मेघनाद साहा यांनी ४ मार्च १९२० रोजी कलकत्त्याहून आपला आयनीकरणावरचा शोधनिबंध पाठवला, खगोलशास्त्रज्ञांना ताऱ्यांसाठी तापमानाचे मोजमाप दिले, आणि सात वेळा नोबेल पारितोषिकासाठी नामांकन मिळूनही ते जिंकले नाहीत

साहा आयनीकरण समीकरण दिलेल्या तापमानात आणि दाबात, तापलेल्या वायूमधील किती अणूंनी एक इलेक्ट्रॉन गमावला आहे त्याचे प्रमाण सांगते. ताऱ्याच्या प्रकाशातील काळ्या रेषांवरून त्याच्या पृष्ठभागाचे तापमान काढण्यासाठी खगोलशास्त्रज्ञ ते वापरतात. तेव्हा कलकत्ता विद्यापीठात व्याख्याते असलेल्या मेघनाद साहा यांनी त्यावरचा आपला पहिला शोधनिबंध ४ मार्च १९२० रोजी फिलॉसॉफिकल मॅगझिनकडे पाठवला, असे भारतीय विज्ञान संस्थेतील भौतिकशास्त्रज्ञ अर्णब राय चौधुरी सांगतात, आणि ते साहा यांचे वय २६ असल्याचे नोंदवतात.

नोबेल पारितोषिक संग्रहात साहा यांचे १९३० ते १९५५ या काळात सात वेळा नामांकन झाल्याची नोंद आहे, आणि त्यांना ते कधीच मिळाले नाही. त्यांच्या कथेतील दोन मुद्दे वादग्रस्त आहेत: समीकरण सर्वप्रथम कोणी लिहिले, आणि नोबेल समितीने त्यांना का वगळले. दोन्ही मुद्दे खाली चिन्हांकित केले आहेत, आणि दावा करणाऱ्याचे नावही दिले आहे.

संशोधन मार्गदर्शक कधीच न लाभलेला व्याख्याता

साहा यांचा जन्म ६ ऑक्टोबर १८९३ रोजी डक्क्याजवळच्या सेओराताली गावात झाला. ते एका छोट्या किराणा दुकानदाराचे पुत्र होते, असे चौधुरी लिहितात. १९११ मध्ये ते कलकत्त्यातील प्रेसिडेन्सी कॉलेजात दाखल झाले आणि १९१३ मध्ये त्यांनी बी.एससी. आणि १९१५ मध्ये एम.एससी. केले. त्यांचे वर्गमित्र सत्येंद्रनाथ बोस दोन्ही परीक्षांत पहिले आले, आणि साहा दुसरे.

बांगलापीडिया म्हणते की १९१६ मध्ये आशुतोष मुखर्जी यांनी त्यांना कलकत्त्यातील नव्या सायन्स कॉलेजात व्याख्याता म्हणून नेमले. खगोलशास्त्रज्ञ एच. एच. प्लॅस्केट यांना लिहिलेल्या एका नंतरच्या पत्रात, जे चौधुरी उद्धृत करतात, साहा सांगतात की १९१७ मध्ये त्यांना शिकवायला विचित्र मिश्रण दिले गेले होते: उष्णताशास्त्र, वर्णपटशास्त्र आणि पृथ्वीचा आकार. त्यांना जे काही खगोलशास्त्र आणि भौतिकशास्त्र मिळेल ते ते वाचत होते, त्यात अ‍ॅग्नेस क्लार्क यांची सूर्य आणि ताऱ्यांवरची दोन पुस्तकेही होती. चौधुरी यांचा युक्तिवाद असा की या विखुरलेल्या वाचनामुळे तज्ज्ञ ज्या तीन क्षेत्रांना एकमेकांपासून वेगळे ठेवत होते ती त्यांना एकत्र जोडता आली: रासायनिक समतोलाचा सिद्धांत, अणुभौतिकीचे प्रयोग आणि ताऱ्यांचे वर्णपटशास्त्र.

सूर्याच्या कडेवरचे कोडे

खग्रास सूर्यग्रहणात चंद्र काही सेकंद सूर्यबिंब झाकतो, आणि पृष्ठभागाच्या अगदी वर असलेला पातळ वायू स्वतःचा प्रकाश दाखवतो. तो थर म्हणजे वर्णमंडल (क्रोमोस्फिअर), आणि त्याच्या प्रकाशाला फ्लॅश स्पेक्ट्रम म्हणतात. चौधुरी म्हणतात की त्याच्या तेजस्वी रेषा बऱ्याचदा सामान्य सूर्यप्रकाशातील काळ्या रेषांपेक्षा बऱ्याच वेगळ्या जागी असत, आणि ते कोणालाच समजावून सांगता येत नव्हते.

कॅल्शियम हे सर्वात स्पष्ट उदाहरण होते. सामान्य सूर्यप्रकाशात तटस्थ कॅल्शियमची एक काळी रेषा ४२२.७ नॅनोमीटरवर असते, आणि एक इलेक्ट्रॉन गमावलेल्या कॅल्शियमच्या दोन रेषा, H आणि K रेषा, ३९६.९ आणि ३९३.४ नॅनोमीटरवर असतात. वर्णमंडलाच्या वरच्या भागात तटस्थ रेषा नव्हती आणि H आणि K रेषा खूपच ठळक होत्या. तो थर सूर्याच्या पृष्ठभागापेक्षा थंड आहे असे तेव्हा खगोलशास्त्रज्ञांना वाटत होते, म्हणजे आयनीकरण जास्त नव्हे तर कमी असायला हवे होते.

साहा यांनी अणूमधून इलेक्ट्रॉन निघून जाण्याकडे समतोलात स्थिरावणाऱ्या रासायनिक अभिक्रियेसारखे पाहिले. त्यांनी दाखवले की तो समतोल तापमानावर तसाच दाबावरही अवलंबून असतो. उंचीबरोबर दाब कमी होतो, म्हणून उंचीबरोबर आयनीकृत कॅल्शियमचे प्रमाण वाढते, आणि उंच वर्णमंडलात तटस्थ कॅल्शियम जवळजवळ उरतच नाही. आकडे बसवण्यासाठी त्यांना प्रत्येक मूलद्रव्यातून इलेक्ट्रॉन काढायला लागणारी ऊर्जा हवी होती, आणि ती त्यांनी फ्रँक आणि हर्ट्झ, मॅकलेनन आणि इतरांनी मोजलेल्या आयनीकरण विभवांवरून घेतली. “Ionisation in the solar chromosphere” हा शोधनिबंध फिलॉसॉफिकल मॅगझिनच्या खंड ४० मध्ये, पान ४७२ पासून आहे.

कॅल्शियमच्या रेषांपासून तापमानमापनापर्यंत

हार्वर्डच्या खगोलशास्त्रज्ञांनी ताऱ्यांची त्यांच्या वर्णपटांनुसार O, B, A, F, G, K आणि M या वर्गांत विभागणी केली होती. वेगवेगळ्या रंगांचे तारे वेगवेगळ्या पदार्थांचे बनलेले आहेत का, हा चौधुरी यांच्या वर्णनातील उघडा प्रश्न होता. “On a physical theory of stellar spectra” मध्ये साहा यांनी दाखवले की एकच संघटन वेगवेगळ्या तापमानांना वेगवेगळे वर्णपट देते.

एक वातावरण दाब गृहीत धरून त्यांना असे आढळले की कॅल्शियम सुमारे १३,००० K वर पूर्णपणे एकदा आयनीकृत होते, म्हणजे एक इलेक्ट्रॉन गेलेला असतो. सर्वात तप्त B ताऱ्यांमध्ये तटस्थ रेषा क्वचितच दिसते, म्हणून त्यांनी ते तारे सुमारे १३,००० K वर ठेवले. दुसरा इलेक्ट्रॉन सुमारे २०,००० K वर निघतो, आणि त्यावरून H आणि K रेषा कुठे नाहीशा होतात ते ठरते. अनेक रेषांवर काम करत साहा यांनी संपूर्ण वर्णपट क्रम तापमानाच्या मोजपट्टीवर बसवला, असे चौधुरी लिहितात. तापमान ३००० K पासून ४०,००० K पर्यंत बदलते तसे वर्णपट भौतिक प्रक्रिया उलगडून दाखवतात असे सांगून त्यांनी शोधनिबंध संपवला.

साहा शिष्यवृत्तीवर इंग्लंडला गेले होते, आणि नोव्हेंबर १९२० ते फेब्रुवारी १९२१ दरम्यान त्यांनी लंडनच्या इम्पीरियल कॉलेजात आल्फ्रेड फॉलर यांच्या प्रयोगशाळेत काम केले. चौथा शोधनिबंध फिलॉसॉफिकल मॅगझिनमधून मागे घेण्यात आला, फॉलर यांच्या टीकेसह सुमारे चार महिने खपून पुन्हा लिहिला गेला, आणि १९२१ मध्ये प्रोसिडिंग्ज ऑफ द रॉयल सोसायटीमध्ये छापला गेला. साहा यांनी सूर्याच्या पृष्ठभागासाठी ७,५०० K वापरले, तर खरा आकडा सुमारे ५,८०० K आहे, असे चौधुरी नोंदवतात.

इतरांनी हा सिद्धांत लगेच उचलला. प्रिन्स्टनच्या हेन्री नॉरिस रसेल यांनी तो वायूंच्या मिश्रणांपर्यंत नेला, आणि एस. रोसलँड यांनी १९३६ च्या आपल्या पाठ्यपुस्तकात लिहिले की “साहा यांच्या कामाने खगोलभौतिकीला मिळालेल्या चालनेला कमी लेखता येणार नाही”.

एका भाकिताची चाचणी काही आठवड्यांतच झाली. साहा यांना सूर्यावरील डागांच्या वर्णपटांत, जिथे वायू थंड असतो, पोटॅशियम, रुबिडियम आणि सीझियमच्या रेषा दिसतील अशी अपेक्षा होती, आणि ९ जुलै १९२१ रोजी त्यांनी कॅलिफोर्नियातील माउंट विल्सन वेधशाळेचे जॉर्ज एलेरी हेल यांना कोणीतरी ते तपासावे अशी विनंती केली. माउंट विल्सनवर काम करणाऱ्या रसेल यांनी ३ ऑगस्ट रोजी उत्तर दिले की “तुमची अल्कली धातूंच्या रेषांबद्दलची भाकिते पूर्णपणे सिद्ध झाली आहेत”. रुबिडियम उपस्थित होते, असे त्यांनी जोडले.

सेसिलिया पेन यांचा प्रबंध

हार्वर्डमधील तरुण इंग्रज महिला सेसिलिया पेन यांना साहा यांचे काम माहीत होते. एपीएस न्यूजने त्यांनी आपला प्रबंध, Stellar Atmospheres, पूर्ण केल्याची तारीख १ जानेवारी १९२५ अशी दिली आहे, आणि त्यात हार्वर्डच्या वर्णपटांवर साहा यांची समीकरणे वापरली होती. फिजिक्स वर्ल्डचे सिडनी पर्कोविट्झ म्हणतात की नव्याने मोजलेले ऊर्जा स्तर आणि साहा यांचा सिद्धांत यांची सांगड घालून त्या B ताऱ्यांसाठी सुमारे २०,००० K आणि M ताऱ्यांसाठी ३,००० K या तापमानांवर पोहोचल्या.

हायड्रोजनचा निष्कर्ष धक्कादायक होता. एपीएस न्यूज म्हणते की ५,७०० K असलेल्या सूर्याच्या वातावरणात सुमारे २० कोटी हायड्रोजन अणूंपैकी फक्त एक अणू त्या अवस्थेत असतो ज्यातून बामर शोषण रेषा तयार होतात, त्यामुळे त्या रेषा हायड्रोजनचे खरे प्रमाण कमी दाखवतात. सूर्यावर आणि ताऱ्यांवर हायड्रोजन आणि हेलियम यांचे प्राबल्य आहे असा निष्कर्ष त्यांनी काढला.

प्रबंधाचे बाह्य परीक्षक रसेल यांनी आक्षेप घेतला, आणि त्यानंतर त्यांनी काय केले याबद्दल वृत्तांत वेगळे आहेत. एपीएस न्यूज म्हणते की रसेल यांनी त्यांचे मन वळवले आणि त्यांनी तो निष्कर्ष वगळला. पर्कोविट्झ म्हणतात की अंतिम मजकुरात त्या प्रचंड प्रमाणाला “जवळजवळ निश्चितपणे खरे नाही” म्हटले होते, आणि रसेल १९२९ मध्ये दुसऱ्या पद्धतीने त्याच प्रमाणांपर्यंत पोहोचले.

समीकरण सर्वप्रथम कोणी लिहिले

साहा यांनी आपल्या पहिल्या शोधनिबंधात एका आधीच्या लेखकाचे श्रेय दिले. चौधुरी यांना आढळले की बर्लिनमध्ये वॉल्टर नेर्न्स्ट यांच्या हाताखाली काम करणाऱ्या जॉन एगर्ट या भौतिक रसायनशास्त्रज्ञाने १९१९ च्या एका शोधनिबंधात हे संबंधसूत्र लिहिले होते, आणि एफ. ए. लिंडेमान यांनी त्याच वर्षी चुंबकीय वादळांवरच्या फिलॉसॉफिकल मॅगझिनमधील एका टिपणात ते लिहिले होते. एगर्ट यांना फक्त हायड्रोजनसाठी आकडे काढता आले, कारण इतर मूलद्रव्यांसाठी ऊर्जेचा आकडा मिळवण्याचा त्यांच्याकडे मार्ग नव्हता, आणि साहा यांनी समीकरणाचा स्रोत म्हणून एगर्ट यांचे नाव घेतले.

लिंडेमान यांचे टिपण साहा यांना १९२१ मध्ये लंडनमध्ये त्यांना भेटेपर्यंत माहीत नव्हते, असे त्यांनी प्लॅस्केट यांना लिहिले. प्लॅस्केट यांनी उत्तर दिले की ऑक्सफर्डमधील भौतिकशास्त्रज्ञांना वाटते की लिंडेमान यांना पुरेसे श्रेय कधी मिळाले नाही, पण ती शंका आपल्याला मान्य नाही असेही त्यांनी म्हटले: “ही संकल्पना किती फलदायी आहे हे तुम्ही दाखवून दिलेत”.

चौधुरी यांचा निष्कर्ष असा की अणुभौतिकीच्या आकड्यांसह हे समीकरण ताऱ्यांचे वर्णपट स्पष्ट करू शकते हे पाहणारे साहा हे पहिले होते. समीकरणाला साहा यांचे नाव देण्यावर प्रश्नचिन्ह लावणारे कोणतेही विधान त्यांना साहित्यात आढळलेले नाही. फॉलर यांच्याबद्दल साहा यांनी १९४६ मध्ये प्लॅस्केट यांना लिहिले की ते फॉलर यांच्या प्रयोगशाळेतील पाहुणे आणि सहकारी होते, कधीही विद्यार्थी नव्हते, आणि त्यांचे पहिले तीन शोधनिबंध भारतात लिहिले गेले होते.

अलाहाबाद, कलकत्ता आणि कधीच न मिळालेली प्रयोगशाळा

सिद्धांताची प्रयोगाने चाचणी घेण्यासाठी साहा फेब्रुवारी १९२१ मध्ये बर्लिनमधील नेर्न्स्ट यांच्या प्रयोगशाळेत गेले. चौधुरी म्हणतात की त्या कामातून कोणताही शोधनिबंध प्रकाशित झाला नाही, तरी साहा यांनी ऑगस्ट १९२१ मध्ये आशुतोष मुखर्जी यांना सांगितले होते की उष्णतेनेच वायूंचे आयनीकरण होऊ शकते हे आपण दाखवून दिले आहे. ते खैरा प्राध्यापक म्हणून कलकत्त्याला परतले आणि ऑक्टोबर १९२३ मध्ये अलाहाबादला गेले, असे बांगलापीडिया सांगते, आणि तिथे ते १९३८ पर्यंत शिकवत राहिले. त्यांनी तिथे बांधलेली भट्टी अजूनही अलाहाबाद विद्यापीठाच्या भौतिकशास्त्र विभागाच्या तळघरात उभी आहे, असे चौधुरी लिहितात, आणि तिच्यातून १९२७ मध्ये त्यांच्या विद्यार्थ्यांसह एक छोटा शोधनिबंध निघाला.

रॉयल सोसायटीने १९२७ मध्ये साहा यांची फेलो म्हणून निवड केली. विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला निवडले गेलेले ते केवळ चौथे भारतीय होते, असे चौधुरी लिहितात, रामानुजन, जगदीशचंद्र बोस आणि सी. व्ही. रामन यांच्यानंतर. इतिहासकार डेव्हिड डेवोरकिन यांचा हवाला देऊन ते सांगतात की सोसायटीने आधी साहा यांच्या तारुण्यातील क्रांतिकारकांशी असलेल्या संबंधांबद्दल सावधपणे चौकशी केली.

चौधुरी एका भांडणाचीही नोंद करतात. एस. एन. बोस यांनी म्हटले की साहा यांच्याकडे चांगले प्रायोगिक कौशल्य नाही, आणि त्यामुळे पालित प्राध्यापक सी. व्ही. रामन नाराज झाले. प्लॅस्केट यांना १९४६ मध्ये लिहिलेल्या पत्रात साहा यांनी आपण रामन यांचे शिष्य होतो हे नाकारले: “मी त्यांचा आयुष्यात काहीही देणे लागत नाही, सतत वाईट भावना आणि शक्य तेव्हा मला इजा करण्याचा प्रयत्न सोडून.” ही फक्त साहा यांची बाजू आहे.

सायन्स अँड कल्चर, नियोजन आणि दामोदर

१९३५ मध्ये साहा यांनी कलकत्त्यात इंडियन सायन्स न्यूज असोसिएशनची स्थापना केली, आणि त्यांचे सहकारी डी. एम. बोस सांगतात की राष्ट्रीय विकासासाठी विज्ञानाचा वापर करण्याचा आग्रह धरायला त्यांनी १९३५ ते १९५३ पर्यंत तिचे नियतकालिक, सायन्स अँड कल्चर, वापरले.

ऑक्टोबर १९३८ मध्ये तेव्हाचे काँग्रेस अध्यक्ष सुभाषचंद्र बोस यांनी राज्यांच्या उद्योगमंत्र्यांची बैठक बोलावली, आणि तिने राष्ट्रीय नियोजन समिती स्थापन केली. जवाहरलाल नेहरू यांना अध्यक्ष नेमले गेले, आणि डी. एम. बोस म्हणतात की साहा सदस्य होते, त्यांनी ऊर्जा आणि इंधन उपसमितीचे अध्यक्षपद सांभाळले आणि नदी वाहतूक व सिंचन उपसमितीतही ते होते. बोस जोडतात की स्वयंपूर्ण खेड्यांच्या गांधीवादी योजनेशी साहा लढले, तिला त्यांनी “चरखा आणि बैलगाडीचा पंथ” म्हटले.

१९४३ च्या दामोदर पुराने त्यांना एक विशिष्ट प्रकल्प दिला. दामोदर व्हॅली कॉर्पोरेशनच्या स्वतःच्या इतिहासपानावर म्हटले आहे की बंगाल सरकारने दामोदर पूर चौकशी समिती नेमली, त्यात बर्दवानचे महाराजा आणि साहा सदस्य होते. समितीने अमेरिकेतील टेनेसी व्हॅली अथॉरिटीच्या धर्तीवर एक प्राधिकरण आणि एकूण १५ लाख एकर फूट क्षमतेची धरणे सुचवली. त्या प्राधिकरणातील वरिष्ठ अभियंते डब्ल्यू. एल. वूर्दुइन यांनी ऑगस्ट १९४४ मध्ये प्राथमिक निवेदन सादर केले, आणि कॉर्पोरेशन ७ जुलै १९४८ रोजी अस्तित्वात आले, स्वतंत्र भारतातील पहिला बहुउद्देशीय नदीखोरे प्रकल्प म्हणून.

डी. एम. बोस म्हणतात की पुरानंतर सायन्स अँड कल्चरमधील साहा यांच्या मालिकेने ती योजना सुचवली आणि वूर्दुइन यांना साहा यांच्या सूचनेवरून आणले गेले. कॉर्पोरेशनचे पान तेव्हा स्वातंत्र्यपूर्व मंत्रिमंडळात असलेल्या बी. आर. आंबेडकर यांना केंद्र सरकारच्या बाजूचे चालक म्हणून श्रेय देते. बोस साहा यांना टेनेसीचा नमुना भारताला जुळवून घेणाऱ्या आराखड्याचे श्रेय देतात, पण कोळशाने समृद्ध खोऱ्यात सिंचन आणि जलविद्युत एकत्र करणे ही चूक आहे असे त्यांना वाटले, आणि त्यांना लेखापरीक्षण हवे होते.

संसदेतील एक जागा

निवडणूक आयोगाच्या पहिल्या सार्वत्रिक निवडणुकीच्या अहवालात कलकत्ता उत्तर पश्चिम मतदारसंघातील विजेता म्हणून रिव्होल्यूशनरी सोशालिस्ट पार्टीचे “मेघनाथ शाह” यांची नोंद आहे: त्यांना ७४,१२४ मते (५३.०५ टक्के) मिळाली, तर काँग्रेसच्या प्रभु दयाल हिमतसिंगका यांना ५१,१६८ (३६.६२ टक्के), आणि मतदानाची टक्केवारी ३६.५२ होती. द स्टेट्समनमध्ये लिहिताना श्यामल भद्रा म्हणतात की साहा अपक्ष म्हणून जिंकले.

१९५२ मध्ये संसदेत प्रवेश करताना साहा यांनी, तारुण्यातील राजकीय चळवळ वगळता, “मी १९३० पर्यंत हस्तिदंती मनोऱ्यात राहिलो” असे स्पष्ट केल्याचे डी. एम. बोस उद्धृत करतात. बोस सांगतात की साहा यांनी पहिल्या पंचवार्षिक योजनेवर टीकात्मक संपादकीये लिहिली, आणि अणुऊर्जा होमी भाभा यांच्या अखत्यारीत ठेवण्याच्या नेहरूंच्या निर्णयाने त्यांची निराशा झाली असणार. प्लॅनिंग कमिशनच्या बैठकीसाठी नवी दिल्लीला गेलेले असताना साहा यांचे १६ फेब्रुवारी १९५६ रोजी निधन झाले, असे बांगलापीडिया सांगते.

इन्स्टिट्यूट ऑफ न्यूक्लियर फिजिक्स

साहा यांनी १९३८ मध्ये पालित पीठ स्वीकारले. साहा इन्स्टिट्यूट ऑफ न्यूक्लियर फिजिक्स म्हणते की ओटो हान आणि फ्रिट्झ स्ट्रासमन यांनी १९३९ मध्ये शोधलेल्या विखंडनात साहा यांना अणुविज्ञानाचे भवितव्य दिसले, त्यांनी १९४० पर्यंत अणुभौतिकीला पदव्युत्तर अभ्यासक्रमात आणले आणि एक छोटे सायक्लोट्रॉन, म्हणजे विद्युतभारित कणांना वेग देणारे यंत्र, विकत घेण्याऐवजी स्वतः बांधायचे ठरवले. डी. एम. बोस म्हणतात की नेहरूंच्या मध्यस्थीने दोराबजी टाटा ट्रस्टकडून ६०,००० रुपये मिळाले.

श्यामाप्रसाद मुखर्जी यांनी कोनशिला बसवली, आणि संस्थेची स्थापना १९४९ मध्ये झाली असे संस्था सांगते. इरेन जोलिओ-क्युरी यांनी ११ जानेवारी १९५० रोजी इमारतीचे उद्घाटन केले, ती तारीख आता स्थापना दिन म्हणून पाळली जाते. डी. एम. बोस आणि बांगलापीडिया मात्र कोनशिलेसाठी १९४८ आणि उद्घाटनासाठी १९५१ अशी वर्षे देतात. साहा यांच्या निधनानंतर संस्थेला त्यांचे नाव मिळाले.

सात नामांकने आणि पारितोषिक नाही

संग्रहात त्यांची नामांकने अशी नोंदवली आहेत: भौतिकशास्त्र १९३० मध्ये दोन (देहेंद्र बोस आणि शिशिर मित्रा यांच्याकडून), त्यानंतर १९३७ मध्ये आर्थर कॉम्प्टन, १९३९ मध्ये मित्रा, १९४० मध्ये कॉम्प्टन, १९५१ मध्ये मित्रा आणि १९५५ मध्ये मित्रा. साहा यांनी स्वतः १९५१ मध्ये आर्नोल्ड झोमरफेल्ड यांना नामांकित केले.

नोबेल समितीच्या कागदपत्रांवरून काम करणारे सिंग आणि रीस १९३० चा तपशील देतात. नामांकन करण्यासाठी ३९ जणांना आमंत्रित केले गेले आणि ३७ जणांनी केले, त्यातून २१ वैध शिफारशी झाल्या. रामन यांना १० मिळाल्या आणि साहा यांना दोन, दोन्ही कलकत्त्यातून, २५ जानेवारी १९३० च्या एका संयुक्त पत्रात. लेखक म्हणतात की त्या वर्षी कोणत्याही पाश्चात्त्य शास्त्रज्ञाने साहा यांना नामांकन दिले नाही, तरी कॉम्प्टन ते करणार आहेत असे त्यांनी ३० सप्टेंबर १९२९ रोजी नील्स बोर यांना लिहिले होते. संग्रह कॉम्प्टन यांनी १९३७ आणि १९४० मध्ये त्यांना नामांकित केल्याचे दाखवतो, १९३० मध्ये नाही.

भूभौतिकशास्त्रज्ञ कार्लहाइम-गिलेनशेल्ड यांनी साहा यांच्या कामावर चार पानांपेक्षा थोडा जास्त लांबीचा अहवाल लिहिला. समितीने तो खगोलभौतिकीसाठी अतिशय महत्त्वाचा म्हटला, पण सिंग आणि रीस यांच्या भाषांतरानुसार त्याला “नवा भौतिक शोध म्हणणे कठीण” असे म्हटले, तो ज्ञात आकड्यांचा उपयोग अधिक होता. निवडक विकिरण दाबावरील त्यांचे काम समितीने आयनीकरण समीकरणाचा तर्कसंगत परिणाम ठरवले. लेखक आपले स्वतःचे वाचन जोडतात: रामन परिणामासाठी फक्त पाऱ्याचा दिवा आणि वर्णपटमापक पुरेसे होते, तर साहा यांच्या कामाला मोठ्या दुर्बिणी आणि उच्च तापमानाचे प्रयोग लागत, जे फार थोड्या प्रयोगशाळा चालवू शकत. चौधुरी नोंदवतात की १९३० मध्ये ज्या तीन उमेदवारांचा बारकाईने विचार झाला त्यांपैकी साहा एक होते, आणि हॅन्स बेथे यांना १९६७ मध्ये, नोबेल प्रशस्तीच्या शब्दांत, “ताऱ्यांमधील ऊर्जा निर्मितीबाबतच्या शोधांसाठी” पारितोषिक मिळेपर्यंत विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला ते कोणत्याही खगोलभौतिकशास्त्रज्ञाला गेले नव्हते.

संग्रहात नामांकन करणाऱ्यांची नावे आहेत, कारणे नाहीत, आणि येथे वापरलेल्या स्रोतांपैकी कोणताही १९३० नंतरच्या समितीच्या तर्काची नोंद देत नाही. साहा यांच्यासाठी शेवटचे नामांकन १९५५ मध्ये शिशिर मित्रा यांच्याकडून आले.