के. असिफ यांचा मुघल-ए-आझम ५ ऑगस्ट १९६० रोजी मुंबईच्या मराठा मंदिरात प्रदर्शित झाला, कल्पना सुचल्यानंतर सोळा वर्षांनी, आरशांच्या महालाचा सेट, नौशाद यांचे संगीत आणि टेक्निकलरमधील एका गाण्यासह

के. असिफ यांचा मुघल-ए-आझम ५ ऑगस्ट १९६० रोजी मुंबईतील मराठा मंदिर चित्रपटगृहात प्रदर्शित झाला. इंडियन सिनेमा हेरिटेज फाउंडेशनचे चित्रपट संग्रहालय असलेल्या सिनेमाझीनुसार त्यांची या चित्रपटाची पहिली योजना १९४४ मधील आहे, म्हणजेच चित्रपट पडद्यावर यायला १६ वर्षे लागली. फिल्मफेअरच्या विजेत्यांच्या यादीत तो १९६१ या वर्षाखाली सर्वोत्कृष्ट चित्रपट म्हणून नोंदलेला आहे, आणि त्याचे छायाचित्रकार आर. डी. माथूर तसेच त्याच्या चार संवादलेखकांनाही पुरस्कार मिळालेले आहेत.

सिनेमाझीच्या श्रेयनामावलीत पृथ्वीराज कपूर अकबर, दिलीप कुमार सलीम आणि मधुबाला अनारकली साकारतात; संगीत नौशाद यांचे आणि गीते शकील बदायुनी यांची आहेत. निर्मितीसंस्था होती स्टर्लिंग इन्व्हेस्टमेंट कॉर्पोरेशन, शापूरजी पालनजी समूहातील कंपनी. चित्रपटाची रंगीत आवृत्ती १२ नोव्हेंबर २००४ रोजी पुन्हा सिनेमागृहांत आली.

१९२२ चे नाटक आणि पुन्हा सुरू झालेला चित्रपट

सिनेमाझी सांगते की असिफ यांनी इम्तियाज अली ताज यांच्या १९२२ मध्ये लिहिलेल्या अनारकली या उर्दू नाटकाचा आधार घेतला. या कथेवरील चित्रपट आधीच अस्तित्वात होते: सुलोचना आणि डी. बिलीमोरिया यांचा १९२८ चा मूकपट, १९३५ मधील बोलपट आणि बीना राय व प्रदीप कुमार यांचा १९५५ चा हिंदी अनारकली. त्यांची स्वतःची आवृत्ती १९४४ मध्ये एक प्रकल्प म्हणून सुरू झाली, पटकथेसाठी कमाल अमरोही, वजाहत मिर्झा आणि अमानुल्ला खान यांना सोबत घेण्याचे ठरले होते.

पहिले कलाकार टिकले नाहीत, पहिला वित्तपुरवठादारही नाही. सिनेमाझीच्या म्हणण्यानुसार चंद्र मोहन, डी. के. सप्रू आणि नर्गिस हे मूळ प्रमुख कलाकार होते, तर ईस्टर्न आय चंद्रमोहन, वीणा आणि नर्गिस अशी नावे देते. चंद्रमोहन १९४९ मध्ये वारले, यावर दोघांचे एकमत आहे. सिनेमाझीनुसार मूळ निर्माते शिराज अली हकीम फाळणीनंतर पाकिस्तानात गेले आणि त्यांनी आपला उत्तराधिकारी म्हणून शापूरजी पालनजी मिस्त्री यांचे नाव सुचवले. ईस्टर्न आयच्या मते दिलीप कुमार, मधुबाला, पृथ्वीराज कपूर आणि निगार सुलताना यांना घेऊन १९५० च्या दशकाच्या सुरुवातीला निर्मिती पुन्हा सुरू झाली, आणि १९४९ पूर्वी चित्रित झालेले चित्रीकरण वाया गेले.

अनारकलीची भूमिका कोणाला द्यायची, हे ठरायला वेळ लागला. ८ फेब्रुवारी १९५२ रोजी स्क्रीन साप्ताहिकात १६ ते २२ वयोगटातील मुलगी हवी अशी जाहिरात आली होती, असे सिनेमाझी नोंदवते, आणि निवड यादीतील आठ स्त्रियांपैकी कोणीही ही भूमिका केली नाही. मधुबालाने केली. दिलीप कुमार यांच्या स्वतःच्या कारकिर्दीविषयी दिलीप कुमार आणि शोकनायक या लेखात आहे.

चित्रीकरण किती काळ चालले, याबाबत स्रोतांत मतभेद आहेत. नऊ वर्षे हा सिनेमाझीचा आकडा आहे, आणि संडे ट्रिब्यून जवळजवळ नऊ वर्षे आणि ५०० पेक्षा जास्त कामाचे दिवस असे म्हणतो. ईस्टर्न आयदेखील ५०० पेक्षा जास्त चित्रीकरण दिवस देतो, तर त्या काळी मोठ्या हिंदी चित्रपटाला ६० ते १२५ दिवस लागत असत असे तो सांगतो. २००४ मध्ये वार्तांकन करणारी एएफपी सुमारे दशकभराच्या निर्मितीविषयी सांगते.

दोन वर्षे लागलेला आरशांचा महाल

शीश महल, म्हणजे आरशांचा महाल, जिथे चित्रपटातील सर्वांत प्रसिद्ध गाणे चित्रित झाले, तो स्टुडिओत उभारलेला सेट होता. सिनेमाझी सांगते की त्याला दोन वर्षांहून अधिक वेळ लागला, बेल्जियममधून आणलेली काच आणि फिरोझाबादचे कारागीर वापरले गेले, आणि तो १५० फूट बाय ८० फूट आकाराचा होता. आयोवा विद्यापीठाच्या बॉलिवूड सिनेमा पानांनुसार आगा शिराझी हे आरशांच्या कामाचे प्रमुख कारागीर होते. सिनेमाझी पुढे सांगते की हा सेट मोहन स्टुडिओजमध्ये तीन वर्षांहून अधिक काळ उभा होता. शोमा ए. चॅटर्जी यांनी २०२३ मध्ये द स्पेस इंकमध्ये लिहिताना आकारमान १५० बाय ८० बाय ३५ फूट असे दिले आहे आणि खर्च सुमारे १५ लाख रुपये (दीड दशलक्ष रुपये) इतका सांगितला आहे.

सुरुवातीला आरसे कॅमेरे आणि दिवे यांना त्यांच्याकडेच परत फेकत असत. माथूर यांनी उपाय शोधेपर्यंत सेट अनेक महिने रिकामा पडून होता, असे ईस्टर्न आय सांगते, आणि ईस्टर्न आय व चॅटर्जी दोघेही आरशांवरील मेणाच्या थराचे वर्णन करतात. चॅटर्जी प्रकाश परावर्तित करण्यासाठी कापडाच्या पट्ट्यांचाही उल्लेख करतात, तर सिनेमाझी परावर्तित प्रकाशयोजनेचे वर्णन करते. तपशिलांत वृत्तांत वेगळे आहेत, पण माथूर यांनी प्रतिबिंबे ताब्यात ठेवली आणि गाणे चित्रित झाले, यावर सगळे सहमत आहेत.

सेट ज्याची नक्कल आहे तो लाहोर किल्ल्यातील शीश महल अकबराच्या कारकिर्दीत अस्तित्वात नव्हता, असेही चॅटर्जी नोंदवतात. सम्राट आणि त्याच्या दरबाराविषयी अकबर आणि मुघल राज्ययंत्रणा हा लेख पाहा.

आरशांच्या महालातील गाण्यासाठी रंग

प्रदर्शित प्रत बहुतांश कृष्णधवल होती. सिनेमाझीच्या श्रेयनामावलीत स्वरूप कृष्णधवल, ३५ मिमी, २० रीळ असे दिले आहे. आयोवा विद्यापीठाच्या पानांनुसार भारतीय चित्रपटनिर्मात्यांना टेक्निकलर परवडण्यासारखे नव्हते, म्हणून असिफ यांनी ते शीश महलमधील दोन कळसाच्या संगीतदृश्यांसाठी राखून ठेवले.

“प्यार किया तो डरना क्या” हा सिनेमाझीने टेक्निकलरमध्ये चित्रित झाल्याचे नाव घेतलेला प्रसंग आहे. असिफ यांना संपूर्ण चित्रपट पुन्हा रंगीत चित्रित करायचा होता, पण वितरकांनी आक्षेप घेतला, म्हणून चित्रपट अंशतः रंगीत प्रदर्शित झाला, असे ती सांगते. ईस्टर्न आय रंगाचे वर्णन काही महत्त्वाची दृश्ये आणि एक गाणे असे करतो. फिल्मसाईटचे टिम डिर्क्स चित्रपटाला अंशतः रंगीत आणि अंशतः कृष्णधवल म्हणतात.

नौशाद, शंभर गायक आणि एक शास्त्रीय उस्ताद

सिनेमाझीच्या श्रेयनामावलीत बडे गुलाम अली खान, लता मंगेशकर, मोहम्मद रफी आणि शमशाद बेगम हे पार्श्वगायक आहेत. नौशाद आणि बदायुनी यांनी “प्यार किया तो डरना क्या” च्या पहिल्या ओळीचे १०५ मसुदे केले, असे सिनेमाझी सांगते. “ऐ मोहब्बत जिंदाबाद” साठी रफी यांनी सुमारे शंभर जणांच्या समूहगानासह गायले, असे सिनेमाझी आणि संडे ट्रिब्यून दोघेही सांगतात. या दोन गायकांवर स्वतंत्र लेख आहेत: लता मंगेशकर आणि मोहम्मद रफी.

बडे गुलाम अली खान हे शास्त्रीय गायक चित्रपटांसाठी गाण्याच्या विरोधात होते, असे सांगितले जाते. त्यांना एका ठुमरीसाठी २५,००० रुपये देऊ केले गेले आणि त्यांनी ते स्वीकारले, तर त्या काळी आघाडीच्या पार्श्वगायकांना एका गाण्यासाठी १,००० ते २,००० रुपये मिळत असल्याचे सांगितले जाते, असे सिनेमाझी म्हणते. चॅटर्जी, लेखक शकील वारसी यांचा हवाला देत, त्यांच्या प्रत्येक गाण्यासाठी २५,००० रुपये असाच आकडा देतात आणि लता मंगेशकर व रफी यांचे मानधन प्रति गाणे ४०० रुपये सांगतात. पार्श्वगायनाच्या दराबाबत दोन्ही वृत्तांत जुळत नाहीत.

नौशाद यांचे नंतरचे सन्मान अधिकृत यादीत आहेत. २६ जानेवारी १९९२ च्या तारखेची आणि २८ मार्च १९९२ रोजी प्रसिद्ध झालेली भारताच्या राजपत्रातील अधिसूचना पद्मभूषण प्राप्तकर्त्यांमध्ये नौशाद अली वाहिद अली (संगीत, चित्रपट) यांचे नाव देते. प्रोड्यूसर्स गिल्ड ऑफ इंडियाच्या यादीनुसार ते १९८१ च्या, म्हणजे २९ व्या, दादासाहेब फाळके पुरस्काराचेही मानकरी आहेत.

फिल्मफेअरच्या यादीत काय नोंदले आहे

फिल्मफेअरच्या यादीत मुघल-ए-आझम १९६१ खाली आहे आणि सर्वोत्कृष्ट चित्रपट म्हणून दाखवलेला आहे. आर. डी. माथूर यांना सर्वोत्कृष्ट छायाचित्रकार (कृष्णधवल) पुरस्कार मिळाला, आणि अमान, कमाल अमरोही, वजाहत मिर्झा व एहसान रिझवी यांना सर्वोत्कृष्ट संवाद पुरस्कार मिळाला. त्या वर्षीचा सर्वोत्कृष्ट संगीत दिग्दर्शक पुरस्कार दिल अपना और प्रीत पराई साठी शंकर-जयकिशन यांना गेला, आणि सर्वोत्कृष्ट अभिनेता पुरस्कार कोहिनूर साठी दिलीप कुमार यांना.

पहिली रात्र आणि गल्ला

ईस्टर्न आय सांगतो की मराठा मंदिराच्या प्रवेशकक्षाला मुघल महालाचे रूप दिले होते, आणि संडे ट्रिब्यून व ईस्टर्न आय दोघेही नोंदवतात की प्रती प्रीमियरला हत्तीवरून आणल्या गेल्या. दिलीप कुमार अनुपस्थित होते, असे सिनेमाझी आणि ईस्टर्न आय म्हणतात आणि त्याचे कारण असिफ यांच्याशी झालेला दुरावा असे देतात. तिकिटे आठवडे आधी विकली गेली, ईस्टर्न आयच्या वृत्तानुसार सात आठवडे आणि चॅटर्जी यांच्या मते दहा. चॅटर्जी पुढे सांगतात की पहिल्या रात्रीचे प्रेक्षक शांत होते आणि चित्रपट एकाच वेळी १५० चित्रपटगृहांत प्रदर्शित झाला, जो त्या काळाचा विक्रम असल्याचे त्या म्हणतात.

पैशांचे आकडे हा नोंदींमधील सर्वांत अनिश्चित भाग आहे. अंदाजपत्रकासाठी संडे ट्रिब्यून १.५ कोटी रुपये देतो, चॅटर्जी १०.५ दशलक्ष रुपये (१.०५ कोटी रुपये) देतात, तर फिल्मसाईट सुमारे ३ दशलक्ष डॉलर देतो. डॉनचा २००४ चा एएफपी वृत्तांत सांगतो की रंगीत आवृत्तीला मूळ निर्मितीच्या दुप्पट खर्च आला, आणि रंगकामाची किंमत तीन कोटी रुपये (३० दशलक्ष रुपये) देतो, जी १.५ कोटी रुपयांच्या आकड्याशी जुळते.

कॉइमोई मूळ प्रदर्शनाची कमाई सुमारे ५.६० कोटी रुपये सांगतो आणि म्हणतो की चित्रपटाने मदर इंडिया ला, ज्याची कमाई तो सुमारे ४ कोटी रुपये सांगतो, मागे टाकून हिंदी सिनेमातील सर्वाधिक कमाईचा चित्रपट होण्याचा मान मिळवला. हा विक्रम शोले येईपर्यंत १५ वर्षे टिकला, असे तो म्हणतो. ईस्टर्न आयदेखील १९७५ मध्ये प्रदर्शित झालेल्या शोले पर्यंत चित्रपटाने हे स्थान राखले असे म्हणतो, तर कॉइमोई हा बदल १९७६ मध्ये झाल्याचे सांगतो. कॉइमोई आपल्या आकड्यांचा स्रोत सांगत नाही, आणि येथे वापरलेल्या कोणत्याही पानात लेखापरीक्षित गोळाबेरीज दिसली नाही, त्यामुळे ही रक्कम एका संकेतस्थळाचा अंदाज आहे.

२००४ ची रंगीत आवृत्ती

रंगीत आवृत्ती १२ नोव्हेंबर २००४ रोजी सिनेमागृहांत पोहोचली, संडे ट्रिब्यूनच्या मते त्या वर्षीची दिवाळी. बिझनेस स्टँडर्डने २००७ मध्ये लिहिले की चित्रपटगृहांत पुनर्प्रदर्शनासाठी डिजिटल पद्धतीने रंग भरलेला हा पहिला चित्रपट होता. हे काम मुंबईतील इंडियन अकॅडमी ऑफ आर्ट्स अँड अॅनिमेशनने स्टर्लिंग इन्व्हेस्टमेंट कॉर्पोरेशनसाठी केले.

प्रकल्पाचे दिग्दर्शक दीपेश साल्गिया यांनी २०१८ मध्ये संडे गार्डियनला सांगितले की फ्रेम्स उच्च रिझोल्यूशनवर स्कॅन करून चेन्नईतील एक्रिस लॅबमध्ये दुरुस्त करण्यात आल्या, आणि नंतर तांत्रिक संचालक राजीव द्विवेदी यांच्या देखरेखीखाली अकॅडमीत त्यांना रंग भरण्यात आला. संपूर्ण चित्रपटाचे रंगसंतुलन मुंबईतील राजतरू स्टुडिओत केले गेले, आणि त्याच वेळी चित्रपट ३५ मिमी वरून सिनेमास्कोपमध्ये रूपांतरित करण्यात आला. रंग मूळ रंगांच्या जवळ राहावेत म्हणून तांत्रिक कर्मचारी, कला दिग्दर्शक आणि एक इतिहासकार यांनी तपासण्या केल्या, असे साल्गिया सांगतात. द्विवेदी यांनी २००४ मध्ये एएफपीला सांगितले: “आम्ही आधी खास या चित्रपटासाठी कृष्णधवल चित्रपटांना रंगीत करणारे सॉफ्टवेअर विकसित केले.”

लेस्ली डी’मोंटे यांनी २००७ मध्ये बिझनेस स्टँडर्डमध्ये वृत्त दिले की चित्रपटाच्या ३,००,००० फ्रेम्सना रंग भरायला १०० पेक्षा जास्त व्यावसायिकांना सुमारे १० महिने लागले. साल्गिया यांचा वृत्तांत अधिक मोठा आहे: सुमारे १८ महिने संशोधन आणि १५ महिने मुख्य काम. एएफपीने कळवले की कॉपीराइट धारक आणि टिकून राहिलेली प्रत शोधायला एक महिन्याहून अधिक वेळ लागला. ध्वनिपटही पुन्हा उभारण्यात आला. साल्गिया सांगतात की आवाज लॉस एंजेलिसमध्ये दुरुस्त केले गेले, गाणी नौशाद यांच्या देखरेखीखाली नव्या वाद्यवृंदाने पुन्हा ध्वनिमुद्रित केली, उत्तम सिंग यांनी ट्रॅकवर काम केले, आणि मूळ गायकांचे आवाज कायम ठेवले गेले.

खर्च तीन प्रकारे नोंदवला गेला आहे. बिझनेस स्टँडर्डने २००४ मध्ये ५ कोटी रुपये दिले आणि डी’मोंटे यांच्या २००७ च्या लेखात सुमारे १० कोटी रुपये असे वृत्त दिले, तर एएफपीने ३ कोटी रुपये (३० दशलक्ष रुपये) दिले. डी’मोंटे पुढे सांगतात की पाश्चिमात्य कंपन्यांचे दरपत्रक ४५ कोटी रुपयांपासून ६० कोटी रुपयांपर्यंत होते.

बिझनेस स्टँडर्डचा २००४ चा वृत्तांत, ट्रेड गाईड या व्यापारी नियतकालिकाचा हवाला देत, सांगतो की रंगीत आवृत्तीने पहिल्या दोन आठवड्यांत मुंबईत ७९.२६ लाख रुपये आणि दिल्लीत ३०.६६ लाख रुपये कमावले, म्हणजे दोन्ही मिळून १ कोटी रुपयांहून अधिक. पहिल्या आठवड्यात १५० प्रती प्रदर्शित झाल्या आणि दुसऱ्या आठवड्यात १७६ चालल्या, असे तो सांगतो. संडे गार्डियन २५ आठवड्यांच्या मुक्कामाचे वर्णन करतो, तर चॅटर्जी २०२३ मध्ये लिहितात की रंगीत आवृत्ती अपयशी ठरली. फिरोज अब्बास खान यांनी २०१६ मध्ये ही कथा संगीत रंगमंचीय नाटक म्हणून रूपांतरित केली, असे सिनेमाझी नोंदवते.