హాన్లే డార్క్ స్కై రిజర్వ్‌ను 2022 డిసెంబర్‌లో 4,500 మీటర్ల ఎత్తున ఉన్న అబ్జర్వేటరీ చుట్టూ ప్రకటించారు; దాని 2 మీటర్ల టెలిస్కోప్ 2000 నుండి పనిచేస్తోంది, 21 మీటర్ల చెరెన్కోవ్ టెలిస్కోప్‌ను 2024 అక్టోబర్ 4న ప్రారంభించారు

తూర్పు లద్దాఖ్‌లోని హాన్లే డార్క్ స్కై రిజర్వ్‌ను 2022 డిసెంబర్‌లో లద్దాఖ్ ప్రభుత్వం ప్రకటించిందని పత్రికా సమాచార కార్యాలయం (PIB) నమోదు చేసింది. సైన్స్ అండ్ టెక్నాలజీ శాఖ దాన్ని 2022 సెప్టెంబర్‌లో భారతదేశపు మొట్టమొదటి “నైట్ స్కై శాంక్చువరీ”గా ప్రకటించింది. ఇండియన్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ ఆస్ట్రోఫిజిక్స్ (IIA) సముద్ర మట్టానికి 4,500 మీటర్ల ఎత్తున ఉన్నట్లు చెప్పే ఇండియన్ ఆస్ట్రానమికల్ అబ్జర్వేటరీ చుట్టూ సుమారు 22 కిలోమీటర్ల వ్యాసార్ధంతో ఉన్న ప్రాంతమే ఇది.

ఆ వృత్తం లోపల 2000 నుండి పనిచేస్తున్న 2 మీటర్ల ఆప్టికల్ టెలిస్కోప్, ఏడు టెలిస్కోపుల గామా-కిరణ శ్రేణి, పరమాణు శక్తి శాఖ 2024 అక్టోబర్ 4న ప్రారంభించిన 21 మీటర్ల MACE టెలిస్కోప్ ఉన్నాయి. సందర్శకుల కోసం శిక్షణ పొందిన 24 మంది గ్రామస్తులు తమ సొంత టెలిస్కోపులతో రాత్రి ఆకాశ పర్యటనలు నిర్వహిస్తారు. హాన్లే లేహ్ జిల్లాలో, చాంగ్తాంగ్ వన్యప్రాణి అభయారణ్యం లోపల ఉంది. లద్దాఖ్ గురించి, దాని మండళ్లు, బడ్జెట్ గురించి మా కేంద్రపాలిత ప్రాంత పరిచయంలో ఉంది.

ఒక గ్రామాల సమూహం తమ దీపాలను తగ్గించడానికి ఎలా ఒప్పుకుంది

రిజర్వ్ గురించి IIA చెప్పే కథ 2021 జూలైలో కేంద్రపాలిత ప్రాంత పాలనా యంత్రాంగంతో తొలి చర్చలతో మొదలవుతుంది. 2021 అక్టోబర్‌లో అబ్జర్వేటరీ, వన్యప్రాణి శాఖ, SECURE హిమాలయాస్ బృందం గ్రామస్తులను కలిసి ఆలోచనను వివరించింది. గ్రామస్తులు ఆందోళనలు లేవనెత్తారని, కొన్ని పని సూత్రాలను ప్రతిపాదించారని, వాటిని స్వీకరించారని IIA చెబుతుంది. 2021 నవంబర్ 30న గ్రామ పెద్దలు లా పాల్మా డిక్లరేషన్‌పై సంతకం చేశారు; దాన్ని రిజర్వ్‌కు చారిత్రక మైలురాయి అని IIA అంటుంది. తర్వాత 2022 జూన్ 16న UT లద్దాఖ్, లేహ్‌లోని లద్దాఖ్ స్వయంప్రతిపత్త కొండ అభివృద్ధి మండలి, IIA మధ్య త్రైపాక్షిక ఒప్పందం కుదిరింది.

హాన్లే ఈ ప్రాజెక్టుకు సరిపోతుందని, ఎందుకంటే అది చల్లని ఎడారిలో, మనుషుల అలజడికి దూరంగా, నిర్మలమైన ఆకాశం, పొడి వాతావరణంతో ఉందని కేంద్ర మంత్రి జితేంద్ర సింగ్ 2022 సెప్టెంబర్ 3న చెప్పినట్లు PIB ఉటంకిస్తుంది. రిజర్వ్ రెండు స్తంభాలపై నిలబడిందని PIB 2025 విడుదల చెబుతుంది: కాంతి కాలుష్యాన్ని తగ్గించడం, స్థానికులకు ఆదాయం ఇచ్చే ఖగోళ పర్యాటకం. రెండింటికీ UT లద్దాఖ్ నిధులు ఇస్తుంది. ఆ డబ్బుతో IIA 24 చిన్న టెలిస్కోపులు కొని ఎంపిక చేసిన గ్రామస్తులకు ఇచ్చింది; వారికి “ఆస్ట్రానమీ అంబాసిడర్లు”గా శిక్షణ ఇచ్చారు.

దిగ్పా రత్సా రిపై 2 మీటర్ల టెలిస్కోప్

హిమాలయన్ చంద్ర టెలిస్కోప్ (HCT) దిగ్పా రత్సా రి అనే కొండపై ఉంది; PIB దాని ఎత్తు 4,517 మీటర్లు అని ఇస్తుంది. ఆప్టికల్, ఇన్‌ఫ్రారెడ్ టెలిస్కోపుల కోసం భారతీయ స్థలాన్ని కనుగొనే నోడల్ సంస్థగా IIAను 1989లో నియమించారు. 1993 నుండి దాని బృందాలు హిమాలయాల్లోని ఆరు చోట్లను అన్వేషించి, ఆపై హాన్లేను ఎంచుకున్నాయి. 1997లో శంకుస్థాపన జరిగింది, టెలిస్కోప్ మొదటి కాంతిని 2000 సెప్టెంబర్ 26న చూసింది, 2001 ఆగస్టు 29న దేశానికి అంకితం చేశారు. నోబెల్ గ్రహీత సుబ్రహ్మణ్యన్ చంద్రశేఖర్ పేరు దానికి పెట్టారు; ఆయన శ్వేత మరుగుజ్జు పరిమితికి tuputలో సొంత వ్యాసం ఉంది.

ఆ టెలిస్కోప్‌ను అరిజోనాలోని టక్సన్‌కు చెందిన EOS టెక్నాలజీస్ తయారు చేసిందని IIA చెబుతుంది. 2001 జూన్ నుండి ISRO ఇచ్చిన ప్రత్యేక ఉపగ్రహ లింక్ ద్వారా బెంగళూరు సమీపంలోని హోసకోటేలో ఉన్న IIA ప్రాంగణం నుండి దాన్ని నిజ సమయంలో నడుపుతున్నారని సంస్థ డైరెక్టర్ అన్నపూర్ణి సుబ్రమణియం చెప్పారు. దానిలో మూడు పరికరాలు ఉన్నాయి: కనిపించే కాంతిలో చిత్రాలు, వర్ణపటాలు తీసే HFOSC, సమీప ఇన్‌ఫ్రారెడ్ కోసం TIRSPEC, అధిక-విభేదన స్పెక్ట్రోగ్రాఫ్ అయిన HESP.

వాలు కింద ఉన్న రెండు గామా-కిరణ టెలిస్కోపులు

రెండు గామా-కిరణ పరికరాలను ఆప్టికల్ టెలిస్కోప్ కింద, సుమారు 4,250 మీటర్ల వద్ద ఉన్నట్లు IIA చెబుతుంది. HAGAR అంటే హై ఆల్టిట్యూడ్ గామా రే శ్రేణి; ఇది IIA, టాటా ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ ఫండమెంటల్ రీసెర్చ్ కలిసి చేపట్టిన ప్రాజెక్టు. ఇందులో ఏడు టెలిస్కోపులు ఉన్నాయి: ఒకటి మధ్యలో, ఆరు 50 మీటర్ల వ్యాసార్ధం ఉన్న వృత్తంపై, మొత్తం సుమారు 31 చదరపు మీటర్ల అద్దంతో. ఇది సుమారు 10 నుండి 250 GeV మధ్య గామా కిరణాలపై గురి పెట్టింది; ఆ శక్తి పరిధిని IIA ఎక్కువగా అన్వేషించనిదిగా చెబుతుంది. ఏడు యూనిట్లూ అమర్చారని, క్రమాంకన పరీక్షలు జరుగుతున్నాయని IIA పేజీ చెబుతుంది.

MACE, అంటే మేజర్ అట్మాస్ఫెరిక్ చెరెన్కోవ్ ఎక్స్‌పెరిమెంట్‌ను భాభా అణు పరిశోధనా కేంద్రం (BARC) స్వదేశంలోనే నిర్మించింది; హోమీ భాభా పేరే ఆ కేంద్రానికి (ఆయన జీవితం ఇక్కడ ఉంది), ECIL, ఇతర భారతీయ కంపెనీల సహకారంతో. పరమాణు శక్తి శాఖ కార్యదర్శి అజిత్ కుమార్ మొహంతి దాన్ని 2024 అక్టోబర్ 4న ప్రారంభించారు. ఆసియాలోనే అతి పెద్ద ఇమేజింగ్ చెరెన్కోవ్ టెలిస్కోప్ అని, ఈ రకంలో ప్రపంచంలోనే అత్యంత ఎత్తైనదని, సుమారు 4,300 మీటర్ల వద్ద ఉందని ఆ శాఖ చెబుతుంది. బృందం సొంత పత్రం 4,270 మీటర్లు అని ఇస్తుంది. దీని వ్యాసం 21 మీటర్లు, 356 అద్దాల ప్యానెళ్లు ఉన్నాయి. గామా కిరణం గాలిలో రేపే కణాల జల్లు నుండి వచ్చే మసక నీలి మెరుపైన చెరెన్కోవ్ కాంతిని సేకరించి, గామా కిరణాలను పరోక్షంగా గుర్తిస్తుంది. 2021 సెప్టెంబర్ నుండి క్రమం తప్పకుండా క్రాబ్ నెబ్యులాను పరిశీలిస్తున్నట్లు పత్రం చెబుతుంది.

అబ్జర్వేటరీలో GROWTH-India టెలిస్కోప్ కూడా ఉంది; అది IIT బాంబేతో కలిసి నడిపే 0.7 మీటర్ల రోబోటిక్ పరికరం, పేలే నక్షత్రాల వంటి తాత్కాలిక సంఘటనలను పర్యవేక్షిస్తుంది.

ఖగోళ శాస్త్రవేత్తలు హాన్లేను ఎందుకు ఎంచుకున్నారు

అనేక కొలతలు ఒకే వైపు చూపిస్తాయి, కానీ అవి ఒకే సంఖ్య ఇవ్వవు. IIA సైట్ పేజీ ఏడాదికి సుమారు 260 స్పెక్ట్రోస్కోపిక్ రాత్రులు, సుమారు 190 ఫోటోమెట్రిక్ రాత్రులు లెక్కిస్తుంది; ఇవి రెండు తరగతుల పరిశీలన రాత్రులు, ఫోటోమెట్రిక్ రాత్రి మరింత కఠినమైనది. వర్షం, మంచు కలిపి ఏడాదికి 7 సెంటీమీటర్ల కంటే తక్కువ, నక్షత్ర కాంతి సగటు మసకబారడం (సీయింగ్) 1 ఆర్క్ సెకండ్ కంటే తక్కువ, టెలిస్కోప్ పైన గాలిలోని నీటి ఆవిరి అయిన అవపాతయోగ్య నీటి ఆవిరి అక్టోబర్ నుండి ఏప్రిల్ వరకు 2 మిల్లీమీటర్ల కంటే తక్కువ ఉంటుంది.

2026 జూలై సదస్సులో సుబ్రమణియం ఏడాదికి 250కి పైగా ఉపయోగకరమైన రాత్రులు, 2.5 మిల్లీమీటర్ల కంటే తక్కువ నీటి ఆవిరి గురించి మాట్లాడారు. IIAకు చెందిన శాంతికుమార్ సింగ్ నింగొంబం నేతృత్వంలోని 2021 అధ్యయనం, 21 ఏళ్ల భూమి, ఉపగ్రహ రికార్డులు, 41 ఏళ్ల రీఅనాలిసిస్ డేటాతో ఎనిమిది ఎత్తైన స్థలాలను పోల్చింది. ఆ అధ్యయనంపై PIB విడుదల హాన్లే చిలీలోని అటకామా ఎడారి అంత పొడిగా ఉందని, ఏడాదికి సుమారు 270 నిర్మల రాత్రులు ఉంటాయని, హిమాలయాలు HCT పరిశీలనలకు రుతుపవనాల అంతరాయం రాకుండా కాపాడతాయని చెబుతుంది. పత్రం హాన్లేకు ఏడాదికి 70 నుండి 75 శాతం స్పెక్ట్రోస్కోపిక్ రాత్రులు ఉన్నాయని ఇస్తుంది; అధ్యయనంలో ఉత్తమ స్థలమైన చిలీలోని పరానల్‌కు 87 శాతం. హాన్లే, టిబెట్‌లోని అలీ, నైనిటాల్ దగ్గరి దేవస్థల్ 68 నుండి 78 శాతం మధ్య ఉన్నాయి.

హాన్లే రేఖాంశం 79 డిగ్రీల తూర్పును కానరీ దీవుల పశ్చిమ 20 డిగ్రీలతో, తూర్పు ఆస్ట్రేలియా 157 డిగ్రీల తూర్పుతో కూడా IIA పేజీ పోలుస్తుంది.

ఈ పరికరాలు ఏం సాధించాయి

HCT మొదటి శాస్త్రీయ ఫలితం 2001లో గామా-కిరణ విస్ఫోటనపు ఆప్టికల్ ఆఫ్టర్‌గ్లోపై ఒక పత్రమని 2026లో సుబ్రమణియం చెప్పారు. తోకచుక్కల వర్ణపట అధ్యయనం, బాహ్యగ్రహ వాతావరణాల అధ్యయనాలు, నోవాలు, సూపర్నోవాలపై పని, TRAPPIST-1b బాహ్యగ్రహ ఆవిష్కరణలో పాల్గొనడం PIB జాబితాలో ఉన్నాయి. 2024 పత్రంలో అతిరా ఉన్ని, తిరుపతి శివరాణి, సహచరులు HFOSCను వాడి HCTతో మొదటి ట్రాన్స్‌మిషన్ స్పెక్ట్రోస్కోపీ చేశారు; మూడు పెద్ద గ్రహాల్లో ఒక్కో దాని ఒక్కో ట్రాన్సిట్‌ను చూశారు. KELT-18b కోసం మొదటి తక్కువ-విభేదన ట్రాన్స్‌మిషన్ వర్ణపటాన్ని, WASP-127b వాతావరణంలో రేలీ స్కాటరింగ్ నిర్ధారిత సంకేతాన్ని వారు నివేదిస్తారు.

అమిత్ శుక్లా, సహచరులు నివేదించినట్లు, 2010 ఫిబ్రవరి 17న 250 GeV కంటే ఎక్కువ శక్తుల వద్ద బ్లేజర్ Mrk 421 క్రాబ్ నెబ్యులా ప్రకాశానికి 6 లేదా 7 రెట్లు వెలిగినప్పుడు HAGAR దాన్ని గమనించింది. MACE బృందం 2022 నవంబర్ నుండి 2023 ఫిబ్రవరి వరకు సుమారు 15 గంటల డేటాను విశ్లేషించి, క్రాబ్ నెబ్యులాను 80 GeV పైన గుర్తించింది; దాని వర్ణపటం సుమారు 5 TeV వరకు చేరి, అనిశ్చితుల పరిధిలో ముందటి కొలతలతో సరిపోతుంది.

రిజర్వ్ సందర్శన

హాన్లే లేహ్‌కు తూర్పున సుమారు 270 కిలోమీటర్లు, ప్రయాణం సుమారు ఆరు గంటలు, వారానికి రెండుసార్లు ఇరు వైపులా షెడ్యూల్డ్ బస్సు ఉందని IIA చెబుతుంది. ఆరోగ్యవంతులకు కూడా ఎత్తు వల్ల వచ్చే అస్వస్థత రావచ్చు కాబట్టి ముందుగా లేహ్‌లో 48 గంటలు విశ్రాంతి తీసుకోవాలని, హాన్లే ఎత్తు సుమారు 4,250 మీటర్లని అది సలహా ఇస్తుంది. మా లద్దాఖ్ తొలి సందర్శన గైడ్ అనుమతులు, ఎత్తుకు అలవాటుపడడం గురించి సాధారణంగా చెబుతుంది.

అబ్జర్వేటరీ పగలు మాత్రమే సందర్శకులకు తెరిచి ఉంటుంది. సందర్శకులు HCT గుమ్మటం ప్రాంతంలోకి వెళ్లవచ్చు, వాహనాలు పార్కింగ్ ప్రాంతంలో ఆగాలి, అబ్జర్వేటరీలో సందర్శకుల కోసం టెలిస్కోపులు లేవు. నక్షత్ర వీక్షణం ఆస్ట్రానమీ అంబాసిడర్ల ద్వారా జరుగుతుంది; వారు 8 అంగుళాల డాబ్సోనియన్ టెలిస్కోపులు తెచ్చి, రుసుము వసూలు చేస్తారు. ఖగోళ పర్యాటకం పెరగడంతో స్థానిక హోమ్‌స్టేలకు, ఇతర సేవా ప్రదాతలకు లాభం కలిగిందని IIA చెబుతుంది.

రిజర్వ్ నియమాలు సందర్శకులను దీపాలను కనిష్ఠంగా ఉంచాలని, అవసరమైనప్పుడు ఎరుపు ఫిల్టర్ ఉన్న కాంతిని వాడాలని, చెత్త మొత్తం వెంట తీసుకువెళ్లాలని, శబ్దం తగ్గించాలని, వన్యప్రాణులకు దూరం పాటించాలని కోరతాయి. అనుభవజ్ఞులైన అభిరుచి గల ఖగోళ ప్రియుల కోసం మూడు స్టార్ పార్టీలు జరిగాయి: 2023 అక్టోబర్‌లో సుమారు 30 మంది పాల్గొనేవారితో, 2024 ఎడిషన్‌లో 45 కంటే ఎక్కువ మందితో, మూడవది 2025 సెప్టెంబర్‌లో. 2024 పార్టీలో 450 కంటే ఎక్కువ మంది పర్యాటకులు, 2025 ఓపెన్ నైట్‌లో 300 కంటే ఎక్కువ మంది ఉన్నారని PIB నివేదిస్తుంది. 2023లో UT లద్దాఖ్ ఉటంకించిన ఒక పాల్గొనేవారు ఆకాశాన్ని బోర్టిల్-1గా వర్ణించారు; అది అభిరుచి గల ఖగోళ ప్రియులు వాడే ప్రమాణంలో అత్యంత చీకటి తరగతి.

కాంతి ప్రణాళిక, తర్వాతి టెలిస్కోపులు

2024 జూలైలో నవీకరించిన IIA కాంతి నిర్వహణ పేజీ, రిజర్వ్‌లోని ప్రతి ఇంటికీ వెచ్చని రంగు బల్బులు, దీప కవచాలు, నల్ల తెరలకు UT లద్దాఖ్ నిధులు ఇచ్చిందని, అన్ని రోడ్లకూ ఇప్పుడు రెట్రో-రిఫ్లెక్టర్లు ఉన్నాయని నమోదు చేస్తుంది. ప్రణాళిక పూర్తయ్యాక హై-బీమ్ హెడ్‌లైట్లపై నిషేధం అమలులోకి వస్తుంది. చెదిరిన కాంతి మిగిలిన మూలాలను ప్రణాళిక పేర్కొంటుంది: గ్రామాలు, మఠం, వాహనాల హెడ్‌లైట్లు, సైనిక శిబిరాల ఫ్లడ్‌లైట్లు (వాటిని తగ్గించడానికి సీనియర్ సైనిక సిబ్బంది UT లద్దాఖ్‌తో కలిసి పనిచేస్తున్నారు), పర్యాటకుల టార్చ్‌లైట్లు.

ఇటీవలి బడ్జెట్ ప్రకటనలో 3.7 మీటర్ల అప్‌గ్రేడ్ చేసిన HCT, హాన్లేలో 13.7 మీటర్ల నేషనల్ లార్జ్ ఆప్టికల్-ఇన్‌ఫ్రారెడ్ టెలిస్కోప్ ఉన్నాయని, రెండింటికీ IIA నాయకత్వం వహిస్తుందని 2026 జూలై 29న PIB నివేదించింది.