उरी: द सर्जिकल स्ट्राइकने चार राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार जिंकले, त्यात आदित्य धर यांचे सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शन आणि विकी कौशल यांचा सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्याचा सामायिक पुरस्कार आहे, आणि हा चित्रपट २९ सप्टेंबर २०१६ च्या लष्कराच्या घोषणेवर उभा आहे

उरी: द सर्जिकल स्ट्राइकने माहिती व प्रसारण मंत्रालयाने ९ ऑगस्ट २०१९ रोजी जाहीर केलेल्या ६६ व्या राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारांत चार पुरस्कार जिंकले: आदित्य धर यांना सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शन, विकी कौशल यांना सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्याचा सामायिक पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट ध्वनिमुद्रण आणि पार्श्वसंगीतासाठी सर्वोत्कृष्ट संगीत दिग्दर्शन. हा हिंदी चित्रपट ११ जानेवारी २०१९ रोजी प्रदर्शित झाला होता, आणि बॉलिवूड हंगामाच्या व्यापारी अहवालाने दहा दिवसांनंतर त्याची अंदाजे कमाई १०६.८४ कोटी रुपये (एक कोटी म्हणजे दहा दशलक्ष रुपये) इतकी मांडली.

त्याचा विषय ती कारवाई आहे जी लष्कराचे लष्करी कारवाई महासंचालक (डीजीएमओ) लेफ्टनंट जनरल रणबीर सिंग यांनी उरी येथील लष्करी तळावरील हल्ल्याच्या अकरा दिवसांनंतर, २९ सप्टेंबर २०१६ रोजी नवी दिल्लीत जाहीर केली. या लेखात चित्रपटाची नोंद त्या निवेदनाच्या मजकुराशेजारी ठेवली आहे.

चार पुरस्कार, मंत्रालयाने नोंदवल्याप्रमाणे

९ ऑगस्ट २०१९ च्या पत्र सूचना कार्यालयाच्या (पीआयबी) प्रसिद्धीपत्रकात उरीचे नाव चार ठिकाणी आले आहे.

सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शन आदित्य धर यांना मिळाले, ज्यांनी आपला पहिला चित्रपट म्हणून हा दिग्दर्शित केला (आयएएनएस, डिसेंबर २०१८). हा पुरस्कार स्वर्णकमळ, म्हणजे सुवर्ण कमळ, आणि २.५ लाख रुपये असा आहे. परीक्षकांच्या प्रशस्तीत म्हटले आहे की लष्करी कारवाईची खरी कहाणी वास्तववादी रीतीने सांगण्याचे आव्हान चित्रपटाने स्पष्टपणे आणि प्रभावीपणे पेलले.

सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्याचा पुरस्कार उरीसाठी विकी कौशल आणि अंधाधुनसाठी आयुष्मान खुराना यांच्यात विभागला गेला. प्रत्येकाला रजतकमळ, म्हणजे रौप्य कमळ, आणि ५०,००० रुपयांचा वाटा मिळाला. वास्तववादी लष्करी अधिकारी साकारल्याबद्दल परीक्षकांनी कौशल यांचा उल्लेख केला.

सर्वोत्कृष्ट ध्वनिमुद्रण तीन चित्रपटांना देण्यात आले, आणि उरीसाठी ते ध्वनी रचनाकार बिश्वदीप दीपक चटर्जी यांना मिळाले. सर्वोत्कृष्ट संगीत दिग्दर्शन दोघांना देण्यात आले: पद्मावतच्या गाण्यांसाठी संजय लीला भन्साळी, आणि उरीच्या पार्श्वसंगीतासाठी शाश्वत सचदेव, ज्यांनी चित्रपटाला योग्य वातावरण दिले असे परीक्षकांनी म्हटले.

२९ सप्टेंबर २०१६ रोजी लष्कराने काय जाहीर केले

निवेदनाचे शीर्षक “भारतीय लष्कराच्या डीजीएमओचे सर्जिकल स्ट्राइकबाबत प्रसिद्धीपत्रक” असे आहे आणि त्यावर नवी दिल्ली, २९ सप्टेंबर २०१६ अशी तारीख आहे. द न्यूज मिनिटने डीजीएमओ आणि परराष्ट्र मंत्रालय यांच्या संयुक्त पत्रकार परिषदेतून त्या दिवशी दुपारी १२:३६ वाजता ते वृत्त दिले, आणि कारवाई बुधवारी रात्री, २८ सप्टेंबरला झाली असे सांगितले.

निवेदनाची सुरुवात घुसखोरीपासून होते. जम्मू-काश्मीरमध्ये नियंत्रण रेषेपलीकडून घुसखोरी सतत सुरू आणि वाढत होती असे ते म्हणते, आणि ११ सप्टेंबरचा पूंछ येथील आणि १८ सप्टेंबर २०१६ चा उरी येथील दहशतवादी हल्ला, तसेच त्या वर्षी हाणून पाडलेले जवळजवळ २० घुसखोरीचे प्रयत्न यांचा संदर्भ देते. द ट्रिब्यूनच्या उरी हल्ल्याच्या वृत्तात मृतांची संख्या १९ सैनिक अशी दिली आहे आणि भारताने पाकिस्तानस्थित जैश-ए-मोहम्मदला जबाबदार धरले असे नोंदवले आहे.

त्यानंतर लष्कराच्या म्हणण्यानुसार जे हस्तगत झाले आणि कळले त्याची यादी येते. जीपीएस उपकरणांसह काही वस्तू पाकिस्तानी मूळ दर्शवत होत्या, आणि पकडलेल्या दहशतवाद्यांनी पाकिस्तानात किंवा त्याच्या ताब्यातील प्रदेशात प्रशिक्षण व शस्त्रे मिळाल्याची कबुली दिली होती. भारताने पाकिस्तानला पकडलेल्यांना भेटण्याची राजनैतिक सुविधा देऊ केली होती आणि पूंछ व उरी येथे मारल्या गेलेल्या दहशतवाद्यांचे बोटांचे ठसे व डीएनए नमुने वाटून घेण्याचा प्रस्ताव ठेवला होता.

मध्यवर्ती परिच्छेद छोटा आहे. दहशतवाद्यांच्या तुकड्या नियंत्रण रेषेवरील प्रक्षेपण तळांवर तैनात झाल्याची विशिष्ट आणि विश्वासार्ह माहिती मिळाल्यावर, घुसखोरी आधीच रोखण्यासाठी लष्कराने त्यापैकी अनेक प्रक्षेपण तळांवर सर्जिकल स्ट्राइक केले. दहशतवादी आणि त्यांना मदत करणारे यांची मोठ्या प्रमाणात जीवितहानी झाली.

निवेदन आणखी तीन मुद्द्यांनी संपते. कारवाया थांबल्या होत्या आणि पुढे चालू ठेवण्याची योजना नव्हती, मात्र सशस्त्र दले कोणत्याही परिस्थितीसाठी सज्ज होती. डीजीएमओने पाकिस्तान लष्करातील आपल्या समकक्षाशी संपर्क साधून त्याला या कारवाईची माहिती दिली होती. भारताला या प्रदेशात शांतता हवी होती आणि जानेवारी २००४ मधील पाकिस्तानच्या वचनबद्धतेनुसार दहशतवाद संपवण्यात पाकिस्तान लष्कराने सहकार्य करावे अशी अपेक्षा होती.

२००१ पासूनच्या मोठ्या हल्ल्यांना भारताने दिलेल्या इतर प्रतिसादांत ही घोषणा कुठे बसते, याचा आढावा भारत हल्ल्याला कसे उत्तर देतो यात घेतला आहे. सशस्त्र दलांनी मे २०२५ मध्ये जाहीर केलेल्या कारवाईबद्दल ऑपरेशन सिंदूर यात वाचता येईल.

निवेदनाने चित्रपटावर काय सोडले आहे

निवेदनात कोणत्याही सैनिकाचे, तुकडीचे, कमांडरचे किंवा ठिकाणाचे नाव नाही. त्यात दोन्ही बाजूंपैकी कुणाचाही मृतांचा आकडा नाही, आणि कारवाई कशी पार पडली याचे वर्णन नाही. चित्रपट जी दृश्ये, पात्रे आणि घटनाक्रम दाखवतो ती म्हणूनच चित्रपटकारांनी स्वतः केलेली पुनर्रचना आहे.

गल्फ न्यूजने कथा अशी सांगितली आहे: उरी येथील लष्करी छावण्यांवरील हल्ल्यात १९ सैनिक मारले गेल्यानंतर, कौशल यांनी साकारलेला मेजर विहान शेरगिल हा लष्करी अधिकारी पाकिस्तान-प्रशासित काश्मीरमधील अतिरेकी तळांवरील कारवाईत सहभागी होतो. कलाकारांत गुप्तचर अधिकाऱ्याच्या भूमिकेत यामी गौतम, लढाऊ वैमानिकाच्या भूमिकेत कीर्ती कुल्हारी, शेरगिलच्या वरिष्ठाच्या भूमिकेत परेश रावल आणि पंतप्रधानाच्या भूमिकेत राजित कपूर आहेत.

नोंद आणि कल्पित यांच्यातील रेषेबद्दल समीक्षक स्पष्ट होते. फिल्म कम्पॅनियनच्या अनुपमा चोप्रा यांनी या चित्रपटाला घटनांची काल्पनिक आवृत्ती म्हटले आणि लिहिले की त्यातले किती प्रत्यक्षात घडले होते हे आपल्याला सांगता येत नाही. गल्फ न्यूजने त्याला “सत्य घटनांवर आधारित” म्हटले आणि तो त्यांना किती जवळून अनुसरतो याचे मूल्यमापन केले नाही. धर यांनी डिसेंबर २०१८ मध्ये आयएएनएसला सांगितले की त्यांनी हा चित्रपट लष्कराला आदरांजली म्हणून बनवला, आणि तो दहशतवादाविरुद्ध भूमिका घेतो, पाकिस्तानी लोकांना वाईट रंगवत नाही.

चित्रपटाचे प्रदर्शन आणि तिकीटबारीवरील कमाई

उरी ११ जानेवारी २०१९ रोजी प्रदर्शित झाला. सॅकनिल्क त्याची नोंद २ तास १८ मिनिटांचा हिंदी चित्रपट अशी करते, ज्याचे दिग्दर्शन धर यांनी आणि निर्मिती आरएसव्हीपी मूव्हीज या बॅनरखाली रॉनी स्क्रूवाला यांनी केली.

बॉलिवूड हंगामाने पहिल्या दिवसाची कमाई ८.२० कोटी रुपये आणि दहाव्या दिवसापर्यंत अंदाजे १०६.८४ कोटी रुपये असे वृत्त दिले. संपूर्ण प्रदर्शनकाळाचे व्यापारी आकडे वेगवेगळ्या माध्यमांत वेगळे आहेत. सॅकनिल्क भारतातील निव्वळ कमाई २४४.१४ कोटी रुपये, भारतातील एकूण कमाई २९३.७५ कोटी रुपये आणि जगभरातील एकूण कमाई ३४१.७५ कोटी रुपये अशी नोंदवते, आणि आपले आकडे अंदाजे असू शकतात असेही सांगते.

गल्फ न्यूजने चित्रपटाला ५ पैकी ३.५ गुण दिले आणि लष्करी कारवाईच्या संयत हाताळणीची प्रशंसा केली. फिल्म कम्पॅनियनचे शीर्षक त्याला लष्कराला लिहिलेले प्रेमपत्र म्हणते.

दोन सरकारांच्या वृत्तांतांतील फरक

पाकिस्तानने भारताचे वर्णन स्वीकारले नाही. द न्यूज मिनिटने २९ सप्टेंबर २०१६ रोजी वृत्त दिले की पाकिस्तानच्या लष्कराच्या प्रसारमाध्यम शाखेने, इंटर-सर्व्हिसेस पब्लिक रिलेशन्सने (आयएसपीआर), सर्जिकल स्ट्राइक झाल्याचा इन्कार केला आणि ही कल्पना भारताने निर्माण केलेला भ्रम असल्याचे म्हटले. पाकिस्तान परराष्ट्र कार्यालयाच्या प्रवक्त्याने त्याच दिवशीच्या पत्रकार परिषदेत भारतीय सुरक्षा दलांनी नियंत्रण रेषेचे विनाकारण केलेले उल्लंघन असा उल्लेख केला, आणि दोन पाकिस्तानी लष्करी कर्मचारी मरण पावल्याचे आयएसपीआरचे निवेदन नोंदवले. प्रवक्त्याने पुढे सांगितले की पंतप्रधान नवाज शरीफ यांनी नियंत्रण रेषेवरील कराराच्या विनाकारण भंगाचा निषेध केला होता. भारताच्या त्या दिवशीच्या स्वतःच्या निवेदनात मृतांची कोणतीही संख्या दिलेली नाही.

विजेते काय म्हणाले

९ ऑगस्ट २०१९ रोजी द क्विंटने वृत्त दिले की धर यांनी आपला पुरस्कार देशाच्या सैनिकांना समर्पित केला, आणि कौशल म्हणाले की सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्याचा पुरस्कार खुराना यांच्यासोबत सामायिक करताना आपल्याला आनंद झाला.