చరైదేవ్‌లో తాయ్-అహోంలు 600 ఏళ్లు తమ రాజులను సమాధి చేసిన తొంభై మొయిదామ్‌లు 2024 జూలై 26న భారత్‌కు 43వ యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశంగా మారాయి

2024 జూలై 26న న్యూఢిల్లీలోని భారత్ మండపంలో సమావేశమైన యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ కమిటీ “మొయిదామ్‌లు, అహోం రాజవంశపు దిబ్బ సమాధుల వ్యవస్థ”ను ప్రపంచ వారసత్వ జాబితాలో చేర్చింది. ఇది భారత్‌లోని 43వ ప్రదేశం. కజిరంగా నేషనల్ పార్క్, మానస్ వన్యప్రాణి అభయారణ్యం (రెండూ 1985లో చేర్చినవి) తర్వాత అస్సాం నుంచి మూడోది, మొదటి సాంస్కృతిక ప్రదేశం అని సంస్కృతి మంత్రిత్వ శాఖ ప్రకటన చెబుతోంది.

ఈ ప్రదేశం తూర్పు అస్సాంలోని చరైదేవ్ జిల్లాలో పాట్కాయ్ శ్రేణుల పాదాల వద్ద ఉన్న 90 మట్టి సమాధి దిబ్బల సమూహం; తాయ్-అహోంలు సుమారు 600 ఏళ్లు ఇక్కడ తమ రాజులను సమాధి చేశారు. యునెస్కో ప్రత్యేక విశ్వ విలువ ప్రకటన దీన్ని “తాయ్-అహోం రాజులు దేవతలుగా మారిన భౌతిక స్థలం” అని వర్ణిస్తోంది.

మొయిదామ్ అంటే ఏమిటి

“మొయిదామ్” అంటే “ఆత్మల నివాసం” అని యునెస్కో పాఠ్యం చెబుతోంది. ప్రతిదీ ఇటుక, రాయి లేదా మట్టితో నిర్మించిన, టాక్ అనే ఖాళీ గదిపై కట్టిన మట్టి దిబ్బ (గా-మొయిదామ్). పైన, గఢ్ అనే తక్కువ ఎత్తు అష్టభుజి గోడ మధ్యలో, చౌ చా లి అనే చిన్న మందిరం ఉంటుంది. ఆ ఆకారం తాయ్ విశ్వానికి ప్రతీక అని, ఆ మందిరం భూమికి, స్వర్గానికి మధ్య బంగారు నిచ్చెనగా ఊహించే మధ్య స్థలమైన ముంగ్‌క్లాంగ్ అని యునెస్కో చెబుతోంది.

నామినేషన్‌ను కమిటీ కోసం మదింపు చేసిన సలహా సంస్థ ఐకోమోస్ గది లోపల, రాజు ఎంబామ్ చేసిన దేహం లేదా దహనం చేసిన అవశేషాల కోసం ఒక సమాధి గుంతను వర్ణిస్తోంది. సమాధి వస్తువుల్లో ఆహారం, గుర్రాలు, ఏనుగులు ఉన్నాయని యునెస్కో జాబితా చేస్తోంది, గదుల్లో కొన్నిసార్లు రాణులు, సేవకులు కూడా ఉన్నారని చెబుతోంది. ఆ గది తాత్కాలిక విశ్రాంతి స్థలమని నమ్మేవారు. 21 రోజుల తర్వాత ఆత్మ స్వర్గానికి ప్రయాణించి ఫీ అవుతుందని, తర్వాత ఆ దిబ్బ పూర్వీకులను గౌరవించే ఆచారాలకు కేంద్రమైందని ఐకోమోస్ రాస్తోంది.

దిబ్బలు ప్రణాళికాబద్ధమైన పరిసరాల్లో ఉన్నాయి. పవిత్రమైన చెట్లను నాటి, నీటి వనరులను సృష్టించారని యునెస్కో చెబుతోంది; వాటిలో మర్రి చెట్లు, శవపేటికలకు, బెరడు రాతప్రతులకు వాడే చెట్లు ఉన్నాయి. ఐకోమోస్ వర్ణన ప్రకారం, నీటి వనరులను నింపడానికి వాగులను మళ్లించారు, నేల సహజ ఎత్తుపల్లాలను మరింత స్పష్టం చేయడానికి కందకాలు తవ్వారు.

చరైదేవ్ ఎందుకు

యువరాజు సియు-కా-ఫా నాయకత్వంలోని తాయ్-అహోంలు 13వ శతాబ్దంలో ఇప్పటి అస్సాంలోకి వలస వచ్చి, చరైదేవ్‌ను తమ మొదటి రాజధానిగా, రాజ శ్మశానం స్థలంగా ఎంచుకున్నారని యునెస్కో పాఠ్యం చెబుతోంది. సలహా సంస్థ వృత్తాంతంలో వారి మూలం మోంగ్-మావో, అంటే ఇప్పటి మయన్మార్, చైనా సరిహద్దులోని ప్రాంతం.

అహోం చరిత్ర కథనాలైన బురంజీలపై ఆధారపడిన ఎడ్వర్డ్ గైట్ 1906 హిస్టరీ ఆఫ్ అస్సాం యువరాజు పేరును సుకఫా అని రాస్తుంది. సుకఫా రాజైన 1228 నుంచి చరిత్ర కథనాలను నమ్మదగిన చరిత్రగా గైట్ పరిగణించి, చరైదేవ్ వద్ద నగర నిర్మాణాన్ని 1253గా చెబుతారు. ఐకోమోస్ వృత్తాంతంలో, రాజులను, రాణులను, ప్రభువులను చరైదేవ్‌లో సమాధి చేయాలన్న సంప్రదాయం రాజవంశపు ఆరు శతాబ్దాలూ నిలిచింది.

ఆరు వందల ఏళ్లు, లేదా ఏడు వందలు

యునెస్కో, ఐకోమోస్ రెండూ 13వ శతాబ్దం నుంచి 19వ శతాబ్దం వరకు 600 ఏళ్లు అంటున్నాయి. చేర్చిన తర్వాత జరిగిన పత్రికా సమావేశంలో కేంద్ర సంస్కృతి, పర్యాటక శాఖ మంత్రి “700 ఏళ్ల పురాతన” దిబ్బ సమాధుల వ్యవస్థ గురించి మాట్లాడారని పత్రికా సమాచార కార్యాలయం ప్రకటన చెబుతోంది. అహోం పాలన ఎక్కడ ముగుస్తుందనే విషయంలో కూడా మూలాలు భిన్నంగా ఉన్నాయి. అహోంలు 13వ శతాబ్దం నుంచి 1838లో బ్రిటిష్ పాలన ఏర్పడే వరకు అస్సాంలో చాలా భాగాన్ని పాలించారని, రాజు రుద్ర సింగ్ (1696 నుంచి 1714) కింద అధికారం శిఖరానికి చేరిందని బ్రిటానికా చెబుతోంది. 1826 ఫిబ్రవరి 24 నాటి యాండబో ఒప్పందాన్ని గైట్ నమోదు చేస్తారు; దాని కింద అవా రాజు అస్సాం వ్యవహారాల నుంచి దూరంగా ఉండడానికి అంగీకరించారు; 1832లో కప్పం చెల్లించే షరతుపై ఎగువ అస్సాం బాధ్యత పొందిన పురందర్ సింగ్ 1838 అక్టోబర్‌లో పదవీచ్యుతుడై పింఛను పొందాడని ఆయన చెబుతారు. ఒప్పందంపై బ్రిటానికా ఎంట్రీ ప్రకారం మయన్మార్ అస్సాంలో తన అన్ని హక్కులనూ వదులుకుంది. బ్రిటిష్ పాలన రాకతో రాజ సమాధి ఆచారం ఆగిపోయిందని ఐకోమోస్ చెబుతోంది.

అంత్యక్రియల్లోనే కాక, రాజవంశపు యుద్ధాల్లో కూడా చరైదేవ్‌కు స్థానం ఉంది. విజయం తర్వాత ఒక అహోం రాజు అక్కడికి వెళ్లి మృతులకు నైవేద్యాలు, దేవతలకు బలులు సమర్పించినట్లు గైట్ నమోదు చేస్తారు. ఈ కాలంలో సరాయ్‌ఘాట్ వద్ద మొఘల్ సైన్యంపై 1671లో సాధించిన విజయం లచిత్ బోర్ఫుకన్, సరాయ్‌ఘాట్ యుద్ధం వ్యాసంలో ఉంది.

కలప నుంచి ఇటుకకు, ఖననం నుంచి దహనానికి

దిబ్బలను మొదట కలపతో, తర్వాత రాయి, కాల్చిన ఇటుకలతో నిర్మించారని, ఆ ప్రక్రియను అహోంల ప్రామాణిక సాహిత్యంగా తాను పిలిచే చాంగ్రుంగ్ ఫుకన్ వర్ణిస్తోందని సంస్కృతి మంత్రిత్వ శాఖ వివరణ చెబుతోంది. ఆ ప్రదేశం రెండు రకాల గా-మొయిదామ్‌లను, కాలక్రమంలో సామగ్రిలో మార్పును చూపిస్తుందని ఐకోమోస్ అంటోంది. చాంగ్-రుంగ్ ఫుకోనర్ బురంజీ, అహోం బురంజీ అనే రెండు చరిత్ర కథనాలు అంత్యక్రియల ఆచారాలను, దిబ్బలకు పట్టిన సామగ్రిని, శ్రమను నమోదు చేశాయి.

18వ శతాబ్దంపై గైట్ కథనం, ఆస్థానంలో హిందూ ఆచారం వ్యాపించిన కొద్దీ ఆచారం మారడాన్ని చూపిస్తుంది. రుద్ర సింగ్‌ను మణి కర్ణేశ్వర్ కొండపై దహనం చేశారని కొందరు చెప్పారని, కానీ అహోం చరిత్ర కథనాలు ఆయన అవశేషాలను పూర్వీకుల మాదిరిగా పాతిపెట్టినట్లు చెబుతున్నాయని ఆయన నివేదిస్తారు. రాజేశ్వర్ సింగ్ విషయంలో దేహాన్ని బ్రహ్మపుత్ర ఒడ్డున దహనం చేసి, బూడిదను చరైదేవ్‌లో పూడ్చారని గైట్ రాస్తారు. అహోం గిరిజన పురోహితులైన దేవధాయిలు తర్వాత ఆ దహనాన్ని పూర్వీకుల ఆచారం నుంచి తప్పుకోవడంగా చూపారు. గైట్ ప్రకారం వారు రాజేశ్వర్ మట్టి బొమ్మను తయారుచేసి, అహోం రాజుకు వాడే ఆచారాలతో దాన్ని పాతిపెట్టారు. రాజైన గౌరీనాథ్ సింగ్ తన తండ్రి దేహాన్ని దహనం చేసి, హిందూ ఆచారాల ప్రకారం బూడిదను చరైదేవ్‌లో సమాధి చేయాలని ఆదేశించాడని గైట్ జతచేస్తారు. యునెస్కో సొంత మాటలైన “పాతిపెట్టిన లేదా దహనం చేసిన అవశేషాలు” రెండు పద్ధతులనూ కలుపుకుంటాయి.

సర్వే ఏం లెక్కించింది

బ్రహ్మపుత్ర లోయ అంతటా 319 మొయిదామ్‌లను స్టేట్ పార్టీ నమోదు చేసిందని ఐకోమోస్ నివేదిస్తోంది. అన్నీ రక్షితం కావు, చాలా మొక్కలు పెరిగి కప్పబడి ఉన్నాయి. చేర్చిన సరిహద్దు లోపల తొంభై ఉన్నాయి; అది అత్యంత దట్టమైన, పూర్తి సమూహమని, అహోం రాజులు, ఇతర రాజుల అవశేషాలను సమాధి చేసిన ఏకైక చోటని ఐకోమోస్ వర్ణిస్తోంది. అక్కడి 90కి పైగా మొయిదామ్‌లను 42 మంది తాయ్-అహోం రాజులతో, ఇతర రాజులతో అది ముడిపెడుతోంది.

ఐదు మొయిదామ్‌లను (C002, C038, C077, C078, C090 సంఖ్యలవి) కొంత లోతు వరకు తవ్వారు లేదా సంరక్షించారు. ఏఎస్ఐ, అస్సాం పురావస్తు డైరెక్టరేట్ డ్రోన్‌లు, 3డి స్కానర్లు, లిడార్ వంటి పద్ధతులతో ఆ ప్రదేశాన్ని నమోదు చేశాయని, మిగిలిన దిబ్బలను పర్యవేక్షిస్తూ నిర్వహిస్తున్నారని ఐకోమోస్ చెబుతోంది. తవ్వకంలో ప్రతి వంపు గదికి దేహాన్ని పడుకోబెట్టిన ఎత్తైన మధ్య వేదిక ఉన్నట్లు కనిపించిందని సంస్కృతి మంత్రిత్వ శాఖ వివరణ చెబుతోంది. 20వ శతాబ్దం తొలి రోజుల్లో నిధి వేటగాళ్లు ఆ ప్రదేశాన్ని దెబ్బతీశారు, అప్పటి నుంచి ఏఎస్ఐ, రాష్ట్ర పురావస్తు శాఖ దాన్ని పునరుద్ధరించాయి.

దీన్ని ఎవరు చూసుకుంటున్నారు

దిబ్బల సంరక్షణకు ఏఎస్ఐ, అస్సాం ప్రభుత్వానికి మంత్రిత్వ శాఖ ప్రకటన క్రెడిట్ ఇస్తోంది. ఐకోమోస్ విభజనను వివరిస్తోంది. ఏఎస్ఐ కింద ఉన్న 18.87 హెక్టార్ల నాలుగు మైదామ్‌ల సమూహం జాతీయ ప్రాముఖ్యత గల ప్రాచీన స్మారక చిహ్నం. మిగిలిన 76.13 హెక్టార్లు అస్సాం పురావస్తు డైరెక్టరేట్ కింద రాష్ట్ర ప్రాముఖ్యత గల ప్రాచీన స్మారక చిహ్నమైన చరైదేవ్ పురావస్తు ప్రదేశంగా ఉన్నాయి. యునెస్కో మూడు చట్టాలను జాబితా చేస్తోంది: ప్రాచీన స్మారక చిహ్నాలు, పురావస్తు ప్రదేశాలు, అవశేషాల (సవరణ, ధ్రువీకరణ) చట్టం, 2010; పురాతన వస్తువులు, కళా నిధుల చట్టం, 1972; అస్సాం ప్రాచీన స్మారక చిహ్నాలు, రికార్డుల చట్టం, 1959.

ప్రదేశం లోపల ఎలాంటి అభివృద్ధికి అనుమతి లేదు. ఐకోమోస్ దాని చుట్టూ 100 మీటర్ల నిషేధిత మండలాన్ని, మరో 200 మీటర్ల నియంత్రిత మండలాన్ని జతచేస్తోంది. యునెస్కో ప్రకారం మూడు కమిటీలు పనిని సమన్వయం చేస్తున్నాయి: రాష్ట్ర స్థాయి అపెక్స్ కమిటీ, నిర్వహణ కోసం స్థానిక కమిటీ, పనులు, ప్రాజెక్టుల కోసం మంత్రి స్థాయి కమిటీ. సైట్ మేనేజ్‌మెంట్ ప్లాన్ 2023 నుంచి 2030 వరకు వర్తిస్తుంది. ఇటుక పనిని, సున్నపు పూతను మరమ్మతు చేయడానికి ఏఎస్ఐ, రాష్ట్రం సంప్రదాయ పద్ధతులను, వాటిలో శిక్షణ పొందిన కళాకారులను వాడతాయని, నిర్వహణ, శుభ్రత కోసం స్థానికులు తరచూ స్వచ్ఛందంగా పనిచేస్తారని ఐకోమోస్ చెబుతోంది. ప్రదేశం చుట్టూ తేయాకు తోటలు, వరి పొలాలు, ఇళ్లు ఉన్నాయని, బఫర్ జోన్‌లో సుమారు 4,017 మంది నివాసులు ఉన్నారని (2011 గణాంకాలు) ఐకోమోస్ గుర్తించింది.

జాబితాకు మార్గం

ఈ ప్రదేశం 2014 ఏప్రిల్ 15న భారత తాత్కాలిక జాబితాలో చేరిందని ఐకోమోస్ పేర్కొంటోంది; దాని మదింపు బృందం 2023 అక్టోబర్ 5 నుంచి 11 వరకు సందర్శించింది. భారత్ (iii), (iv), (v) ప్రమాణాలను ప్రతిపాదించింది. ఐకోమోస్ (iii), (iv) సిఫార్సు చేసి, (v) నిరూపితం కాలేదని భావించింది; కమిటీ నిర్ణయం 46 COM 8B.16 ఈ ప్రదేశాన్ని (iii), (iv) కింద చేర్చింది. ప్రమాణం (iii) తాయ్-అహోం రాజ అంత్యక్రియల వాస్తుశిల్పం, ఆచారాల 600 ఏళ్లపై ఆధారపడి ఉంది. ప్రమాణం (iv) మొయిదామ్‌లను తాయ్-అహోం శ్మశాన నగరానికి అసాధారణ ఉదాహరణగా చూడడంపై ఆధారపడి ఉంది.

సమావేశం 2024 జూలై 21 నుంచి 31 వరకు జరిగింది, భారత్‌లో కమిటీ నిర్వహించిన మొదటి సమావేశం ఇదే. అది 24 కొత్త ప్రదేశాలను చేర్చిందని, వాటిలో మొయిదామ్‌లు ఉన్నాయని సంస్కృతి మంత్రిత్వ శాఖ జూలై 31న నివేదించింది. అక్కడ ఇప్పటికీ ఉత్సవాలు నిర్వహించే స్థానిక సముదాయాలకు ఈ ప్రదేశం అపార విలువ కలిగి ఉందని యునెస్కో దక్షిణాసియా కార్యాలయ డైరెక్టర్ టిమ్ కర్టిస్ అన్నారు. చేర్పు వల్ల సముదాయాలు తమ వారసత్వాన్ని కాపాడుకోవడం కొనసాగిస్తాయని ఆశిస్తున్నానని ఏఎస్ఐ డైరెక్టర్ జనరల్ చెప్పారు.

రెండు యునెస్కో పేజీలు కొద్దిగా భిన్నమైన విస్తీర్ణాలు ఇస్తున్నాయి. జాబితా ఎంట్రీ ప్రదేశానికి 96.5 హెక్టార్లు, బఫర్ జోన్‌కు 793.7 హెక్టార్లు ఇస్తోంది. ఐకోమోస్ 95.02, 754.511 హెక్టార్లను మదింపు చేసింది.

ఇప్పటికీ జరిగే ఆచారాలు

తాయ్-అహోంల మే-డమ్-మే-ఫీ (పూర్వీకుల ఆరాధన), తర్పణం (పవిత్రీకరించిన నీటి అర్పణ) ఆచారాలు చరైదేవ్‌లో జరుగుతున్నాయని యునెస్కో చెబుతోంది. వార్షిక ఉత్సవాలకు పెద్ద సంఖ్యలో ప్రజలు వస్తారని, స్థానిక సముదాయాలు మొయిదామ్‌లను పవిత్ర సమాధి స్థలాలుగా భావించి చురుకుగా కాపాడుతున్నాయని ఐకోమోస్ అంటోంది. స్టేట్ పార్టీ సమాచారాన్ని ఉటంకిస్తూ, సందర్శకుల సంఖ్య మధ్యస్థంగా ఉందని, చాలామంది సందర్శకులు అస్సామీలు లేదా తాయ్-అహోం వంశీయులని, అంతర్జాతీయ సందర్శకులు అతి తక్కువని అది జతచేస్తోంది.

కమిటీ తర్వాత ఏం కోరింది

తన నిర్ణయంలో ఆరు చర్యలను పరిశీలించాలని కమిటీ భారత్‌కు సిఫార్సు చేసింది: ఏఎస్ఐ, రాష్ట్ర ప్రాంతాల మధ్య సరిహద్దు గోడను తొలగించడం, విద్యా భాగస్వాములతో పరిశోధన ప్రణాళికను అమలు చేయడం, బఫర్ జోన్‌లోని అహోం ప్రదేశాలకు రాష్ట్ర రక్షణను పూర్తి చేయడం, నిలకడైన పర్యాటక వ్యూహాన్ని, వివరణ ప్రణాళికను రూపొందించడం, నిర్వహణలో అధికారిక సముదాయ భాగస్వామ్యాన్ని చేర్చడం, ప్రదేశాన్ని, బఫర్ జోన్‌ను, విస్తృత పరిసరాలను ఒకే ప్రాంతంగా నిర్వహించడం. ఐకోమోస్ సందర్శించినప్పుడు ప్రదేశం వివరణ అభివృద్ధి చెందలేదని కనుగొంది: పునరుద్ధరణ కోసం మూసివేసిన చిన్న సైట్ మ్యూజియం, లోపల ఇంకా సిద్ధం కాని సందర్శకుల కేంద్రం ఉన్నాయి. భారీ వర్షం, నేల కోత, వృక్ష పెరుగుదల అది పేర్కొన్న ప్రధాన ఒత్తిళ్లు, అస్సాంలో ఏడాదికి కనీసం నాలుగు నెలలు భారీ వర్షం పడుతుంది. సైట్ మేనేజ్‌మెంట్ ప్లాన్‌కు పెద్ద సమీక్ష 2029లో ఉంది.