సుందర్‌లాల్ బహుగుణ హిమాలయ అడవుల కోసం కశ్మీర్ నుండి కొహిమా వరకు 4,870 కిలోమీటర్లు నడిచారు, 1981లో పద్మశ్రీని తిరస్కరించారు, 2009లో పద్మ విభూషణ్ పొందారు

సుందర్‌లాల్ బహుగుణ (1927 నుండి 2021 వరకు) హిమాలయ అడవుల కోసం వాదించడానికి 1981 నుండి 1983 మధ్య కశ్మీర్ నుండి కొహిమా వరకు 4,870 కిలోమీటర్లు నడిచారని, నిర్మాణాత్మక కృషికి ఆయనకు 1986 అవార్డు ఇచ్చిన జమ్నాలాల్ బజాజ్ ఫౌండేషన్ చెబుతుంది. ఆయన 1981లో పద్మశ్రీని తిరస్కరించారు. 2009 జనవరి 25 నాటి ప్రెస్ ఇన్ఫర్మేషన్ బ్యూరో జాబితా ఆయనను ఆ ఏడాది పద్మ విభూషణ్ గ్రహీతల్లో, పర్యావరణ పరిరక్షణ విభాగంలో, ఉత్తరాఖండ్ నుండి పేర్కొంటుంది. ఆయన అత్యంత ప్రసిద్ధ ముఖంగా మారిన చిప్కో ఉద్యమానికి ఇతర నాయకులూ ఉన్నారు, రికార్డు ప్రతి ఒక్కరికీ వేర్వేరు విషయాలకు క్రెడిట్ ఇస్తుంది.

పదిహేడేళ్లకే జైలుకు వెళ్లిన తెహ్రీ బాలుడు

బహుగుణ 1927లో తెహ్రీ గర్వాల్ జిల్లాలోని ఒక చిన్న గ్రామంలో పుట్టారని బజాజ్ ఫౌండేషన్ జీవిత చరిత్ర చెబుతుంది. మహాత్మా గాంధీ శిష్యుడైన శ్రీదేవ్ సుమన్ ఆయనను ప్రజా జీవితంలోకి తెచ్చారు. ఆయన 13 ఏళ్లకే స్వాతంత్ర్య ఉద్యమంలో పాల్గొన్నారు, 17 ఏళ్లకు జైలుపాలయ్యారు, తర్వాత తెహ్రీ రాజ్య ప్రజామండల్‌కు, జిల్లా కాంగ్రెస్ కమిటీకి ప్రధాన కార్యదర్శిగా పనిచేశారు.

1949లో ఆయన మీరా బెహన్‌ను, ఠక్కర్ బాపాను కలిసి పారిశుద్ధ్య కార్మికుల కోసం ఒక పాఠశాల మొదలుపెట్టారు; అది బంధువులు, స్నేహితుల కోపాన్ని, ఉన్నత కులాల నుండి తీవ్ర వ్యతిరేకతను తెచ్చింది. 1956లో ఆయన పార్టీ రాజకీయాలు వదిలి, విమలా నౌటియాల్‌ను పెళ్లి చేసుకుని సిల్యారా గ్రామంలో స్థిరపడ్డారు. ఆ దంపతుల కృషి గాంధీ రూపొందించిన నిర్మాణాత్మక కార్యక్రమాన్ని అనుసరించింది: హాస్టళ్లు, ఆలయ ప్రవేశ ఉద్యమాలు, మహిళల కోసం పని.

1960లో వినోబా భావే పిలుపుపై ఆయన ఏడు కొండ జిల్లాల్లో నడిచారు; ఆ యాత్రలు హిమాలయ నదుల ఎగువ పరీవాహక ప్రాంతాలు ఎంత దారుణంగా నగ్నమయ్యాయో ఆయనకు చూపించాయని ఆ జీవిత చరిత్ర చెబుతుంది. 1971లో మద్యం దుకాణాలు మళ్లీ తెరవడానికి వ్యతిరేకంగా ఆయన 16 రోజులు ఉపవాసం చేశారు, ఐదు జిల్లాలు మద్య నిషేధిత జిల్లాలుగా ప్రకటితమయ్యాయి.

మండల్, 1973 ఏప్రిల్: ఇదంతా మొదలుపెట్టిన సహకార సంఘం

చమోలి జిల్లా గోపేశ్వర్‌లో చండీ ప్రసాద్ భట్ 1964లో దశౌలి గ్రామ స్వరాజ్య మండల్‌ను (తర్వాతి వృత్తాంతాల్లో సంఘ్ అంటారు) స్థాపించారు; ఇది గ్రామస్థులకు సీమచింత కలపతో వ్యవసాయ పనిముట్లు చేయడం వంటి అడవి ఆధారిత పని ఇవ్వడానికి. 1970 జూలై 20 తర్వాత వచ్చిన మేఘ విస్ఫోటనం అలకనంద నదిని తీవ్రంగా పెంచి, విచక్షణారహిత నరికివేత ఏం చేస్తుందో ఆయనకు తెలిపిందని రామన్ మెగసెసే అవార్డు ప్రశస్తి చెబుతుంది. అదే జిల్లాలో బద్రీనాథ్ ఉంది, దాన్ని చార్ ధామ్ మార్గాలపై tuput వ్యాసం వివరిస్తుంది.

1982లో క్షేత్ర పర్యటన తర్వాత ఎఫ్ఏఓ పత్రిక ఉనాసిల్వాలో రాసిన శోభితా జైన్, తమకు 10 సీమచింత చెట్లు కావాలన్న సంఘం అభ్యర్థనను అటవీ శాఖ తిరస్కరించి, 300 చెట్లను ఒక క్రీడా వస్తువుల కంపెనీకి కేటాయించిందని నివేదిస్తారు. ఇండియా ఎన్విరాన్‌మెంట్ పోర్టల్ కాలక్రమం 1973 ఏప్రిల్ 24న ఏం జరిగిందో నమోదు చేస్తుంది: భట్, సంఘం నాయకత్వంలో మండల్ గ్రామస్థులు సైమండ్స్ కంపెనీ కాంట్రాక్టర్లు సీమచింత చెట్లు నరకకుండా ఆపారు. “చిప్కో పుట్టింది” అని ఆ నమోదు గుర్తిస్తుంది.

కమ్యూనిటీ లీడర్‌షిప్‌కు 1982 అవార్డు ఇచ్చిన మెగసెసే ఫౌండేషన్, 1917 నుండి ఉన్న అటవీ విధానాలను సవరించేలా చేయడానికి 1973లో ఆయన గ్రామస్థులను సమీకరించినందుకు ఆయనకు క్రెడిట్ ఇస్తుంది. ఉద్యమపు తొలి నినాదాన్ని కూడా అది నమోదు చేస్తుంది: “చెట్టును నరికే ముందు మమ్మల్ని నరకండి.”

భట్ సంఘం తర్వాత పర్యావరణ అభివృద్ధి శిబిరాలు నడిపింది; అక్కడ గ్రామస్థులు తమ అవసరాలను అడవి సమతుల్యత చుట్టూ ప్రణాళిక చేసుకుని చెట్లు నాటారు. గ్రామస్థులు నాటిన చెట్లు ప్రభుత్వ తోటల కంటే చాలా ఎక్కువగా బతికాయని మెగసెసే ప్రశస్తి చెబుతుంది, జైన్ ఆ సంఖ్యను 85 నుండి 90 శాతంగా ఇస్తారు, పది లక్షలకు పైగా చెట్లు నాటారు.

రేణి, 1974 మార్చి 26: గౌరా దేవి, మహిళలు

అలకనంద పైన ఉన్న గ్రామమైన రేణిలో అటవీ శాఖ దాదాపు 2,500 చెట్లను వేలం వేసిందని జైన్ చెబుతారు. 1974 మార్చి 26న గౌరా దేవి నాయకత్వంలో రేణి మహిళలు కాంట్రాక్టర్ జగ్మోహన్ భల్లా ఏజెంట్లు పెంగ్ మురెండా అడవిలోకి ప్రవేశించకుండా అడ్డుకున్నారని ఇండియా ఎన్విరాన్‌మెంట్ పోర్టల్ చెబుతుంది.

ఉద్యమ చరిత్రకారుడు శేఖర్ పాఠక్ ది ట్రిబ్యూన్‌లో పూర్తి దృశ్యాన్ని ఇస్తారు. అప్పటికి 50 ఏళ్ల గౌరా దేవి, గ్రామ మహిళా మంగళ్ దళ్ (మహిళా సంక్షేమ బృందం) అధిపతిగా, సుమారు 20 మంది మహిళలను, ఏడుగురు బాలికలను అడవికి నడిపించారు. ఆమె ఒక అటవీ అధికారితో, స్త్రీ పుట్టింటికి వాడే మాట “మైకా”ను ఉపయోగించి, తనను కాల్చి తన మైకాను తీసుకెళ్లమని చెప్పినట్లు పాఠక్ నమోదు చేస్తారు. మహిళల ఆ నిలబాటు నరికివేతను ఆపింది.

ఆమె ముందే వితంతువైందని, బడికి వెళ్లలేదని, 1965లో తన గ్రామ మహిళా మంగళ్ దళ్ ప్రారంభించారని, 1991లో మరణించారని రామచంద్ర గుహ రాస్తారు. రేణిని చిప్కో నిరసనల్లో బహుశా అత్యంత ప్రతీకాత్మకమైనదని ఆయన అంటారు.

పాఠక్ ప్రకారం భట్, ఇతరులు మరుసటి ఉదయం, మార్చి 27న రేణి చేరారు, మార్చి 31న ప్రదర్శన జరిగింది. ఉత్తరప్రదేశ్ ప్రభుత్వం నిపుణుల కమిటీని ఏర్పాటు చేసి, 1,150 చదరపు కిలోమీటర్లకు పైగా ప్రాంతంలో అన్ని చెట్ల నరికివేతపై పదేళ్ల నిషేధం విధించిందని జైన్ నివేదిస్తారు.

మహిళల నేతృత్వంలోని చివరి నిలబాటు రేణి కాదు. 1980 ఫిబ్రవరి 9న దోంగ్రీ పైంతోలీ మహిళల ప్రదర్శన చెట్ల నరికివేతను ఆపిందని జైన్ జాబితా చేస్తారు, తొమ్మిది రోజుల తర్వాత ప్రభుత్వం నరికివేతను నిలిపివేసిందని నివేదిస్తారు. 90 శాతం మహిళలు ఉద్యమాన్ని సమర్థించారని, 90 శాతం పురుషులు వ్యతిరేకించారని ఒక గ్రామ నాయకుడి అంచనాను కూడా ఆమె ఉటంకిస్తారు.

పేరు పెట్టింది ఎవరు, ఎవరు ఎక్కడ ఉన్నారు

ఆ మాటకు, ఉద్యమానికి క్రెడిట్ ఎవరిదో తేలలేదు. 1972లో బహుగుణ అడవి సమస్యను చేపట్టి, హింస లేకుండా నిరసన తెలపాలని ప్రజలను కోరి, చెట్లను కౌగిలించుకోవడం అని అర్థమిచ్చే “చిప్కో” పిలుపు ఇచ్చారని బజాజ్ జీవిత చరిత్ర చెబుతుంది. ఆ పదాన్ని మొదట 1973లో వాడారని పాఠక్ కాలక్రమం అంటుంది. గ్రామ మహిళలు ఉద్యమం మొదలుపెట్టారని, తాను తర్వాత చేరానని బహుగుణ స్వయంగా అన్నట్లు డౌన్ టు ఎర్త్ ఉటంకిస్తుంది. పాఠక్ రేణి వృత్తాంతం కాని, ఇండియా ఎన్విరాన్‌మెంట్ పోర్టల్ కాలక్రమం కాని ఆయనను రేణిలో లేదా మండల్‌లో ఉన్నట్లు చూపవు.

పాఠక్ పుస్తకం ది చిప్కో మూవ్‌మెంట్: ఎ పీపుల్స్ హిస్టరీ పై ఎడిన్‌బర్గ్ సమీక్ష, పాఠక్ కేవలం ప్రసిద్ధ పేర్లకే కాక మహిళలకు, విద్యార్థులకు, సర్వోదయ కార్యకర్తలకు, స్థానిక పార్టీ సభ్యులకు ప్రాధాన్యం ఇవ్వాలనుకున్నారని చెబుతుంది. ధూమ్ సింగ్ నేగీ “చెట్టును నిజంగా కౌగిలించుకున్న బహుశా ఏకైక వ్యక్తి” అన్న పాఠక్ వ్యాఖ్యను కూడా అది నివేదిస్తుంది. భట్‌ను గోపేశ్వర్‌కు చెందిన క్షేత్రస్థాయి ఆర్గనైజర్‌గా, బహుగుణను ప్రచారం, పర్యావరణ ప్రాధాన్యాలపై దృష్టి పెట్టిన సిల్యారా పాత్రికేయుడిగా జైన్ వర్ణిస్తారు. రైట్ లైవ్లీహుడ్ ఫౌండేషన్ తన 1987 అవార్డును ఏ ఒక్క వ్యక్తికీ కాక చిప్కో ఉద్యమం మొత్తానికి ఇచ్చింది, బహుగుణను అందులోంచి వచ్చిన అత్యంత ప్రముఖ నాయకుడిగా పిలుస్తుంది.

యాత్రలు, ఉపవాసాలు, తిరస్కరించిన గౌరవం

బజాజ్ జీవిత చరిత్ర ఇచ్చినట్లు, బహుగుణ సొంత రికార్డు ఎక్కువగా కాలినడకతో ఉంది. ఆయన 1973లో 120 రోజుల్లో 1,400 కిలోమీటర్లు, 1975లో 2,800 కిలోమీటర్లు (రెండూ ఉత్తరాఖండ్‌లో), 1981 నుండి 1983 వరకు కశ్మీర్ నుండి కొహిమా వరకు 4,870 కిలోమీటర్లు నడిచారు. తెహ్రీలోని బద్యార్‌గఢ్ అడవుల్లో నరికివేతకు వ్యతిరేకంగా ఆయన 1979 జనవరి 9న మొదలుపెట్టిన నిరాహార దీక్షను ఇండియా ఎన్విరాన్‌మెంట్ పోర్టల్ జాబితా చేస్తుంది; జనవరి 31న కాంట్రాక్టర్లు వెనక్కి తగ్గి ఆయన జైలు నుండి విడుదలైనప్పుడు అది ముగిసింది. శాస్త్రవేత్తలు 1981లో వారణాసిలో సైన్స్ కాంగ్రెస్‌కు ఆయనను ఆహ్వానించారని ఆ జీవిత చరిత్ర చెబుతుంది.

ఆయనకు 1981లో పద్మశ్రీ అవార్డు వచ్చిందని, ఆయన దాన్ని తిరస్కరించారని అదే జీవిత చరిత్ర పేర్కొంటుంది. కారణంగా హిమాలయ విధానం కోసం తన ప్రతిపాదనపై రాజకీయ నాయకులు చర్య తీసుకోకపోవడాన్ని డౌన్ టు ఎర్త్ ఇస్తుంది; నరికివేత తర్వాత హిమాలయాల పై మట్టి సముద్రానికి కొట్టుకుపోతున్నంత కాలం అలాంటి అవార్డుకు తాను అనర్హుడినే అని ఆయన అన్నట్లు ఆ జీవిత చరిత్ర ఉటంకిస్తుంది. అదే ప్రతిపాదనకు బలం వస్తుందని ఆశించి 2009లో పద్మ విభూషణ్ స్వీకరించారని డౌన్ టు ఎర్త్ నివేదిస్తుంది.

ఎవరిని అడిగితే వారిని బట్టి మారే నిషేధ తేదీ

అప్పట్లో ఇప్పటి ఉత్తరాఖండ్‌ను కలిగిన ఉత్తరప్రదేశ్ కొండల్లో పచ్చి చెట్ల నరికివేతను ఈ ప్రచారం ఆపిందని అనేక మూలాలు క్రెడిట్ ఇస్తాయి. ఎప్పుడు, ఎంతకాలం అన్నదానిపై అవి విభేదిస్తాయి.

1,000 మీటర్లకు పైన పచ్చి చెట్ల నరికివేతపై పూర్తి నిషేధం కోరుతూ బహుగుణ 1981 ఏప్రిల్‌లో ఉపవాసం మొదలుపెట్టారని, ప్రధానమంత్రి ఇందిరా గాంధీ నిపుణుల కమిటీని ఏర్పాటు చేశారని, దాని నివేదిక ఉత్తరాఖండ్ హిమాలయంలో వాణిజ్య నరికివేతపై 15 ఏళ్ల తాత్కాలిక నిషేధానికి దారితీసిందని ఇండియా ఎన్విరాన్‌మెంట్ పోర్టల్ కాలక్రమం చెబుతుంది. ది ట్రిబ్యూన్‌లోని పాఠక్ కాలక్రమం 1,000 మీటర్లకు పైన పచ్చి చెట్ల నరికివేత నిషేధాన్ని 1980 అటవీ పరిరక్షణ చట్టం కింద ఉంచుతుంది. ఎర్త్.ఆర్గ్ కూడా పదేళ్ల నిషేధాన్ని 1980గా తేదీ వేస్తుంది. కేంద్ర వ్యవసాయ మంత్రిత్వ శాఖ సిఫార్సులపై ఉత్తరప్రదేశ్ ప్రభుత్వం 1,000 మీటర్లకు పైన నరికివేత నిషేధాన్ని 1983 జూన్‌లో విధించిందని 1993 డౌన్ టు ఎర్త్ నివేదిక చెబుతుంది. చివరికి ఉత్తరప్రదేశ్ ప్రభుత్వం వాణిజ్య ప్రయోజనాల కోసం 1,000 మీటర్లకు పైన పచ్చి చెట్లు నరకడం ఆపాల్సి వచ్చిందని మాత్రమే బజాజ్ జీవిత చరిత్ర చెబుతుంది. తాత్కాలిక నిషేధాన్ని బహుగుణ, విమల కలిసి సాధించారని గోల్డ్‌స్మిత్ రిసర్జెన్స్‌లో రాస్తారు.

పాఠక్ పుస్తకంపై సమీక్ష, చక్కనైన వెర్షన్‌కు వ్యతిరేకంగా ఒక అంశం జోడిస్తుంది. 1980 అటవీ పరిరక్షణ చట్టాన్ని ఉద్యమానికి దెబ్బగా పాఠక్ భావిస్తారని అది చెబుతుంది; ఆ చట్టం కింద అటవీ నివాసులకు అడవుల నుండి ప్రాథమిక వనరులు పొందడం కూడా కష్టమైంది. వ్యక్తులకు లేదా సమూహాలకు ఇచ్చిన ప్రభుత్వ గౌరవాలు కార్యకర్తల మధ్య ఘర్షణ తెచ్చాయన్న పాఠక్ అభిప్రాయాన్ని కూడా అది నివేదిస్తుంది.

తెహ్రీ, చివరి సంవత్సరాలు

1990లలో బహుగుణ భాగీరథిపై తెహ్రీ ఆనకట్టకు వ్యతిరేకంగా ఉపవాసాలు చేశారు. స్వతంత్ర సమీక్ష చేస్తామని ప్రధానమంత్రి రావు వాగ్దానం చేసిన తర్వాత ఆయన 1995లో 45 రోజుల ఉపవాసాన్ని విరమించారని, ఆ వాగ్దానం భగ్నమైందని గోల్డ్‌స్మిత్ నివేదిస్తారు. రెండవ ఉపవాసం 1996లో 74వ రోజున ముగిసింది, అప్పుడు ప్రధానమంత్రి హెచ్. డి. దేవె గౌడ రెండు సమీక్ష కమిటీలను నియమించడానికి అంగీకరించారు, వాటిలో ఒకటి బహుగుణ రూపొందించినది. ఆ ఆనకట్ట 25,000 మందిని నిర్వాసితులను చేస్తుందని ఆమె రాస్తారు. ఆయన పోరాడిన నది గంగా శుద్ధి గురించి tuput వృత్తాంతంలో కనిపిస్తుంది.

ఆయన కోవిడ్-19తో రిషికేశ్‌లోని ఎయిమ్స్‌లో 2021 మే 21న మరణించారని డౌన్ టు ఎర్త్ సంస్మరణ నివేదిస్తుంది; రైట్ లైవ్లీహుడ్ ఫౌండేషన్ ఆయన వయసును 94గా ఇస్తుంది. ఆ రోజు ప్రెస్ ఇన్ఫర్మేషన్ బ్యూరో విడుదల చేసిన ప్రధానమంత్రి ట్వీట్ ఆయన మరణాన్ని “మన దేశానికి అపారమైన నష్టం” అని పిలిచింది.