సత్యజిత్ రే 1956లో కాన్స్‌లో బెస్ట్ హ్యూమన్ డాక్యుమెంట్ బహుమతిని, 1957లో వెనిస్‌లో గోల్డెన్ లయన్‌ను గెలుచుకున్నారు, తర్వాత 1992లో గౌరవ ఆస్కార్, భారతరత్న అందుకున్నారు

కాన్స్ ఫెస్టివల్ ఆర్కైవ్ సత్యజిత్ రే తీసిన పథేర్ పాంచాలిని 1956 పోటీ చిత్రాల్లో ఒకటిగా నమోదు చేసి, దాని బహుమతిని “ప్రీ డు డాక్యుమెంట్ ఉమేన్”, అంటే బెస్ట్ హ్యూమన్ డాక్యుమెంట్ బహుమతిగా పేర్కొంటుంది. ఒక ఏడాది తర్వాత రే రెండో చిత్రం అపరాజితో వెనిస్‌లో గోల్డెన్ లయన్ గెలుచుకుంది. 1992లో అకాడమీ ఆఫ్ మోషన్ పిక్చర్ ఆర్ట్స్ అండ్ సైన్సెస్ ఆయనకు “చలనచిత్ర కళలో అరుదైన నైపుణ్యానికి” గౌరవ పురస్కారాన్ని ఇచ్చింది, హోం మంత్రిత్వ శాఖ ఆయన భారతరత్నను అదే ఏడాది కింద నమోదు చేసింది. రే 1992 ఏప్రిల్ 23న 70 ఏళ్ల వయసులో కలకత్తాలో మరణించారు.

చేతిలో నోట్‌బుక్ ఉన్న కమర్షియల్ ఆర్టిస్ట్, వెనుక ఒక్క సినిమా కూడా లేదు

సత్యజిత్ రే ఫౌండేషన్ జీవిత చరిత్ర ప్రకారం రే 1921 మే 2న కలకత్తాలో జన్మించారు. అక్కడి విశ్వవిద్యాలయంలో చదివి, 1940లో రవీంద్రనాథ్ ఠాగూర్ స్థాపించిన విశ్వభారతిలో శాంతినికేతన్‌లో చేరి, 1942 డిసెంబర్ వరకు అక్కడే ఉన్నారు. ఠాగూర్ రే తాతగారికి, తండ్రిగారికి సన్నిహిత మిత్రుడని, రే ఇంకా అక్కడ విద్యార్థిగా ఉండగానే 1941 ఆగస్టు 7న ఠాగూర్ మరణించారని ఫౌండేషన్ పేర్కొంటుంది. కవి సొంత కథను tuput ఠాగూర్, నోబెల్ బహుమతి, తిరిగి ఇచ్చేసిన నైట్‌హుడ్ వ్యాసంలో చెబుతుంది.

1943 నుండి రే కమర్షియల్ ఆర్టిస్ట్‌గా పనిచేశారు, 1949 నాటికి కలకత్తా ప్రకటనల సంస్థ డి. జె. కీమర్‌లో ఆర్ట్ డైరెక్టర్ అయ్యారు. కలకత్తాలో తొలి ఫిల్మ్ సొసైటీని 1947లో ఆయన స్థాపించారని ఫౌండేషన్ చెబుతుంది. విభూతిభూషణ్ బందోపాధ్యాయ నవల పథేర్ పాంచాలికి పిల్లల కోసం సంక్షిప్త రూపాన్ని చిత్రాలతో తీర్చిదిద్దమని సిగ్నెట్ ప్రెస్ ఆయనను అడిగిందని, ఆయన పూర్తి నవల చదివి సిగ్నెట్ ప్రచురణకు ముఖచిత్రం గీశారని ది వీక్ నివేదిస్తుంది.

1949లో ఫ్రెంచ్ దర్శకుడు జీన్ రెనోయిర్ ది రివర్ కోసం లొకేషన్లు చూడటానికి కలకత్తా వచ్చారు. రే ఆయన హోటల్‌కు వెళ్లి, వారాంతాల్లో నగర శివార్లకు ఆయనతో వెళ్లారు. సినిమాలు తీయాలనుకుంటున్నారా అని రెనోయిర్ అడిగినప్పుడు, పథేర్ పాంచాలి గురించి ఒక చిన్న రూపురేఖ చెప్పారని ఫౌండేషన్ నమోదు చేసింది.

1950లో కీమర్ రేను పని మీద లండన్‌కు పంపింది. ఆయన సుమారు ఆరు నెలలు అక్కడ ఉండి దాదాపు వంద సినిమాలు చూశారు, వాటిలో బైసికిల్ థీవ్స్ ఒకటి. దాదాపు ఔత్సాహిక నటులతో, నిజమైన లొకేషన్లలో వాస్తవిక చిత్రం తీయవచ్చనే ఆయన నమ్మకాన్ని అది బలపరిచింది. ఆయన నోట్‌బుక్‌లో ఆ నవలపై సినిమా కోసం నోట్స్ అప్పటికే ఉన్నాయి. ఆయనకు తెలియని నటులు, మేకప్ లేకపోవడం, నిజమైన గ్రామాలు కావాలి, చాలామంది స్నేహితులు అది సాధ్యం కాదనుకున్నారు, స్వదేశానికి ఓడలో తిరిగి వస్తూ ఆయన తన ట్రీట్‌మెంట్ పూర్తి చేశారు.

ఆదివారాలు, అప్పుగా తెచ్చిన డబ్బు, ఒక రాష్ట్ర ప్రభుత్వం

చిత్రీకరణ 1952 అక్టోబర్ 27న మొదలైంది. అపు, అతని అక్క దుర్గ కాశ్ గడ్డి పొలంలో రైలును చూసే దృశ్యంతో మొదలుపెట్టారు. కీమర్‌లో ఉద్యోగం ఉండటం వల్ల రే ఆదివారాల్లో చిత్రీకరించారు. తర్వాతి ఆదివారం నాటికి పశువులు పూలను తినేశాయి, దాంతో ఆ దృశ్యం మరుసటి పూల కాలం వరకు ఆగాల్సి వచ్చిందని ఫౌండేషన్ చెబుతుంది.

ఆయన తన ఇన్సూరెన్స్ పాలసీపై, బంధువులు, స్నేహితుల నుండి అప్పు తెచ్చారు. డబ్బు అయిపోయినప్పుడు, మరికొన్ని రోజులు చిత్రీకరణ సాగడానికి ఆయన భార్య బిజోయా నగలను తాకట్టు పెట్టారు. చిత్రీకరణకు ముందు, సినిమాకు మద్దతిచ్చే నిర్మాత కోసం ఆయన సుమారు రెండు సంవత్సరాలు వెతికారు, వారు ఆయన స్క్రిప్టును, స్కెచ్‌లను మెచ్చుకున్నా ఎవరూ ముందుకు రాలేదు.

అప్పుడు ప్రొడక్షన్ మేనేజర్ అనిల్ చౌదరి పశ్చిమ బెంగాల్ ముఖ్యమంత్రి డాక్టర్ బిధాన్ చంద్ర రాయ్‌ను సంప్రదించాలని సూచించారు, రాష్ట్ర ప్రభుత్వం సినిమాకు నిధులు ఇవ్వడానికి అంగీకరించింది. డబ్బు వాయిదాల్లో వచ్చింది, ప్రతి వాయిదాకు లెక్కలు క్లియర్ కావాలి, దానికి ఒక నెల వరకు పట్టవచ్చు, దాదాపు ఏడాది విరామం తర్వాత చిత్రీకరణ 1954 ఆరంభంలో తిరిగి మొదలైంది. మొత్తం ఎంతనేది భిన్నంగా నివేదించబడింది. కొన్ని కథనాలు రూ. 1 లక్ష అంటాయని, మరికొన్ని రూ. 80,000 అంటాయని ది వీక్ చెబుతుంది, రే కొడుకు సందీప్ రే రూ. 1 లక్షను సందేహించి, అది రూ. 60,000కు మించదని చెప్పారు.

నటీనటులు చాలావరకు తెరకు కొత్తవారే. అపుగా సుబీర్ బెనర్జీ, అతని తల్లిగా కరుణా బెనర్జీ నటించారు, వారికి గానీ గ్రామస్తులకు గానీ ముందు నటన అనుభవం లేదు. 80 ఏళ్ల రిటైర్డ్ రంగస్థల నటి చునీబాలా దేవి ఇందిర్ ఠాకురున్‌గా నటించారు. ప్రధాన లొకేషన్ కలకత్తా శివార్లలోని బోరాల్ గ్రామం, స్టిల్ ఫోటోగ్రాఫర్‌గా ఉన్న సుబ్రతా మిత్ర చిత్రాన్ని ఛాయాగ్రహణం చేశారు. సినిమాలో సుమారు సగం చూసిన రవిశంకర్ దాని సంగీతాన్ని సుమారు పదకొండు గంటల పాటు ఆగకుండా సాగిన సెషన్‌లో రికార్డ్ చేశారు.

1954 శరదృతువులో న్యూయార్క్‌లోని మ్యూజియం ఆఫ్ మోడర్న్ ఆర్ట్‌కు చెందిన మన్రో వీలర్ ప్రపంచ ప్రీమియర్ నిర్వహిస్తానని ముందుకొచ్చారని ఫౌండేషన్ చెబుతుంది. ఆ ఏడాది కలకత్తాలో రేను వీలర్ కలిశారని, అప్పుడు డబ్బు లేక చిత్రీకరణ ఆగిపోయి ఉందని మ్యూజియం ఆర్కైవ్‌లోని లేఖల ఆధారంగా ఔట్‌లుక్ ఇండియా నివేదిస్తుంది. సమ్మె కారణంగా కలకత్తాలో రే ముడి ఫిల్మ్ కొనలేకపోయినప్పుడు, మ్యూజియం లండన్‌లో ఫిల్మ్ కొని ఆయనకు పంపింది. సబ్‌టైటిళ్లకు సమయం గానీ డబ్బు గానీ లేవు.

కాన్స్‌లో అర్ధరాత్రి ప్రదర్శన

పథేర్ పాంచాలి 1955 ఆగస్టు 26న కలకత్తాలో విడుదలైంది. రెండు వారాలు వ్యాపారం మధ్యస్థంగా ఉంది, మూడో వారం నాటికి మూడు సినిమా హాళ్లలో నిండిన ప్రేక్షకులతో ఆడుతోంది. మొదటి థియేటర్ దాన్ని ఆరు వారాలు ఉంచింది, తర్వాత మరో చైన్‌లో ఏడు వారాలు నడిచిందని ఫౌండేషన్ చెబుతుంది. దాని అవార్డుల జాబితా ఆ ఏడాది న్యూ ఢిల్లీలో రాష్ట్రపతి బంగారు, వెండి పతకాలను చూపిస్తుంది.

ఈ చిత్రాన్ని ముందే చూసిన డాక్టర్ రాయ్ ప్రధానమంత్రి జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ కోసం ప్రదర్శన ఏర్పాటు చేశారని, నెహ్రూ చలించిపోయి, కొంత వ్యతిరేకత ఉన్నా కాన్స్‌కు పంపేలా చూశారని ఫౌండేషన్ చెబుతుంది. ది వీక్ వేరే మార్గాన్ని చెబుతుంది. ప్రింట్‌కు సబ్‌టైటిళ్లు లేకపోవడంతో రాయ్ సినిమాను ఢిల్లీకి తీసుకెళ్లి నెహ్రూకు దృశ్యం వెంట దృశ్యం వివరించారని అది అంటుంది.

కాన్స్‌లో మొదటి ప్రదర్శన ఫెస్టివల్ సెలవు రోజున అర్ధరాత్రి జరిగింది, జ్యూరీలో చాలామంది రాలేదు. లిండ్సే ఆండర్సన్, ఆంద్రే బజాన్ సహా విమర్శకులు, రే స్నేహితులు మరో ప్రదర్శన కోసం ఒత్తిడి చేశారు, పూర్తి జ్యూరీ కోసం రెండో ప్రదర్శన జరిగింది. ఫెస్టివల్ సొంత ఆర్కైవ్ ఆ బహుమతిని 1956కు ప్రీ డు డాక్యుమెంట్ ఉమేన్‌గా నమోదు చేసింది. ఫౌండేషన్ దాన్ని ప్రత్యేక జ్యూరీ బహుమతి అంటుంది.

స్వదేశంలో, విదేశాల్లో ఈ చిత్రానికి వచ్చిన బహుమతులు సుమారు డజను అని ఫౌండేషన్ లెక్కిస్తుంది. దాని జాబితాలో ఎడిన్‌బరోలో డిప్లొమా ఆఫ్ మెరిట్, 1956లో రోమ్‌లో వాటికన్ అవార్డు, 1957లో శాన్ ఫ్రాన్సిస్కోలో ఉత్తమ చిత్రం, దర్శకత్వం, 1958లో వాంకూవర్‌లో ఉత్తమ చిత్రం, 1959లో న్యూయార్క్‌లో ఉత్తమ విదేశీ చిత్రం ఉన్నాయి.

అమెరికన్ పంపిణీదారు ఎడ్వర్డ్ హారిసన్ రెండేళ్లు ప్రదర్శనకారుడి కోసం వెతికారని, 1958 సెప్టెంబర్‌లో న్యూయార్క్‌లోని ఫిఫ్త్ అవెన్యూ సినిమాలో చిత్రం విడుదలైందని ఔట్‌లుక్ ఇండియా నివేదిస్తుంది. అది ఏడు నెలలు ఆడింది, అమెరికాలో ఒక విదేశీ చిత్రానికి ఇది రికార్డని ఆ పత్రిక అంటుంది.

అపరాజితో, గోల్డెన్ లయన్

అపరాజితో 1956లో వచ్చింది, బహిరంగ విడుదలకు ముందు నెహ్రూకు, రాజేంద్ర ప్రసాద్‌కు ప్రత్యేక ప్రదర్శన జరిగింది. అది పల్లెల్లో అపు, విధవరాలైన అతని తల్లి కథను, ఆమె మరణించిన తర్వాత అపు కలకత్తాకు వెళ్లడాన్ని చూపిస్తుంది. మొదట బెంగాలీ ప్రేక్షకుల్లో అది పెద్దగా ఆడలేదని ఫౌండేషన్ చెబుతుంది.

1957లో వెనిస్‌లో అది ఉత్తమ ఫీచర్ చిత్రంగా గోల్డెన్ లయన్ గెలుచుకుంది. ఆ ఫెస్టివల్ నుండి సినిమా నువో అవార్డు, క్రిటిక్స్ అవార్డు కూడా ఫౌండేషన్ జాబితాలో ఉన్నాయి. 1957లో 18వ మోస్ట్రా ఇంటర్నాజియోనాలే డి’ఆర్టే సినిమాటోగ్రాఫికాలో భారత్ తరఫున అపరాజితోతో రే పాల్గొన్నట్లు లా బియెన్నాలే ఆర్కైవ్ నమోదు చేసింది.

రే మూడో సినిమా అనుకోలేదు. అపుకు ఇప్పుడు ఏమవుతుందని నెహ్రూ అడిగినప్పుడు, మూడో అపు చిత్రం తన మనసులో లేదని రే చెప్పారని ఫౌండేషన్ అంటుంది. వెనిస్ విలేకరుల సమావేశంలో త్రయం ఆలోచన ఉందా అని అడిగినప్పుడు ఆయన అవునని చెప్పేశారు. అపుర్ సంసార్ 1959లో వచ్చింది, అపుగా సౌమిత్ర ఛటర్జీ, అతని భార్యగా తొలి చిత్రంలో షర్మిలా ఠాగూర్ నటించారు. 1959లో న్యూ ఢిల్లీలో దానికి వచ్చిన రాష్ట్రపతి బంగారు పతకాన్ని ఫౌండేషన్ జాబితా చేసింది.

అదే జాబితా బెర్లిన్‌లో ఉత్తమ దర్శకత్వానికి 1964లో మహానగర్కు, 1965లో చారులతకు సిల్వర్ బేర్ అవార్డులను చూపిస్తుంది. 1982లో వెనిస్‌లో స్పెషల్ గోల్డెన్ లయన్ కూడా ఉంది, దానికి లా బియెన్నాలే ఆర్కైవ్ “లియోనే డోరో అల్లా కారియెరా”ను నమోదు చేసింది. అదే ఏడాది కాన్స్‌లో నివాళి, 1983లో బ్రిటిష్ ఫిల్మ్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఫెలోషిప్, 1987లో ఫ్రెంచ్ లెజియన్ ఆఫ్ ఆనర్ కూడా అందులో ఉన్నాయి.

స్వదేశంలో గౌరవాలు

ఫౌండేషన్ 1958లో పద్మశ్రీ, 1965లో పద్మభూషణ్, 1976లో పద్మవిభూషణ్, 1967లో మనీలాలో ఇచ్చిన రామన్ మెగసెసే అవార్డును జాబితా చేసింది. సినిమాకు ప్రభుత్వం ఇచ్చే జీవితకాల పురస్కారమైన దాదాసాహెబ్ ఫాల్కే అవార్డు ఫౌండేషన్ జాబితాలో 1985 కింద ఉంది, 1969 నుండి ప్రతి ఏడాది ఒక విజేతను పేర్కొనే ఫిల్మ్ ఫెడరేషన్ ఆఫ్ ఇండియా విజేతల జాబితాలో 1984 కింద ఉంది. తర్వాత ఫాల్కే అవార్డు, ఇతర జాతీయ గౌరవాలు అందుకున్న ఇద్దరి గురించి tuput ప్రొఫైళ్లు, అమితాబ్ బచ్చన్, లతా మంగేష్కర్, వివరిస్తాయి.

భారతదేశ అత్యున్నత పౌర పురస్కారమైన భారతరత్న గ్రహీతల హోం మంత్రిత్వ శాఖ జాబితా రేను 1992 కింద నమోదు చేసింది. దాన్ని ఏ రోజు ప్రకటించారో, ఏ రోజు ప్రదానం చేశారో tuput చూసిన మూలాలు చెప్పవు.

అకాడమీ అవార్డు, ఆ తర్వాత

64వ అకాడమీ అవార్డులు 1992 మార్చి 30న లాస్ ఏంజెలిస్‌లోని డోరతీ చాండ్లర్ పెవిలియన్‌లో జరిగాయని అకాడమీ వేడుక పేజీ చెబుతుంది. గుండె జబ్బు వల్ల రే ప్రయాణించలేకపోయారు. ఆడ్రీ హెప్బర్న్ గౌరవ పురస్కారాన్ని అందించారు, రే కలకత్తాలోని ఆసుపత్రి పడక నుండి దాన్ని స్వీకరించారు. దీన్ని ముందే రికార్డ్ చేసిన వీడియోగా ది కారవాన్ 2016లో వర్ణించింది, సత్యజిత్ రే ఫౌండేషన్ ప్రత్యక్ష శాటిలైట్ టెలివిజన్ లింక్‌గా వర్ణిస్తుంది.

ఫౌండేషన్ ఆ ప్రశస్తిని “చలనచిత్ర కళలో అరుదైన నైపుణ్యాన్ని గుర్తిస్తూ”, ఆయన మానవతా దృక్పథం కోసం ఇచ్చినట్లు ముద్రించింది. గౌరవ ఆస్కార్ అందుకున్న ఏకైక భారతీయుడు రేనని కారవాన్ 2016లో జోడించింది. వేడుక జరిగిన 24 రోజులకు ఆయన మరణించారు.

ఈ పురస్కారం తర్వాత అకాడమీ ఒక రే ప్రిజర్వేషన్ ప్రాజెక్టును మొదలుపెట్టింది. రే దర్శకత్వం వహించిన పద్దెనిమిది ఫీచర్ చిత్రాలకు, ఒక లఘు చిత్రానికి ప్రిజర్వేషన్ మాస్టర్లు, ప్రొజెక్షన్ ప్రింట్లు ఇప్పుడు దాని అకాడమీ ఫిల్మ్ ఆర్కైవ్‌లో ఉన్నాయి.