలెక్షన్‌లో ఉన్నాయి; అందులో ఒకటైన, విశ్వామిత్రుడు తన నవజాత కుమార్తెను విడిచిపెట్టడం చిత్రం కూర్పు, విక్టోరియా అండ్ ఆల్బర్ట్ మ్యూజియంలోని ఒక వెండి నీటి పాత్రపై ఒక ప్యానెల్‌కు నమూనాగా పనిచేసిందని, 2022 అక్టోబర్ బర్లింగ్టన్ మ్యాగజైన్‌లో విద్యా దెహేజియా చూపించారని దాని కేటలాగ్ చెబుతుంది.

రెండు పండితుల అభిప్రాయాలను జేస్టోర్ డైలీ సంగ్రహిస్తుంది. 1997లో పిన్నీ, ప్రెస్ హిందూ మత, రాజకీయ భావాలను వ్యాపింపజేసిందని, బ్రిటిష్ అధికారులు ఆ కొత్త మాధ్యమాలను “ప్రింట్ జాతీయవాదం” అన్నారని వాదించారు. 2004లో జాకబ్సన్ రవి వర్మను “దేవుళ్ల పోస్టర్ పరిశ్రమ” స్థాపకుడన్నారు.

విమర్శకులు నిష్కర్షగా మాట్లాడారు. కొందరు ఆ పనిని “బజార్ కళ” అన్నారని గణేశ్ శివస్వామి ఫౌండేషన్ గమనిస్తుంది. 1914 ఏప్రిల్ 16న ది న్యూ ఏజ్‌లో రాస్తూ ఆనంద కుమారస్వామి రవి వర్మను అసభ్యుడన్నారు, ఆ భాగాన్ని మోడర్నిస్ట్ జర్నల్స్ ప్రాజెక్ట్ పునర్ముద్రిస్తుంది.

కృతులను ఎక్కడ చూడవచ్చు

తిరువనంతపురంలోని రాజా రవి వర్మ ఆర్ట్ గ్యాలరీ, శ్రీ చిత్ర ఆర్ట్ గ్యాలరీ పక్కన 12,000 చదరపు అడుగుల్లో ఉందని కేరళ టూరిజం 2024 సెప్టెంబర్ న్యూస్‌లెటర్ వర్ణిస్తుంది; అందులో ఆయన 134 కృతులు, వాటిలో 46 చిత్రాలు, 14 ఓలియోగ్రాఫ్‌లు, 16 పెన్సిల్ స్కెచ్‌లు ఉన్నాయి, రాజా రాజా వర్మ, మంగళబాయి కృతులను కూడా ప్రదర్శిస్తుంది. దాని సమయాలు మంగళవారం నుండి ఆదివారం వరకు, ఉదయం 10:00 నుండి సాయంత్రం 4:45 వరకు అని, కిలిమానూర్ ప్యాలెస్ 1935లో తన తైలవర్ణ చిత్రాలను విరాళంగా ఇచ్చిందని న్యూస్‌లెటర్ చెబుతుంది. న్యూఢిల్లీలోని నేషనల్ గ్యాలరీ ఆఫ్ మోడర్న్ ఆర్ట్ తన వద్ద 17,039 కళాకృతులు ఉన్నాయని చెబుతూ, తన సేకరణలో భాగమైన పది మంది మాస్టర్ కళాకారులలో ఆయన పేరును మొదట ఉంచుతుంది.

చెన్నైలోని సి. పి. రామస్వామి అయ్యర్ ఫౌండేషన్ వద్ద 130 ఓలియోగ్రాఫ్‌లు ఉన్నాయని ఓపెన్ నివేదిస్తుంది.