कृष्णदेवरायाने मे १५२० मध्ये रायचूरला बिजापूरच्या सुलतानाचा पराभव केला, आणि ती कहाणी सांगणाऱ्या पोर्तुगीज इतिहासकाराने तारीख दोन वर्षे उशिराची दिली

१२ सप्टेंबरला, रॉबर्ट सेवेल यांच्या हिशेबानुसार १५२० मध्ये, विजयनगरमध्ये महानवमीचा नऊ दिवसांचा उत्सव सुरू झाला. दोमिंगो पायस हा गोव्याहून आतल्या भागात आलेला पोर्तुगीज, क्रिस्तोवाओ दे फिगेरेडोच्या नेतृत्वाखालील गटासोबत होता, आणि तो राजाच्या जवळच्या एका वरच्या मंचावर उभा होता. कृष्णदेवरायाने आदेश दिला होता की फिगेरेडोला “उत्सव आणि थाटमाट पाहण्यासाठी सर्वोत्तम अशा ठिकाणी” बसवावे.

पायसने लिहिले की नऊ दिवसांपैकी रोज सकाळी राजा एका ब्राह्मणाच्या टोपलीतून पांढऱ्या गुलाबांच्या तीन मुठी घेऊन अकरा घोड्यांवर फेकत असे. मग तो मूर्तीसमोर बसून चोवीस रेडे आणि दीडशे मेंढ्यांचा वध पाहत असे. मोठा कोयता घेतलेला एक माणूस प्रत्येक मुंडके “एका घावात” उडवत असे, आणि “त्यांचा हात इतका पक्का आहे की एकही घाव चुकत नाही.”

tuput चा कृष्णदेवरायावरचा आधीचा लेख हे त्याचे छोटे चरित्र आहे. हा लेख तीन गोष्टींत अधिक खोल जातो: पायस आणि त्याचा सहकारी पोर्तुगीज इतिहासकार फर्नाओ नुनीझ यांनी स्वतःच्या शब्दांत काय लिहिले, रायचूरची मोहीम, आणि राजाने स्वतः रचलेले तेलुगु काव्य.

दोन पोर्तुगीज आणि पॅरिसमधील एक हस्तलिखित

A Forgotten Empire (१९००) च्या प्रस्तावनेत सेवेल यांनी स्पष्ट केले की दोन्ही इतिवृत्ते पॅरिसच्या बिब्लियोथेक नासियोनालमधील एकाच चर्मपत्री ग्रंथात टिकून आहेत. त्या ग्रंथात मूळ प्रती नाहीत, तर गोव्याहून युरोपातील कोणाला तरी पाठवलेल्या नकला आहेत. त्यांचे भाषांतर हे पहिले इंग्रजी भाषांतर होते.

पायसने सुमारे १५२० मध्ये “मी पाहिलेल्या आणि मला कळलेल्या गोष्टींबद्दल” लिहिले. श्रीनिवास रेड्डी यांच्या मते नुनीझ १५३५ ते १५३७ पर्यंत विजयनगरमध्ये राहिला आणि तेथील लोकांकडून त्याने राज्याचा इतिहास गोळा केला. सेवेल यांनी लिहिले की रायचूरचे त्याचे वर्णन हे टिकून राहिलेले एकमेव सविस्तर वर्णन आहे.

रेड्डी आपल्या २०२० मधील चरित्र Raya मध्ये दोघांनाही “पोर्तुगीज घोडे व्यापारी” म्हणतात आणि सांगतात की त्यांचे ग्रंथ “संदर्भ आणि निमित्त” लक्षात ठेवून वाचले पाहिजेत. सेवेल या व्यापाराची राजाची बाजू दाखवतात: कृष्णदेवरायाला गोव्याकडून हवे होते “घोडे, आणि पुन्हा घोडे,” आणि १५१४ मध्ये त्याने पोर्तुगीज गव्हर्नर अल्बुकर्कला त्यांच्या व्यापाराचा एकमेव हक्क मिळावा म्हणून सेवेल यांच्या म्हणण्याप्रमाणे £२०,००० देऊ केले. “व्यवसायावर बारीक नजर ठेवणाऱ्या” अल्बुकर्कने नकार दिला. गोव्याचा सारा व्यापार “हिंदूंच्या पाठिंब्यावर अवलंबून होता,” असेही सेवेल यांनी जोडले. शहर नवे होते: अल्बुकर्कने ते १५१० मध्ये आदिल शाहाकडून घेतले, वास्को द गामा कालिकतला पोहोचल्यानंतर बारा वर्षांनी.

पहाटेआधी तेल पिणारा राजा

पायस राजाला चेहरा देतो. त्याच्या वर्णनात राजा “मध्यम उंचीचा, गोऱ्या वर्णाचा आणि सुडौल बांध्याचा, बारीक असण्यापेक्षा जाडसर, चेहऱ्यावर देवीच्या खुणा असलेला” आहे, आणि तसाच “शक्य तितका भीतिदायक आणि परिपूर्ण राजा, प्रसन्न स्वभावाचा आणि अतिशय आनंदी,” “मोठ्या न्यायप्रियतेचा, पण अचानक संतापाचे झटके येणारा.”

रोज उजाडण्याआधी राजा एक क्वार्तिल्हो, म्हणजे पाऊण पिंट, जिंजेली (तिळाचे) तेल पीत असे आणि आणखी तेल अंगाला चोळत असे. मग मातीची वजने उचलणे, नंतर तलवार, ती “सगळे तेल घामावाटे निघेपर्यंत” फिरवली जाई, मग त्याच्या एका पैलवानाशी कुस्ती. मैदानाला “पहाटेपर्यंत” एक फेरी मारून हे संपे, “कारण हे सर्व तो दिवस उजाडण्याआधी करतो.”

पर्शियन इतिहासकार फिरिश्ता राजाचे नाव कधीच घेत नाही, म्हणून पायसशिवाय, सेवेल यांनी लिहिले, “हा राजा खरोखर राज्य करत होता की नाही याबद्दल जगाला रास्त शंका राहिली असती.” पायसचे वर्णन हाती घेऊन सेवेल या निष्कर्षावर आले की कृष्णदेवराय “प्रत्यक्ष व्यवहारात एक निरंकुश सार्वभौम होता.”

नुनीझ, ज्याने राजाला कधी पाहिले नाही, तो सिंहासन त्याला कसे मिळाले ते सांगतो. त्याचा भाऊ वीरनरसिंह (नुनीझ त्याला बुस्बाल्राव म्हणतो) मरणाच्या दारात असताना, त्याने मंत्री साळुव तिम्माला सांगितले की कृष्णदेवरायाचे डोळे काढावेत, म्हणजे आपला आठ वर्षांचा मुलगा वारस होईल. तिम्माने राजकुमाराला तबेल्यात बाजूला नेऊन ते सांगितले. कृष्णदेवरायाने उत्तर दिले की त्याला राजा व्हायचे नाही आणि त्याला “या जगातून एक जोगी म्हणून जायचे आहे,” म्हणजे संन्यासी. तिम्माने त्याऐवजी एका बकरीचे डोळे काढले आणि ते मरणासन्न राजाला दाखवले.

”जगातले सर्वात भरपूर साठा असलेले शहर”

विजयनगरचा आकार पायस सांगणार नाही, कारण ते “कोणत्याही एका जागेवरून पूर्ण दिसत नाही.” एका टेकडीवरून त्याला त्याचा मोठा भाग दिसला. “तेथून मी जे पाहिले ते मला रोमइतके मोठे आणि दिसायला फार सुंदर वाटले,” त्याने लिहिले, भिंतींच्या आत झाडांच्या राया आणि पाण्याचे पाट होते. लोकसंख्येबद्दल त्याने लिहिले: “या शहरातील लोक अगणित आहेत, इतके की ते लिहून ठेवू नये असे मला वाटते, कारण ते अद्भुत कथा वाटेल,” आणि कोणताही आकडा दिला नाही.

प्रसिद्ध ओळ खरेदीच्या यादीसोबत येते. “हे जगातले सर्वात भरपूर साठा असलेले शहर आहे, आणि येथे तांदूळ, गहू, धान्ये, मका यांसारखे अन्नपदार्थ भरलेले असतात,” “त्यांचा मोठा साठा आणि अतिशय स्वस्त.” तीन कोंबड्या एका व्हिंतेमला, सेवेल यांच्या तळटिपेनुसार एका पेनीपेक्षा थोड्या जास्त मूल्याचे नाणे. व्यापाऱ्यांच्या रुंद रस्त्यावर “माणिक, हिरे, पाचू, मोती, बारीक मोती आणि कापड” यांचे व्यापारी राहत. पायसने “प्रत्येक राष्ट्राचे आणि लोकांचे पुरुष” असल्याचेही नोंदवले, आणि एक मूर वस्ती, ज्यातले बरेच रहिवासी राजाकडून पगार घेणारे स्थानिक होते आणि त्याच्या रक्षकदलात होते.

तलवारबाजी नाकारणारा राजकुमार

कारकिर्दीतले एक दीर्घ युद्ध पूर्वेकडे, ओडिशाच्या गजपती राजांविरुद्ध होते. सेवेल, नुनीझ आणि शिलालेखांच्या आधारे, उदयगिरी या डोंगरी किल्ल्याचा पाडाव १५१३ मध्ये ठरवतात. कोंडविडू १५१५ मध्ये “दोन महिन्यांच्या वेढ्यानंतर” पडला, आणि कोंडपल्ली तीन महिन्यांनंतर. शांतता एका विवाहाने आली: “कृष्ण देवाने ओरिसाच्या राजाच्या मुलीशी लग्न केले.” ओडिशातील प्रमाण इतिहासांवर आधारित History of Odisha ही साइट उदयगिरीवरचा पहिला हल्ला १५१२ मध्ये आणि पाडाव १५१३ मध्ये ठरवते, म्हणजे सेवेल यांच्या सुरुवातीपेक्षा एक वर्ष आधी.

पायसच्या आवृत्तीत राजाने ओडिशाच्या शासकाच्या मुलाला कैद केले आणि त्याला “बिस्नागाच्या या शहरात बराच काळ” ठेवले, “जिथे तो मरण पावला.” नुनीझची कहाणी वेगळी आहे. त्याच्या म्हणण्यानुसार राजाने कैदी राजकुमाराला तलवारबाजी करायला सांगितले, आणि त्याच्याशी लढायला नीच जन्माच्या एका तलवारबाजाला बोलावले. राजकुमार ओरडला, “राजरक्ताचा नसलेल्या माणसाला स्पर्श करून मी माझे हात विटाळवावेत, असे देव न करो,” आणि त्याने आत्महत्या केली.

रेड्डी यांच्या मांडणीत राजाचा मुख्य शत्रू ओडिशाचा प्रतापरुद्र होता, आणि दख्खनचे सुलतान दुसरे. प्रतापरुद्र नव्या राजाला दासीपुत्र म्हणत असे, असे ते लिहितात, म्हणजे दासीचा मुलगा. पायसने ज्या विजयगृहात महानवमी पाहिली ते, पायस म्हणतो, “राजा ओर्याविरुद्धच्या युद्धातून परत आला तेव्हा” बांधले गेले. नुनीझ एका शिलालेखाचीही नोंद करतो जो राजाने सिमामदरी नावाच्या एका शहरातील मंदिरावर कोरवला होता: “ओर्याच्या राजाने ते पुसून टाकले, तर त्याची पत्नी बिस्नागाच्या राजाच्या घोड्यांना नाल ठोकणाऱ्या लोहारांना दिली जाईल.”

चाळीस हजार पर्दाव आणि एक कूच

नुनीझच्या कथनात रायचूर पूर्वेकडच्या युद्धांनंतर लगेच येते. सेवेल, शिलालेखांच्या आधारे, दाखवतात की ती युद्धे १५१५ मध्ये संपली आणि रायचूर किमान पाच वर्षांनंतरचे आहे. पोर्तुगीज नोंदींतूनही त्यांना आढळले की १५१४ नंतर राजाने अल्बुकर्कला सांगितले होते की बिजापूरच्या आदिल शाहाविरुद्ध युद्ध करण्याचा त्याचा विचार आहे.

नुनीझ कारण देतो. राजाला रायचूर हवे होते, कृष्णा आणि तुंगभद्रा या नद्यांमधील भूभागातला, दोआबातला, किल्ला, जरी दोन राज्ये चाळीस वर्षे शांततेत होती. सिदे मेर्कार नावाचा राजाचा विश्वासू एक मुस्लिम, तेव्हा घोडे विकत घेण्यासाठी चाळीस हजार पर्दाव (पायस म्हणतो की हे गोल सोन्याचे नाणे फक्त याच राज्यात पाडले जात असे) घेऊन गोव्याला पाठवला गेला, आणि तो पैसे घेऊन आदिल शाहाकडे पळून गेला. आदिल शाहाच्या मंडळाने त्याला परत देण्यास नकार दिला. राजाच्या स्वतःच्या सल्लागारांनी त्याला सांगितले की “इतक्या लहान रकमेसाठी असे वागणे चांगले नाही,” आणि त्याऐवजी रायचूरवर जाण्याचा सल्ला दिला.

नुनीझच्या पानांतील कूचक्रमाची बेरीज करून, सेवेल यांना ७,०३,००० पायदळ, ३२,६०० घोडदळ आणि ५५१ हत्ती मिळाले, छावणीतील लोक सोडून. “हे आपल्या विश्वास ठेवण्याच्या क्षमतेवर निश्चितच मोठा ताण आणते,” त्यांनी लिहिले, आणि वाचकांनी आपले मत स्वतः ठरवावे असे सोडले. रेड्डी या आकडेवारीला “निःसंशय अतिशयोक्ती” म्हणतात.

रायचूरच्या किल्ल्याला भिंतींच्या तीन रांगा होत्या, आणि खंदकांपर्यंत पोहोचलेल्या वेढा घालणाऱ्यांना मोठे नुकसान सोसावे लागले. गोळीबारात माणसे भिंतीच्या पायथ्यापर्यंत पोहोचवण्यासाठी, नुनीझ सांगतो, सरदारांनी सैनिकांकडून दगड प्रत्येकी दहा ते पन्नास फनमला विकत घेतले (पायस दहा डाळिंबांची किंमत एक फनम सांगतो). त्यांनी “भिंतीच्या पायथ्यापासून एका मृत माणसाला ओढून नेण्यासाठी” पैसेही दिले.

शनिवार, १९ मे १५२०

सुमारे तीन महिन्यांनंतर आदिल शाह आला आणि नदी ओलांडून गेला. त्याची हजेरी, नुनीझ सांगतो, १,२०,००० पायदळ, १८,००० घोडदळ आणि १५० हत्ती अशी होती. राजाच्या सल्लागारांनी त्याला सांगितले की शुक्रवार अशुभ आहे, म्हणून त्याने शनिवारची वाट पाहिली.

पहाटे नगारे आणि कर्णे यांमुळे “आकाश पृथ्वीवर कोसळेल की काय” असे वाटले. राजाने दोन तुकड्या पुढे पाठवल्या. सुलतानाने आपला तोफखाना राखीव ठेवला होता, मग त्याने गोळीबार केला, आणि राजाचे सैन्य मोडून पळाले, मुस्लिम घोडदळ अर्धा लीगपर्यंत त्यांना कापत गेले. राजा, नुनीझ सांगतो, ओरडला की ते विश्वासघातकी आहेत आणि त्याने हाक दिली “माझ्यासोबत कोण उभा राहतो?” त्याने बोटातली अंगठी काढून एका सेवकाला दिली, आपल्या राण्यांकडे नेण्यासाठी, “आपल्या मृत्यूची खूण म्हणून, म्हणजे त्यांनी चालीप्रमाणे स्वतःला जाळून घ्यावे.” मग तो आपल्या उरलेल्या तुकड्यांसह पुढे स्वार झाला आणि पळपुट्यांना ठार मारण्याचा आदेश दिला. ते वळले, आणि गोंधळात सापडलेल्या सुलतानाच्या सैन्याने नदीत उड्या घेतल्या.

नदीकाठी राजाने “दयेपोटी” कत्तल थांबवली, आणि म्हटले की “ज्यांना मरणाची पात्रता नव्हती असे अनेक जण मरण पावले होते.” त्याचे स्वतःचे मृत “सोळा हजारांहून काही अधिक” होते, आणि लुटीत चारशे जड तोफा होत्या. क्रिस्तोवाओ दे फिगेरेडोने, वीस बंदूकधाऱ्यांसह, रायचूरच्या भिंतींवरून बचावकर्त्यांना गोळ्या घालून पाडले, आणि शहराने “लढाईनंतर वीस दिवसांनी” शरणागती पत्करली. राजाने त्याच्याकडे पाहून लोकांना सांगितले की “एका चांगल्या माणसाकडून किती मोठ्या गोष्टी घडू शकतात” ते पाहा.

फिरिश्ता ते खूप वेगळे सांगतो, सेवेल त्याला उद्धृत करतात त्यानुसार: दारूच्या धुंदीतला एक सुलतान जो लहरीवर कृष्णा ओलांडून गेला आणि त्याचे मोठे नुकसान झाले. सेवेल यांनी नुनीझला प्राधान्य दिले, ज्याने घटनेनंतर पंधरा वर्षांनी लिहिले, त्या इतिहासकारापेक्षा जो साठ वर्षांनी लिहितो.

नुनीझने लढाईची तारीख मे १५२२ मधील अमावास्येचा दिवस अशी दिली. सेवेल यांनी पायसच्या उत्सवतारखांवरून वाद मांडला की वर्ष १५२० होते. पायसने ज्या वर्षी ते पाहिले, त्या वर्षी महानवमी १२ सप्टेंबरला आणि नववर्ष १२ ऑक्टोबरला सुरू झाले. कारकिर्दीचे प्रत्येक वर्ष तपासून त्यांना या दोन तारखा एकत्र फक्त १५२० मध्येच आढळल्या. पायसने रायचूर आधीच घेतले गेले आहे असे वर्णन केले असल्यामुळे, लढाई सप्टेंबर १५२० च्या आधी झाली असली पाहिजे. पोर्तुगीज नोंदींतही गव्हर्नर सेक्वेरा फेब्रुवारी १५२० ते फेब्रुवारी १५२१ पर्यंत तांबड्या समुद्रात असल्याचे दिसते, आणि त्या अनुपस्थितीत, राजाच्या विजयानंतर, पोर्तुगीजांनी गोव्याजवळचा मुख्य भूभाग ताब्यात घेतला. त्यांच्या गणनेनुसार अमावास्या १७ मे रोजी पडली आणि पहिली कोर शनिवारी १९ मे रोजी दिसली, तोच दिवस त्यांनी मानला.

ज्याचे पाय चुंबायचे होते तो

इतर दख्खनच्या सुलतानांनी लिहिले की त्याने समाधान मानावे. राजाने उत्तर दिले की तो स्वतः येऊन त्यांना शोधून काढेल. आदिल शाहाचा वकील एक महिना भेटीची वाट पाहत राहिला, आणि राजाच्या अटी अशा होत्या की आदिल शाहाने येऊन त्याचे पाय चुंबले तर सलाबत खानाला सोडले जाईल आणि सारे परत केले जाईल. नुनीझच्या कथनानुसार राजाने थेट बिजापूरपर्यंत कूच केली. त्याच्या सैन्याने स्वयंपाकाच्या आगीसाठी घरे पाडली, शेवटी फक्त सुलतानाचे राजवाडे उभे राहिले. आदिल शाहाचा दरबारी असदखान याने फसवून राजाला सलाबत खानाचे शिर कापायला लावले. कुलबर्गा येथे राजाने जुन्या बहमनी घराण्याच्या, दख्खनच्या पूर्वीच्या सार्वभौम घराण्याच्या, तीन मुलांना घेतले आणि थोरल्याला राजा केले.

सेवेल यांच्या मते विजयानंतर राजा “उद्धट आणि मागण्यांत गर्विष्ठ” झाला, आणि हेच “त्याच्या कुलचिन्हावरचा एकमेव डाग” होते. अशा प्रकारच्या गर्वानेच, त्यांनी मांडले, “निःसंशयपणे” चाळीस वर्षांनी साम्राज्य खाली आणले. त्यांच्या ग्रंथाच्या पहिल्या प्रकरणाचा सारांश “मुहम्मदी विजयाविरुद्ध हिंदू बुरुज” असा केला जातो, आणि ही हिंदूविरुद्ध मुस्लिम अशी मांडणी आहे, जशी जेम्स मिलचे तीन कालखंड वसाहतवादी इतिहासांत घातली गेली.

नुनीझ राजाने रायचूरला “राजसेवेतील मूर” आघाडीवर पाठवल्याचे सांगतो, आणि पायसला राजाच्या रक्षकदलात मुस्लिम आढळले. उक्कलम, रेड्डी यांचा सारांश देताना, सांगतात की राजाने यवनराज्यस्थापनाचार्य ही पदवी घेतली, म्हणजे यवनांच्या राज्याचा संस्थापक, आणि येथे यवन म्हणजे मुस्लिम.

तलावासाठी साठ मुंडकी, आणि मंदिर कोणाचे

नागलापूर, आता होस्पेट, याच्या बाजूला पायसने बांधकामाखाली असलेला एक जलाशय पाहिला. “कामावर इतके लोक मी पाहिले की पंधरा ते वीस हजार माणसे असावीत, मुंग्यांसारखी दिसत,” त्याने लिहिले, आणि तलावाची “रुंदी बाजाच्या गोळीच्या पल्ल्याएवढी आहे.” धरण दोन-तीन वेळा फुटले. ब्राह्मण म्हणाले की मूर्तीला रक्त हवे आहे, आणि राजाने “लगेचच आदेश दिला की देवळाच्या दारात साठ माणसांची मुंडकी कापावीत.” गोव्याच्या गव्हर्नरकडून उसना घेतलेल्या जोआओ देला पोंते या पोर्तुगीज गवंड्याने धरण बांधले, नुनीझ सांगतो, आणि मरणदंड मिळालेल्या कैद्यांना जागेवरच शिरच्छेद केला गेला. दोन्ही लेखक, सेवेल सांगतात, एकाच तलावाचे वर्णन करतात.

नागलापूर हे नवे शहर होते, पायसच्या म्हणण्यानुसार दोन वर्षांत बांधलेले, आणि राजाच्या पत्नीच्या नावावरून ठेवलेले. पायस तिचे नाव सांगत नाही, पण नुनीझ तिला चिन्नादेवी म्हणतो, राजाने गादी मिळवण्यापूर्वी ज्या गणिकेवर प्रेम केले होते ती.

हंपीतील दोन मंदिरांचे श्रेय कोणाला, याची सांगड घालावी लागते. विठ्ठल मंदिरात कर्नाटक इतिहास अकादमी १५१३ ते १५६४ मधील तेवीस शिलालेख मोजते, आणि सांगते की कृष्णदेवरायाने अनेक चांदी आणि सोन्याची ताटे दिली, तर त्याच्या दोन राण्यांनी राय गोपुरे, म्हणजे राजेशाही प्रवेशद्वार मनोरे, बांधली. त्यात असेही म्हटले आहे की भोग मंटप, खांबांचा सभामंडप, प्रोलुगंते तिप्पा याने बांधला, जो १४२२ ते १४४६ पर्यंत राज्य करणाऱ्या दुसऱ्या देवरायाचा सेनापती होता.

हजार राम मंदिराची दुरुस्ती करावी लागते. १९०० मध्ये सेवेल यांनी लिहिले की १५१३ मध्ये राजाने “राजवाड्यात हजार रामस्वामी मंदिराचे बांधकाम सुरू केले.” पर्यटन मंत्रालय आणि कर्नाटक पर्यटन आता दोन्ही म्हणतात की ते पंधराव्या शतकाच्या सुरुवातीला दुसऱ्या देवरायाच्या काळात बांधले गेले.

तेलुगुमधील काव्य

रेड्डी Raya ची सुरुवात आमुक्तमाल्यद मागच्या स्वप्नाने करतात, राजाने लिहिलेल्या काव्याने. १५१५ च्या हिवाळ्यात, ते लिहितात, राजाचे सैन्य कृष्णेवर तळ देऊन होते. त्या रात्री राजा विष्णूच्या मंदिरात झोपला, आणि देवाने, आंध्र महाविष्णूच्या रूपात, त्याला सांगितले की त्याने संस्कृतात लिहिले आहे पण आता श्रीरंगम येथील संतकवयित्री आंडाळ आणि विष्णूचे रूप रंगनाथ यांच्या विवाहावर तेलुगुमध्ये महाकाव्य रचले पाहिजे. “१५१५ चे ते नियतीचे स्वप्न नुसती कल्पना नव्हती,” रेड्डी लिहितात. पेंग्विनने त्यांचे भाषांतर डिसेंबर २०१० मध्ये The Giver of the Worn Garland म्हणून प्रकाशित केले.

उक्कलम, रेड्डी यांचे परीक्षण करताना, भाषेच्या निवडीचे समर्थन करणारा एक उतारा उद्धृत करतात: तेलुगु “एकमेवाद्वितीय” आहे, आणि “सर्व प्रादेशिक भाषांमध्ये तेलुगु सर्वोत्तम आहे.” तेलुगुमधले शेवटचे शब्द, देशभाषलंदु तेलुगु लेस्स, तेलुगु अभिमानाची घोषणा झाले आहेत.

काव्यात राज्यकारभारावरची सुमारे ऐंशी कडवीही आहेत. एक, रेड्डी यांच्या भाषांतरात, राजाला “निराधारांचे आक्रोश ऐक” असे सांगते. दुसरे म्हणते की दुष्काळ, आजार आणि संकटामुळे परदेशी लोकांना पळावे लागते तेव्हा राजाने “त्यांना आपल्या स्वतःच्या देशात आश्रय द्यावा.” उक्कलम काव्यातील गजपतीचे चित्र उद्धृत करतात, जो गुराख्याच्या वेषात विंध्याकडे पळत आहे.

१५२९ की १५३०

या मोहिमांनंतर, नुनीझ सांगतो, राजाने सिंहासन सहा वर्षांच्या आपल्या मुलाला दिले आणि त्याचा मंत्री म्हणून त्याची सेवा केली. आठ महिन्यांच्या उत्सवांत मुलगा मरण पावला. राजाने निष्कर्ष काढला की साळुव तिम्माच्या मुलाने त्याला विष दिले. त्याने तिम्माला त्याच्या मुलासह आणि भावासह अटक केली, आणि एक मुलगा निसटून पुन्हा पकडला गेल्यानंतर त्यांचे डोळे काढले. तिम्मा हाच तो मंत्री होता ज्याने वर्षांपूर्वी राजाच्या जागी एका बकरीचे डोळे काढले होते. त्यानंतर राजा “ज्या आजाराने त्याचे सारे पूर्वज मरण पावले होते त्याच आजाराने” आजारी पडला, नुनीझ सांगतो, मांडीच्या सांध्यात वेदना होऊन. आपल्या मृत्युपत्रात त्याने आपला भाऊ अच्युत याचे नाव दिले, कारण त्याचा दुसरा एकमेव मुलगा अठरा महिन्यांचा होता.

मृत्यूचे वर्ष वादग्रस्त आहे. सेवेल यांच्यासाठी ते १५३० आहे, राजा बेचाळीस ते पंचेचाळीस वर्षांचा असताना. युनेस्कोच्या हंपीच्या वर्णनात, CPREEC ने ते जसे दिले आहे तसे, कारकीर्द १५०९ ते १५३० अशी दिली आहे. रेड्डी यांच्या कारकिर्दीच्या तारखा १५०९ ते १५२९ आहेत, आणि उक्कलम यांच्याही तशाच आहेत. सेवेल यांचे स्वतःचे दिनांकित शिलालेख त्याला दोन टोकांनी बांधतात: कारकिर्दीचा शेवटचा शिलालेख शुक्रवार, २३ एप्रिल १५२९ चा आहे, नरसिंहाच्या मोठ्या मूर्तीसमोरचा, आणि अच्युताचा सर्वात आधीचा सोमवार, १५ ऑगस्ट १५३० चा आहे.

अच्युताच्या कारकिर्दीच्या सुरुवातीला, सेवेल नोंदवतात, मुदकल आणि रायचूर गमावले गेले, आणि फिरिश्ता, सेवेल जे भाषांतर उद्धृत करतात त्यात, म्हणतो की आदिल शाहाने ते “तीन महिन्यांच्या वेढ्यानंतर, तहाने” घेतले.