కన్హా గట్టి నేల బారాసింగా 1970లో 66 నుంచి మధ్యప్రదేశ్ అటవీ శాఖ సంరక్షణలో సుమారు 1,100కు పెరిగింది; 2015లో సత్పురాలో మొదలుపెట్టిన రెండో మంద 2023 నాటికి 172కు చేరింది

మధ్య భారతంలోని పొడి గడ్డి మైదానాల జింక అయిన గట్టి నేల బారాసింగా, అభయారణ్యం సొంత రికార్డుల ప్రకారం 1970లో కన్హాలో 66 ఉండేది; ఆ ఉపజాతి మనుగడలో ఉన్న ఏకైక చోటు అప్పట్లో కన్హానే. 2026 జనవరిలో మధ్యప్రదేశ్ అటవీ శాఖ అక్కడ సుమారు 1,100 ఉన్నాయని నివేదించింది. 2015 నుంచి దాని సిబ్బంది జింకలను సత్పురా పులుల అభయారణ్యానికి కూడా తరలిస్తున్నారు; అక్కడ తెచ్చిన 98 నుంచి 2023లో 172 జంతువులు ఉన్నట్టు 2026 అధ్యయనం లెక్కించింది.

ఈ పునరుద్ధరణ కన్హా అటవీ సిబ్బంది కృషి ఫలితం; వారిలో 1970ల తొలినాళ్లలో కన్హాలో డివిజనల్ ఫారెస్ట్ ఆఫీసర్‌గా ఉన్న హెచ్. ఎస్. పన్వార్ ఉన్నారు, భారతీయ శాస్త్రవేత్తల కృషి కూడా ఉంది. భారత వన్యప్రాణి సంస్థకు చెందిన నేహా అవస్థి, శ్రవణ గోస్వామి సత్పురా అధ్యయనాన్ని మధ్యప్రదేశ్ అటవీ శాఖకు చెందిన కృష్ణమూర్తి లక్ష్మణన్, సుమిత్ సాహాలతో కలిసి రాశారు. ఈ వ్యాసం లెక్కలను, ఒక్కో లెక్కను ఎవరు ప్రచురించారో, అవి ఎక్కడ విభేదిస్తాయో వివరిస్తుంది.

గట్టి గిట్టలు, పన్నెండు కొమ్ము కొనలు

స్వాంప్ డీర్ అని కూడా పిలిచే బారాసింగా, పలు కొనలున్న కొమ్ముల నుంచి తన హిందీ పేరును తెచ్చుకుంది; ఆ కొనలను డౌన్ టు ఎర్త్ పన్నెండుగా లెక్కిస్తుంది. భారత ఉపఖండంలో మూడు ఉపజాతులు ఉన్నాయి. సత్పురా పులుల అభయారణ్యం వెబ్‌సైట్ ప్రకారం, ఉత్తరాది ఉపజాతి ప్రధానంగా ఉత్తరప్రదేశ్‌లోని దుధ్వా జాతీయ పార్కులో ఉంది, మరొకటి అస్సాంలోని కజిరంగాలో ఉంది, మధ్య భారత ఉపజాతి Rucervus duvaucelii branderi కన్హాకే పరిమితమైనది.

భారత వన్యప్రాణి సంస్థకు చెందిన క్యూ. ఖురేషి, వి. బి. సవర్కర్, ఎ. ఆర్. రహ్మానీ, పి. కె. మాథుర్ రాసిన ఒక జాతి పరిచయం “గట్టి నేల” అనే పేరును వివరిస్తుంది. ఉత్తరాది జింకలకు చిత్తడి నేలకు తగిన విడివిడిగా ఉండే గిట్టలు ఉంటే, మధ్య భారత జింకలకు గట్టి నేలకు అనుగుణమైన, దగ్గరగా ఉండే గట్టి గిట్టలు ఉంటాయి.

కన్హా మాండ్లా, బాలాఘాట్ జిల్లాల్లో సత్పురా కొండల్లోని మైకల్ శ్రేణిలో ఉంది. జాతీయ పులి సంరక్షణ అథారిటీ దాన్ని 1973 నుంచి 1974 మధ్య ప్రకటించినదిగా, 917.43 చదరపు కి.మీ. కోర్ ప్రాంతం, 1,134.36 చదరపు కి.మీ. బఫర్‌తో, మొత్తం 2,051.79 చదరపు కి.మీ.గా పేర్కొంది. ఇది మధ్యప్రదేశ్లోని తొమ్మిది పులుల అభయారణ్యాల్లో ఒకటి.

3,023 నుంచి 66 వరకు

క్లాడ్ మార్టిన్ 1971 ఏప్రిల్ నుంచి 1973 ఏప్రిల్ వరకు కన్హా మందను అధ్యయనం చేశారు, క్షేత్రంలో మధ్యప్రదేశ్ అటవీ శాఖ సిబ్బంది సహాయం చేశారు; ఫలితాలను 1977లో జర్నల్ ఆఫ్ ది బాంబే నేచురల్ హిస్టరీ సొసైటీలో ప్రచురించారు. ప్రస్తుత పార్కు ప్రాంతానికి అటవీ శాఖ జనగణన 1938లో 3,023 జంతువులు, 1953లో 551, 1970లో 66 అని ఆయన ఇస్తారు.

కన్హా గురించి 1967లో The Deer and the Tiger పుస్తకం రాసిన జార్జ్ షాలర్ 1964లో 82, 1965లో 55 లెక్కించారని మార్టిన్ చెబుతారు. షాలర్ చూసిన జంతువుల్లో సుమారు 7 శాతం మాత్రమే పిల్లలు, ఆ మంద పరిమాణాన్ని నిలబెట్టడానికి అవి చాలవు.

వేట, ఆవాసం నష్టం ఈ జాతిపై తీవ్రమైన ఒత్తిళ్లని మార్టిన్ పేర్కొంటారు. ఎరతో నిర్వహించిన పులి ప్రదర్శనలు జింకలు వాడే గడ్డి మైదానంలోకి పులులను లాగాయని భారత వన్యప్రాణి సంస్థ పరిచయం జోడిస్తుంది. పన్వార్ 1973 అటవీ శాఖ నివేదికను ఉటంకిస్తూ, పార్కు మందలో కొంత భాగాన్ని ఒక కంచె ప్రదేశంలో ఉంచి, ప్రదర్శనలను ఆపిన తర్వాత మంద పెరగడం మొదలైందని అది చెబుతుంది.

అత్యల్ప స్థాయి కాలం ఆధారాన్ని బట్టి మారుతుంది. మార్టిన్ పత్రం, కన్హా అభయారణ్యం వెబ్‌సైట్, 2026 జనవరి, అక్టోబరులో అమర్ ఉజాలా నివేదికలు 1970 అని చెబుతాయి. డౌన్ టు ఎర్త్, తెహెల్కా 1967 అని చెబుతాయి. ఆధారాలు ఈ రెండింటినీ సమన్వయం చేయవు; ఈ వ్యాసం 1970ని వాడుతుంది.

గ్రామాలు బయటకు, కంచెలు లోపలికి

సోన్ఫ్ అటవీ గ్రామాన్ని 1969లో పార్కు బయటకు తరలించినట్టు మార్టిన్ నమోదు చేశారు. ఆ తర్వాత ఆ గడ్డి మైదానం పెరుగుదల కాలంలో మంద ప్రధాన ప్రాంతంగా, పిల్లలు పుట్టే ప్రధాన ప్రాంతంగా మారింది; ఆయన కనుగొన్న ఎనిమిది నవజాత పిల్లల్లో ఆరు అక్కడివే. బారాసింగా పెంపకం కోసం ఆయన అధ్యయనానికి ముందే కట్టిన, మాంసాహారులు చొరబడలేని తీగ వల గల 28 హెక్టార్ల కంచె ప్రదేశంలో 1972లో ఏడు జంతువులు ఉన్నాయి. మందను 1971లో 93గా, 1973లో 133గా ఆయన అంచనా వేశారు; 1974 నుంచి 1975 మధ్య మంద సుమారు 150కి చేరిందని పన్వార్ తనతో చెప్పినట్టు పేర్కొన్నారు.

తర్వాతి పని కూడా ఇదే బాటలో సాగింది. అటవీ శాఖ అటవీ గ్రామాలను తరలించి, ఖాళీ చేసిన భూమిని గడ్డి మైదానంగా మార్చిందని, నీటి కోసం చెరువులు, చిన్న ఆనకట్టలు కట్టిందని, వేట నిరోధక గస్తీని, పర్యవేక్షణను కట్టుదిట్టం చేసిందని అమర్ ఉజాలా నివేదిస్తుంది.

కన్హా నుంచి తెహెల్కా 2023 సెప్టెంబర్ నివేదిక పిల్లలు పుట్టే సమయంలోని దినచర్యను వివరిస్తుంది. నక్కలు, కొండచిలువలు నవజాత పిల్లలను తినే ఆగస్టు, సెప్టెంబర్ నెలల నుంచి ఆడ జింకలను కంచెల లోపల ఉంచుతారు; ఆ కంచె కొండచిలువలు చొరబడలేనిది. ఆడ జింకల బాగోగులు చూసే, ఒకప్పుడు పిల్లలను కాపాడటానికి కొండచిలువలను పట్టిన ఆదివాసీ వ్యక్తి జోధా బైగాను ఆ పత్రిక పేర్కొంటుంది. సిబ్బంది రోజూ మందను లెక్కిస్తారని బీట్ గార్డ్ రమేష్ రహంగ్డాలే తెహెల్కాకు చెప్పారు.

లెక్క, లెక్కలు ఎందుకు విభేదిస్తాయి

ప్రచురితమైన సంఖ్యలు యాభై ఏళ్లలో అటవీ లెక్కలు, అంచనాలు, పత్రికా ప్రకటనల చిత్తు పటం. భారత వన్యప్రాణి సంస్థ పరిచయం 1988లో గరిష్ఠంగా 500ను ఉటంకిస్తుంది; తేదీ లేని అదే పరిచయం వ్యక్తిగత సమాచారం ఆధారంగా 300 నుంచి 350 అంచనాను కూడా చెబుతుంది. డౌన్ టు ఎర్త్ 2015లో సుమారు 450, పార్కు అధికారులకు ఆపాదిస్తూ 2020లో సుమారు 800 నివేదించింది. కన్హా అభయారణ్యం వెబ్‌సైట్ సుమారు 1,050 అని, జింకలు కోర్ జోన్‌కే పరిమితమై ఉన్నాయని చెబుతుంది. 2023 సెప్టెంబర్‌లో తెహెల్కా, 2026 జనవరిలో మధ్యప్రదేశ్ అటవీ శాఖ, 2026లో సత్పురా అధ్యయనం సుమారు 1,100 అని చెబుతాయి.

తాజా సంఖ్య 2026 అక్టోబర్ 18న అమర్ ఉజాలాది; అది కన్హా జనాభా 1,100 దాటిందని, పార్కు యాజమాన్యం దాన్ని 1,500 దాటించడమే లక్ష్యంగా పెట్టుకుందని నివేదిస్తుంది. వీటిలో ఏదీ ఒకే, నిరంతర శ్రేణి కాదు; ఆ కాలమంతా ఒకే పద్ధతి వాడిన ప్రచురిత లెక్క tuputకు కనపడలేదు. పోలికకు, భారత్ తన పులులను, సింహాలను ఎలా లెక్కిస్తుంది వ్యాసం పులుల కోసం వాడే కెమెరా ట్రాప్ పద్ధతిని వివరిస్తుంది; బారాసింగా లెక్కలు దాన్ని వాడవు.

ఒక ప్రణాళిక ప్రకారం నిర్మించిన రెండో మంద

IUCN జింకల నిపుణుల బృందం సభ్యురాలైన అవస్థి, మొత్తం ఉపజాతిని కన్హాకే పరిమితం చేయడం “ఒకే వైఫల్య బిందువు”ను సృష్టించిందని మొంగాబే ఇండియాకు చెప్పారు. చిన్న, ఒంటరి మందలు సంఖ్యలో హెచ్చుతగ్గులు, అంతర్గత సంతానోత్పత్తి, వ్యాధి వంటి బయటి ముప్పులను ఎదుర్కొంటాయని ఆమె అన్నారు. చెదిరిపోవడానికి చోటు లేకపోతే, కన్హాలోని పరిమిత గడ్డి మైదానంలో రద్దీ చివరకు పెరుగుదలను అడ్డుకోవచ్చని కూడా ఆమె జోడించారు.

బాంధవ్‌గఢ్‌కు తొలి తరలింపు ఫలించలేదని డౌన్ టు ఎర్త్ 2020లో నివేదించింది. సత్పురా పత్రం ప్రకారం, 2015లో జాతీయ పులి సంరక్షణ అథారిటీ, పర్యావరణ మంత్రిత్వ శాఖల అనుమతితో అటవీ శాఖ మళ్లీ మొదలుపెట్టింది. సత్పురాలో సుమారు 1920ల వరకు బారాసింగా ఉండేదని సత్పురా వెబ్‌సైట్ చెబుతుంది; వంద ఏళ్ల క్రితం ఉపజాతి విస్తరణలో అది భాగమని పత్రం అంటుంది.

కన్జర్వేషన్ ఎవిడెన్స్ జర్నల్‌లో ప్రచురితమైన 2026 పత్రం పద్ధతిని వివరిస్తుంది. జింకలను బోమా అనే గరాటు ఆకారపు దొడ్డిలో, డార్ట్‌లు, మత్తు మందులు లేకుండా పట్టి, ఈ పనికి తయారుచేసిన వాహనాల్లో తరలించారు. మొదట వాటిని సత్పురాలోని బోరీలో కొండచిలువలు చొరబడలేని కంచె, సౌర విద్యుత్ తీగ ఉన్న 50 హెక్టార్ల కంచె ప్రదేశంలో వదిలారు. 2015లో పదహారు వచ్చాయి, 2017 నాటికి మొత్తం 33కు చేరింది. 2018, 2019లో ఏ జింకనూ తరలించలేదు; కంచె లోపలి మంద 72కు పెరిగింది. 2019లో 51ని బోరీలోని 185 హెక్టార్ల తెరిచి ఉన్న గడ్డి మైదానంలోకి వదిలారు. 2022, 2023లో చెరి 20 సహా తర్వాతి బృందాలు నేరుగా చూర్నా రేంజ్‌లోని 400 హెక్టార్ల మాలిని గడ్డి మైదానానికి వెళ్లాయి.

ఆవాసం పని ముందు జరిగింది. పత్రం ప్రకారం, సత్పురా 2002 నుంచి 49 గ్రామాలను తరలించి 10,000 హెక్టార్లకు పైగా ఖాళీ చేసింది; ఈ సంఖ్యను అవస్థి మొంగాబే ఇండియాకు పునరుక్తం చేశారు. సిబ్బంది కంగారూ గడ్డి, అడవి చెరకు వంటి పొడవైన గడ్డిని విత్తారు, నీటి మేతగా హైడ్రిల్లాను నర్సరీల్లో పెంచారు, ప్రతి వర్షాకాలం మొదట్లో లంటానా, కాంగ్రెస్ గడ్డిని పెరికేశారు. పెంచ్ నుంచి సుమారు 1,800 చుక్కల జింకలను గడ్డి మైదానాలకు తెచ్చామని, కొంతవరకు వేటాడే జంతువులకు ఇతర ఆహారంగా అని సత్పురా ఫీల్డ్ డైరెక్టర్ ఎల్. కృష్ణమూర్తి 2023లో ఇండియన్ మాస్టర్‌మైండ్స్‌కు చెప్పారు. ప్రాజెక్టు మొత్తం ఖర్చు US$59,529గా రచయితలు పేర్కొన్నారు.

తొమ్మిదేళ్ల పర్యవేక్షణ ఏం చూపుతోంది

2023 నాటికి సత్పురా మంద 172: కంచె ప్రదేశం, రెండు తెరిచిన గడ్డి మైదానాల్లో కలిపి 38 మగ, 77 ఆడ, 57 పిల్లలు. వార్షిక పెరుగుదల రేటు 0.21 (ప్రామాణిక దోషం 0.02) అని రచయితలు కొలిచారు, ప్రతి సంవత్సరం అడవిలో పుట్టిన పిల్లలను గుర్తించారు. సత్పురా జింకల శరీర స్థితి స్కోర్లు, పోలికకు వాడిన కన్హా జింకల స్కోర్ల నుంచి గణనీయంగా భిన్నంగా లేవు.

తరలించిన, అడవిలో పుట్టిన జింకల్లో 29 మరణాలను రచయితలు నమోదు చేశారు; అవి ఎక్కువగా చిరుతలు, అడవి కుక్కల వేట వల్ల, సహజ కారణాల వల్ల జరిగాయి, వ్యాధి ఉద్ధృతి లేదు. కంచె ప్రదేశం నుంచి తొలిసారి వదిలిన 2019లో పధ్నాలుగు మరణాలు జరిగాయి. పిల్లల సంఖ్యలో తేడాలున్నాయి: 2019లో ఆరు, సగటు పధ్నాలుగు. రచయితలకు ప్రత్యేక నియంత్రణ స్థలం లేదు, మారుమూల ప్రాంతాల్లో మరణాలు గమనించకుండా పోయి ఉండవచ్చని వారు చెబుతున్నారు. దీర్ఘకాలిక విజయం నిరంతర నిర్వహణపై ఆధారపడి ఉందని, పులి, చిరుత, అడవి కుక్కల వేట, వాతావరణ మార్పులు, జన్యు వైవిధ్యాన్ని కాపాడాల్సిన అవసరం మంద భవిష్యత్తును తీర్చిదిద్దుతాయని అవస్థి మొంగాబే ఇండియాలో హెచ్చరించారు.

ఇతర మందలు, 2026 జనవరి తరలింపు

2015లో ఐదు జింకలు భోపాల్‌లోని వన్ విహార్ జాతీయ పార్కుకు వెళ్లాయని డౌన్ టు ఎర్త్ నివేదించింది; ఏడింటిని అక్కడికి తరలించారని హితవాద చెబుతుంది. బాంధవ్‌గఢ్ పులుల అభయారణ్యం 2021 నుంచి బారాసింగాను పొందుతోందని, 2023 మార్చిలో 19, 2023 మేలో 18, మొత్తం 48 అని అమర్ ఉజాలా నివేదిస్తుంది.

2026 జనవరి 17 శనివారం మరో 12 జింకలు కన్హా నుంచి సత్పురాకు బయలుదేరాయని, సుమారు ఆరు గంటల రోడ్డు ప్రయాణమని అమర్ ఉజాలా నివేదించింది. అవి ఎనిమిది వయోజన ఆడ జింకలు, నాలుగు పిల్లలని, జాతీయ పులి సంరక్షణ అథారిటీ ఆమోదంతో సర్హీ రేంజ్‌లోని సౌంఫ్ మైదానంలో బోమా ద్వారా పట్టారని హితవాద చెబుతుంది. అది కన్హా ఫీల్డ్ డైరెక్టర్ రవీంద్ర మణి త్రిపాఠి, డిప్యూటీ డైరెక్టర్ పునీత్ గోయల్, వన్యప్రాణి పశువైద్యుడు డాక్టర్ సందీప్ అగర్వాల్‌ను పేర్కొంటుంది, ఇంతకుముందు 115 సత్పురాకు వెళ్లాయని చెబుతుంది.

లెక్కలు ఆధారాన్ని బట్టి మారతాయి. సత్పురా పత్రం 2023 వరకు 98 తరలించారని లెక్కిస్తుంది; హితవాద చెప్పిన 115, 12 2026 జనవరి వరకు కాలాన్ని కవర్ చేస్తాయి. లాభాపేక్ష లేని వైల్డ్‌లైఫ్ కన్జర్వేషన్ ట్రస్ట్‌కు చెందిన అనీష్ అంధేరియా 2026 ఏప్రిల్‌లో మొంగాబే ఇండియాతో మాట్లాడుతూ, 2015 నుంచి 2026 మధ్య 135 తరలించారని, ఇప్పుడు సత్పురాలో 303 ఉన్నాయని, బాంధవ్‌గఢ్‌కు పంపిన 48 జింకలు 64కు పెరిగాయని చెప్పారు. అమర్ ఉజాలా అక్టోబర్ నివేదిక సత్పురాలో 300కు పైగా ఉన్నాయని, ఈ ఏడాది బాంధవ్‌గఢ్ కోసం మరో బృందాన్ని సిద్ధం చేస్తున్నారని చెబుతుంది. దేశంలో ఎక్కువగా నివేదితమైన మరో జింక పునరుద్ధరణ, సంగై జింకది, మా కైబుల్ లంజావో వ్యాసంలో ఉంది; మధ్యప్రదేశ్‌లోని మరో తరలింపు మా ప్రాజెక్ట్ చీతా వ్యాసంలో ఉంది.

IUCN రెడ్ లిస్ట్‌లో స్థితి

Rucervus duvaucelii జాతిని IUCN C1 ప్రమాణం కింద హానికి గురయ్యే (Vulnerable) జాతిగా జాబితా చేసింది; దీన్ని చివరిగా 2015 జనవరి 10న జె. డబ్ల్యూ. డక్‌వర్త్, ఎన్. ఎస్. కుమార్, సి. పి. పోఖరేల్, హెచ్. సాగర్ బరాల్, ఎన్. టిమ్మిన్స్ అంచనా వేశారు. ఆ పేజీ జనాభా ధోరణిని తగ్గుతున్నదిగా, తీవ్రంగా ముక్కలైనదిగా నమోదు చేస్తుంది, ఈ జాతి భారత్, నేపాల్‌లో ఉన్నట్టు, బంగ్లాదేశ్, పాకిస్తాన్‌లో అంతరించినట్టు జాబితా చేస్తుంది, అంచనా నవీకరణ అవసరమని గుర్తు పెడుతుంది. ఇది మొత్తం జాతికి సంబంధించినది, కన్హా ఉపజాతికి కాదు. భారత వన్యప్రాణి సంస్థ పరిచయం ఈ జాతిని వన్యప్రాణి (రక్షణ) చట్టం, 1972 షెడ్యూల్ Iలో, CITES అనుబంధం Iలో జాబితా చేసింది.

2026 నవంబర్ 2 నాటికి, అమర్ ఉజాలా ప్రకారం కన్హా యాజమాన్యం ప్రకటించిన లక్ష్యం 1,500కు పైగా ఉన్న మంద.