दिलीप कुमार यांनी आठ फिल्मफेअर सर्वोत्कृष्ट अभिनेता पुरस्कार, दादासाहेब फाळके पुरस्कार आणि पद्मविभूषण मिळवले, १९४४ मधील ज्वार भाटापासून सुरू झालेल्या पडद्यावरील कारकिर्दीत

फिल्मफेअरच्या विजेत्यांची यादी १९५४ मध्ये सुरू होते, आणि तिच्यातील सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्याची पहिली नोंद दाग साठी दिलीप कुमार यांची आहे. फिल्मफेअरच्या मोजणीनुसार ते पुढे ही श्रेणी आठ वेळा जिंकले, शेवटचा शक्ती साठी. २६ जानेवारी १९९१ ची पद्मभूषण अधिसूचना त्यांना चित्रपट अभिनय या वर्गात नोंदवते, फाळके पुरस्कार १९९४ साठी मिळाला, आणि राष्ट्रपती सचिवालयाची ८ एप्रिल २०१५ ची अधिसूचना त्यांना पद्मविभूषण यादीत अमिताभ बच्चन यांच्या शेजारी ठेवते, ज्यांची स्वतःची कारकीर्द अमिताभ बच्चन: सिनेमातील सहा दशके मध्ये सांगितली आहे.

पेशावरच्या फळविक्रेत्याच्या मुलापासून बॉम्बे टॉकीजपर्यंत

भारतीय सिनेमा वारसा प्रतिष्ठानचे अभिलेखागार सिनेमाआझी त्यांचे जन्मनाव मोहम्मद युसुफ खान, जन्मतारीख ११ डिसेंबर १९२२ आणि जन्मस्थान पेशावर, आता पाकिस्तानात, असे देते. ओपन मासिक लिहिते की कुटुंब १९३० च्या दशकात पेशावरच्या किस्सा खवानी बाजारातून कलकत्त्यामार्गे मुंबईतील क्रॉफर्ड मार्केटजवळच्या नागदेवी स्ट्रीटवर आले, आणि त्यांचे वडील फळे विकत. त्याच लेखानुसार त्यांचे बालमित्र राज कपूर हेही पेशावरचे होते. कपूर यांची स्वतःची कारकीर्द राज कपूर, आवारा आणि सोव्हिएत प्रेक्षक मध्ये सांगितली आहे.

ओपन म्हणते की बॉम्बे टॉकीजच्या देविका राणी यांनी त्यांना नैनितालमध्ये, जिथे ते काम शोधत होते, पाहिले आणि महिना ५०० रुपये पगारावर, दरवर्षी २०० रुपयांच्या वाढीसह, कामावर घेतले. त्यांना अभिनयाचे प्रशिक्षण नव्हते. सिनेमाआझी त्यांचे पदार्पण मृदुलासोबत ज्वार भाटा (१९४४) असे नोंदवते आणि म्हणते की बॉम्बे टॉकीजमध्ये त्यांनी दिलीप कुमार हे पडद्यावरील नाव घेतले. चित्रपट इतिहासाचे संकेतस्थळ अपरस्टॉल नूर जहाँसोबतचा जुगनू (१९४७) त्यांचा यशाचा चित्रपट म्हणून नाव देते.

आठ सर्वोत्कृष्ट अभिनेता पुरस्कार, दाग पासून शक्ती पर्यंत

फिल्मफेअरचे स्वतःचे विजेत्यांचे पान दिलीप कुमार यांना सर्वोत्कृष्ट अभिनेता म्हणून दाग (त्याच्या १९५४ च्या यादीत), आझाद (१९५६), देवदास (१९५७), नया दौर (१९५८), कोहिनूर (१९६१), लीडर (१९६५), राम और श्याम (१९६८) आणि शक्ती (१९८३) साठी नोंदवते. पान प्रत्येक वर्षाला समारंभानुसार नाव देते, त्यामुळे ही वर्षे चित्रपटांची प्रदर्शन वर्षे नाहीत. १९५८ च्या यादीत त्याच पानावर मदर इंडिया सर्वोत्कृष्ट चित्रपट म्हणून आहे, ज्याचा समावेश मदर इंडिया आणि तिचे ऑस्कर नामांकन मध्ये आहे. सिनेमाआझी २००५ मधील फिल्मफेअर विशेष पुरस्कार जोडते; फिल्मफेअर त्यांचा जीवनगौरव पुरस्कारही त्यांच्या १९९४ च्या यादीत नोंदवते, तर सिनेमाआझी तो १९९३ चा म्हणते.

देवदास (१९५५): ज्या भूमिकेने त्यांना किताब दिला

देवदास शरतचंद्र चट्टोपाध्याय यांच्या लघुकादंबरीवर आधारित आहे, जिला द प्रिंट १९१७ ची म्हणते. बिमल रॉय यांनी १९५५ ची हिंदी आवृत्ती निर्मिली आणि दिग्दर्शित केली, शीर्षक भूमिकेत दिलीप कुमार, पारोच्या भूमिकेत सुचित्रा सेन आणि चंद्रमुखीच्या भूमिकेत वैजयंतीमाला. आयोवा विद्यापीठाची बॉलिवूड पाने संगीत एस. डी. बर्मन यांचे, गीते साहिर लुधियानवी यांची आणि कालावधी १६१ मिनिटे असा देतात. आयोवा निबंधाचे लेखक कोरी क्रीकमर तीन प्रमुख कलाकारांच्या अभिनयाचे वर्णन संयत आणि विश्वासार्ह असे करतात.

द प्रिंटचे अमित उपाध्याय दिलीप कुमार यांच्या अभिनयाला त्या व्यक्तिरेखेची व्याख्या ठरवण्याचे श्रेय देतात, आणि पटकथेचे श्रेय नबेंदू घोष यांना आणि महत्त्वाच्या संवादांचे राजिंदर सिंग बेदी यांना देतात. ते म्हणतात की प्रेमिकांच्या बालपणाला विस्तारित प्रसंग देणारी ही कथेची एकमेव आवृत्ती आहे. दिलीप कुमार यांनी, एका पुस्तक प्रकाशनात वाचलेल्या आणि द प्रिंटने नोंदवलेल्या पत्रात, म्हटले की प्रेक्षकांना कडवट अविश्वासाकडे न ढकलता देवदासच्या नात्यांतून जाणारी हताशा पोचवायची होती. अपरस्टॉल लिहिते की गुरुदत्त यांचा प्यासा (१९५७) त्यांनी नाकारला, कारण त्या भूमिकेने त्यांच्या देवदासचाच विस्तार होतो असे त्यांना वाटले.

मुघल-ए-आझम (१९६०): महाकाव्यातील राजपुत्र

के. आसिफ यांनी मुघल-ए-आझम निर्मिला आणि दिग्दर्शित केला; पृथ्वीराज कपूर अकबराच्या भूमिकेत, दिलीप कुमार राजपुत्र सलीमच्या भूमिकेत आणि मधुबाला अनारकलीच्या भूमिकेत, संगीत नौशाद यांचे आणि गीते शकील बदायुनी यांची. आयोवा विद्यापीठ त्याचा कालावधी १९८ मिनिटे देते आणि नमूद करते की आसिफ यांनी आरशांच्या महालातील दोन संगीत प्रसंगांसाठी महाग रंगीत चित्रण राखून ठेवले. ईस्टर्न आय प्रदर्शनाची तारीख ५ ऑगस्ट १९६० आणि प्रीमियर मुंबईतील मराठा मंदिर सिनेमात, आणि १२ नोव्हेंबर २००४ रोजी रंगीत पुनःप्रदर्शन असे देते. फिल्मफेअरची यादी त्याला १९६१ च्या यादीत सर्वोत्कृष्ट चित्रपट म्हणते, त्याच यादीत ज्यात दिलीप कुमार यांनी कोहिनूर साठी सर्वोत्कृष्ट अभिनेता जिंकला.

त्याला किती वेळ लागला याबाबत स्रोत मतभेद करतात. ईस्टर्न आय म्हणते की आसिफ यांनी त्याची कल्पना १९४४ मध्ये केली आणि त्याला १६ वर्षे लागली; सिनेमाआझी सुमारे ११ वर्षांचे निर्मितीकाम म्हणते; आयोवा त्याला कथितपणे दशकभराच्या निर्मितीचा म्हणते. त्याच्या गल्ल्याबद्दलही ते वेगळे सांगतात: सिनेमाआझी म्हणते की तो अकरा वर्षे सर्वाधिक कमाई करणारा भारतीय चित्रपट होता, आणि ईस्टर्न आय म्हणते १९७५ मध्ये शोले येईपर्यंत. ईस्टर्न आय जोडते की आसिफ यांनी सलीमसाठी आधी दिलीप कुमार यांना नाकारले आणि त्यांनी आपली भूमिका सहा वर्षांत चित्रित केल्याचे वृत्त आहे.

गंगा जमना (१९६१): त्यांनी लिहिलेला आणि निर्मिलेला चित्रपट

आयोवा पाने गंगा जमना ची पटकथा आणि निर्मिती त्याच्या नायकानेच केल्याचे वर्णन करतात. नितीन बोस यांनी दिग्दर्शन केले, वाजाहत मिर्झा यांनी संवाद लिहिले आणि नौशाद यांनी संगीत दिले. दिलीप कुमार गंगाची भूमिका करतात, ज्याला चोरीच्या खोट्या आरोपात अडकवले जाते आणि जो डाकूंच्या टोळीत सामील होतो, तर त्यांचे खरे भाऊ नासिर खान जमना, त्यांच्या गावी नेमणूक झालेला पोलीस अधिकारी, साकारतात. आयोवा पान नमूद करते की गंगा आणि धन्नो भोजपुरी, हिंदी पट्ट्यातील प्रादेशिक बोली, बोलतात, तर जमना संयत खडी बोली बोलतो. सिनेमाआझी म्हणते की चित्रपटाने हिंदीतील द्वितीय सर्वोत्कृष्ट कथापटाचा राष्ट्रीय पुरस्कार जिंकला आणि कुमार यांनी वैजयंतीमाला यांना उच्चारात मदत केली. ओपन जोडते की ते शाळेत गेले त्या नाशिकजवळच्या देवळालीतील एका माळ्याच्या बोलण्यातून त्यांनी ते घेतले.

त्यांच्या बाबतीत “मेथड” म्हणजे काय

अशीच तयारी इतरत्रही दिसते. ओपन नोंदवते की कोहिनूर मधील एका गीतासाठी त्यांनी जवळजवळ वर्षभर उस्ताद विलायत खान यांच्याकडे सतारीचे धडे घेतले. द क्विंटचे रणजीब मजुमदार त्यांच्या पद्धतीला नैसर्गिकता म्हणतात, जी त्या काळात असामान्य होती. ओपन १९८२ च्या फिल्मफेअर मुलाखतीचेही वृत्त देते, ज्यात कुमार म्हणाले की दुःखांत भूमिकांच्या मालिकेनंतर इंग्लंडमधील नाट्यप्रशिक्षकांनी आणि मानसोपचारतज्ज्ञांनी त्यांना विनोदी भूमिका करून पाहण्याचा सल्ला दिला, आणि त्या बदलाने त्यांना मोठा दिलासा मिळाला.

ते भारताचे पहिले मेथड अभिनेते ठरतात का, यावर वाद आहे, तो मिटलेला नाही. जावेद अख्तर आउटलुकमधील श्रद्धांजलीत म्हणतात की ते जगातील पहिले होते, ज्वार भाटा पासून सुरुवात करून, आणि नमूद करतात की मार्लन ब्रँडो त्यांच्या कारकिर्दीत सात ते आठ वर्षांनी आला. मजुमदार मान्य करतात की ब्रँडो लहान होता, पण ते निदर्शनास आणतात की ब्रँडोने स्टेला अॅडलर यांच्याकडे प्रशिक्षण घेतले, जे कुमार यांनी घेतले नाही. अपरस्टॉलचे वाचन अधिक सावध आहे: ती म्हणते की पॉल मुनी यांच्या प्रभावातील त्यांच्या अभ्यासपूर्वक बसवलेल्या लकबींमुळे व्यक्तिरेखा कधी कधी जड वाटत, जसे दिल दिया दर्द लिया मध्ये.

नंतरची वर्षे, संसद आणि सन्मान

बैराग (१९७६) नंतर त्यांनी अभिनयातून विश्रांती घेतली, असे सिनेमाआझी म्हणते, आणि १९८१ मध्ये क्रांती मधून परतले. सिनेमाआझीची चित्रपटसूची पुढे शक्ती (१९८२), कर्मा (१९८६), सौदागर (१९९१) आणि किला (१९९८) पर्यंत जाते, तो त्यांचा शेवटचा. अपरस्टॉल नोंदवते की १९८० मध्ये ते मुंबईचे शेरीफ होते, हा एक औपचारिक सन्मान. सिनेमाआझी त्यांना २००० ते २००६ राज्यसभा सदस्य म्हणून नोंदवते आणि त्यांचे २०१४ मध्ये प्रकाशित झालेले आत्मचरित्र दिलीप कुमार: द सबस्टन्स अँड द शॅडो नमूद करते.

फाळके पुरस्काराचे वर्ष, ४२ वा पुरस्कार, १९९४ असे प्रोड्यूसर्स गिल्ड ऑफ इंडिया आणि सिनेमाआझी देतात; अपरस्टॉल १९९५ म्हणते. सिनेमाआझी पाकिस्तानचा नागरी सन्मान निशान-ए-इम्तियाझ १९९८ चा सांगते. जुलै १९९९ मध्ये द ट्रिब्यूनने वृत्त दिले की त्यांनी तो परत न केल्यास शिवसेनेने त्यांना “गंभीर परिणामां”ची धमकी दिली होती. ते दिल्लीला गेले आणि पंतप्रधान अटलबिहारी वाजपेयी यांच्या भेटीची मागणी केली. त्यांनी वृत्तपत्राला सांगितले की त्यांनी तो पुरस्कार स्वीकारण्यास पंतप्रधानांनी आधीच मंजुरी दिली होती आणि पाकिस्तानशी चांगले संबंध घडवण्यात मदत करण्यास सांगितले होते, आणि धमक्या वाढल्यास ते कायद्याचा आधार घेतील.

७ जुलै २०२१

सिनेमाआझी नोंदवते की ७ जुलै २०२१ रोजी मुंबईतील हिंदुजा रुग्णालयात वयाच्या ९८ व्या वर्षी त्यांचे निधन झाले. त्याच दिवशी पंतप्रधान कार्यालयाने नरेंद्र मोदी यांचे ट्विट प्रसिद्ध केले, ज्यात दिलीप कुमार “एक सिनेमाई दिग्गज म्हणून स्मरणात राहतील” आणि त्यांचे निधन सांस्कृतिक जगाचे नुकसान आहे असे म्हटले होते. आउटलुकने वृत्त दिले की त्यांना सांताक्रूझमधील जुहू कब्रस्तानात शासकीय सन्मानांसह दफन करण्यात आले, पाली हिल येथील त्यांच्या घरी त्यांचे पार्थिव तिरंग्यात गुंडाळले होते आणि कब्रस्तानात औपचारिक मानवंदना देण्यात आली.