सत्यजित राय यांची अपू त्रिपुटी जुलै १९९३ च्या हेंडरसन प्रयोगशाळेतील आगीनंतर वाचवलेल्या निगेटिव्हमधून तयार केलेल्या ४K पुनर्संचयनासह २०१५ मध्ये चित्रपटगृहांत परतली

सत्यजित राय यांच्या अपू त्रिपुटीचे मूळ निगेटिव्ह जुलै १९९३ मध्ये लंडनमधील हेंडरसन्स फिल्म लॅबोरेटरीजमध्ये लागलेल्या नायट्रेट आगीत जळले, आणि तिन्ही चित्रपट नंतर जे वाचले त्यातून पुन्हा उभारले गेले. पुनर्संचयित आवृत्ती मे २०१५ मध्ये न्यूयॉर्कमध्ये झळकली. ती प्रदर्शित करणाऱ्या अमेरिकी वितरक जॅनस फिल्म्सचे म्हणणे आहे की पथेर पांचाली चा सुमारे ४० टक्के आणि अपराजितो चा ६० टक्क्यांहून अधिक भाग थेट मूळ निगेटिव्हमधून आला, तर अपुर संसार फाइन-ग्रेन मास्टर आणि डुप्लिकेट निगेटिव्हमधून पुनर्संचयित केला गेला.

राय यांचा जन्म २ मे १९२१ रोजी कलकत्त्यात झाला आणि त्यांनी १९४० ते १९४२ मध्ये शांतिनिकेतनात शिक्षण घेतले, असे सत्यजित राय फाउंडेशन सांगते. तिथले विद्यापीठ रवींद्रनाथ टागोर यांनी स्थापन केले, ज्यांची कथा tuput च्या टागोर, नोबेल आणि परत केलेली सरदारकी या लेखात आहे. तिन्ही अपू चित्रपट १९५५, १९५६ आणि १९५९ मध्ये प्रदर्शित झाले. त्यांनी त्यांचे पुरस्कार कसे जिंकले ते राय, ऑस्कर आणि भारतरत्न या आधीच्या लेखात आहे. हा लेख चित्रपटाचे स्वतःचे काय झाले ते मांडतो.

अकादमी राय यांच्या प्रिंट्स का शोधू लागली

अकादमी ऑफ मोशन पिक्चर आर्ट्स अँड सायन्सेसने १९९२ मध्ये राय यांना मानद पुरस्कार दिला. प्रसारणाचे निर्माते सन्मानासाठी क्लिप्स गोळा करत असताना त्यांना अमेरिकेत राय यांच्या चित्रपटांच्या फारशा प्रिंट्स किंवा व्हिडिओ मास्टर्स आढळल्या नाहीत, आणि जे होते ते अपूर्ण आणि वाईट स्थितीत होते, असे अकादमीचे कार्यक्रम पान सांगते.

अकादमी फिल्म आर्काइव्हचा सत्यजित राय संरक्षण प्रकल्प त्या शोधातून वाढला. त्याच्या पानांनुसार प्रकल्प १९९२ मध्ये सुरू झाला. जॅनस फिल्म्स थोडा वेगळा क्रम देते: तिच्या पुनर्संचयन पानानुसार राय यांचे अनेक चित्रपट पुनर्संचयित करण्याचा प्रकल्प पुढच्या वर्षी, त्यांच्या मृत्यूनंतर, सुरू झाला. राय यांचे कलकत्त्यात २३ एप्रिल १९९२ रोजी निधन झाले, असे फाउंडेशनचे चरित्र नोंदवते. मूव्हिंग इमेज आर्काइव्ह न्यूज लिहिते की चित्रपट संस्थांच्या एका गटाने पुरस्कारानंतर व्यापक पुनर्संचयन सुरू केले.

अकादमी प्रकल्पाचे भागीदार म्हणून सत्यजित राय सोसायटी, राय यांच्यासोबत काम केलेले निर्माते, भारतीय राष्ट्रीय अभिलेखागार, मर्चंट आयव्हरी फाउंडेशन, द फिल्म फाउंडेशन आणि कॅलिफोर्निया विद्यापीठ, सांता क्रूझ येथील सत्यजित राय फिल्म अँड स्टडी सेंटर यांची यादी देते. आर्काइव्हने राय यांचे अठरा कथापट आणि एक लघुपट जतन केले आहेत, असे ती म्हणते.

हेंडरसन्स फिल्म लॅबोरेटरीजमधील आग

जॅनस फिल्म्सचे पुनर्संचयन पान क्रम देते. १९९३ मध्ये राय यांचे अनेक मूळ निगेटिव्ह लंडनमधील हेंडरसन्स फिल्म लॅबोरेटरीजला पाठवले गेले. जुलैमध्ये प्रयोगशाळेत लागलेली मोठी नायट्रेट आग चित्रपट साठवणुकीच्या तिजोऱ्यांमध्ये पसरली. तिने महत्त्वाच्या ब्रिटिश अभिजात चित्रपटांचे २५ हून अधिक मूळ निगेटिव्ह नष्ट केले आणि राय यांचे काही चित्रपट, अपू त्रिपुटीच्या मूळ निगेटिव्हसह, जाळले.

मूव्हिंग इमेज आर्काइव्ह न्यूज कारणाचे वर्णन दक्षिण लंडनमधील नायट्रेट फिल्म साठ्याचा स्फोट असे करते. एनपीआर वृत्त देते की रीळ सुरक्षित ठेवण्यासाठी भारतातून लंडनमधील प्रयोगशाळेत हलवली गेली होती. जॅनस निगेटिव्ह कुठून पाठवले गेले हे सांगत नाही.

राय यांच्या चित्रपटांशी संबंधित म्हणून ओळखता येणारे सर्व काही, मग ती राख असो, तुकडे असोत किंवा फिल्मचे डबे, अकादमी फिल्म आर्काइव्हकडे गेले. त्रिपुटीचे निगेटिव्ह छापण्यायोग्य नाहीत असे ठरवले गेले, जॅनस म्हणते, कारण इतक्या वाईट रीतीने खराब झालेले घटक पूर्णपणे पुनर्संचयित करू शकेल असे त्या काळातील कोणतेही तंत्रज्ञान नव्हते. मूव्हिंग इमेज आर्काइव्ह न्यूज म्हणते की १९९२ मध्ये राय यांचे निधन झाले तेव्हाच चित्रपट वाईट स्थितीत होते.

वीस वर्षे तिजोरीत

२०१३ मध्ये क्रायटेरियनने अकादमी फिल्म आर्काइव्हसोबत काम सुरू केले तेव्हा निगेटिव्ह वीस वर्षे साठवणुकीत आणि न पाहिलेले पडले होते, जॅनस म्हणते. अनेक भाग जळून राख झाले होते. जे उरले ते उष्णतेमुळे आणि त्यात शोषल्या गेलेल्या दूषित पदार्थांमुळे नाजूक झाले होते, आणि रीळांचे सुरुवातीचे आणि शेवटचे लीडर्स अनेकदा गायब होते. तरीही महत्त्वाचे भाग वाचले, ज्यातून उच्च दर्जाच्या प्रतिमा निर्माण करता येत होत्या.

क्रायटेरियनचे तांत्रिक संचालक ली क्लाइन त्यांच्या पथकाने उघडलेल्या पहिल्या डब्याचे वर्णन करतात: “फिल्म अक्षरशः पेटलेली दिसत होती.” अकादमी आर्काइव्हचे संरक्षण अधिकारी जोसेफ लिंडनर म्हणतात की क्रायटेरियनसोबत डिजिटल पुनर्संचयनाची संधी “आम्हाला विचार करायला लावणारी होती, ‘काही उरले आहे का?’” दोन्ही उद्धरणे प्रकल्पावरील अकादमीच्या लघुपटाबद्दलच्या मूव्हिंग इमेज आर्काइव्ह न्यूजच्या वृत्तातील आहेत.

बोलोन्यातील प्रयोगशाळेने काय केले

जॅनस म्हणते की कोणतीही व्यावसायिक प्रयोगशाळा हे साहित्य हाताळायला तयार नव्हती, म्हणून ते बोलोन्यातील L’Immagine Ritrovata कडे गेले, जगातील आघाडीच्या पुनर्संचयन सुविधांपैकी एक. तिथल्या तंत्रज्ञांनी ठिसूळ फिल्मला एक भाग ग्लिसरॉल, एक भाग अ‍ॅसिटोन आणि तीन भाग पाणी या द्रावणाने पुन्हा ओलावा दिला. स्कॅनिंग चाचण्यांनी दाखवले की पिन-रजिस्टर्ड वेट-गेट स्कॅन, जे प्रत्येक फ्रेम स्थिर धरतात आणि फिल्म द्रवाने लेपित असताना ती स्कॅन करतात, यांनी सर्वोत्तम परिणाम दिले.

भौतिक दुरुस्ती पुढे आली. जॅनस ती जवळपास हजार तासांचे हाताचे श्रम असे सांगते, ज्यात फिल्मच्या कडांवरील छिद्रे पुन्हा बांधणे आणि वितळलेला टेप आणि गोंद काढणे यांचा समावेश होता. मूव्हिंग इमेज आर्काइव्ह न्यूज आणि द फिल्म स्टेज दोन्ही म्हणतात की प्रयोगशाळेत फिल्मवर “हजारो तास” खर्च झाले, म्हणजे एकूण वेळेबाबत वर्णने वेगळी आहेत. अनेक स्प्रॉकेट जळून गेले होते, म्हणून स्कॅन त्यांच्याविना केले गेले, असे मूव्हिंग इमेज आर्काइव्ह न्यूजचे वृत्त सांगते. बोलोन्यातील इल सिनेमा रित्रोव्हातो महोत्सवाने २ जुलै २०१५ रोजी पुनर्संचयनावरील एका चर्चेची नोंद केली.

क्रायटेरियनच्या स्वतःच्या प्रयोगशाळेने नंतर जवळपास सहा महिने डिजिटल पुनर्संचयनावर घालवले, घाण, कचरा, वळ्या आणि भेगा काढत. जॅनस म्हणते की पथकाने मूळ साहित्याचे रूप जपायचे आणि गरज असेल तिथे नुकसान तसेच ठेवायचे ठरवले, फिल्मचा दाणेदारपणा आणि जाणीव गमावू शकणाऱ्या प्रतिमांवर जास्त प्रक्रिया करण्याऐवजी.

प्रत्येक चित्रपटात मूळ निगेटिव्ह किती

तिन्ही चित्रपटांचे नशीब सारखे नव्हते. जॅनस आपल्या पुनर्संचयन पानावर आकडे देते:

• पथेर पांचाली: ४० टक्के थेट मूळ निगेटिव्हमधून पुनर्संचयित.
• अपराजितो: ६० टक्क्यांहून अधिक थेट मूळ निगेटिव्हमधून पुनर्संचयित.
• अपुर संसार: काहीही नाही. त्याची दोन उरलेली मूळ रीळे वापरण्यासाठी खूपच खराब होती, म्हणून पूर्ण चित्रपट फाइन-ग्रेन मास्टर आणि डुप्लिकेट निगेटिव्हमधून आला.

गायब आणि वापरण्यायोग्य नसलेल्या भागांची जागा जॅनस फिल्म्स, अकादमी, हार्वर्ड फिल्म आर्काइव्ह आणि ब्रिटिश फिल्म इन्स्टिट्यूट यांनी जतन केलेल्या फाइन-ग्रेन मास्टर्स आणि डुप्लिकेट निगेटिव्हनी घेतली. बेकर यांनी द फिल्म स्टेजला हेच वेगळ्या रूपात सांगितले, की पथकाकडे पथेर पांचाली साठी सुमारे ४० टक्के आणि अपराजितो साठी ६० टक्के वापरण्यायोग्य उरलेले घटक राहिले.

२०१५ मध्ये पुन्हा चित्रपटगृहांत

एनपीआर वृत्त देते की पुनर्संचयित त्रिपुटी न्यूयॉर्कमधील म्युझियम ऑफ मॉडर्न आर्टमध्ये ४ मे २०१५ रोजी दाखवली गेली, पथेर पांचाली तिथे पहिल्यांदा दाखवला गेल्याला जवळजवळ अगदी ६० वर्षे झाल्यावर. राय यांचे पुत्र, चित्रपट निर्माते संदीप राय, प्रेक्षकांत होते. “चित्रपट अप्रतिम दिसला आणि तो पाहण्याचा आम्हाला खूप आनंद झाला,” असे त्यांनी एनपीआरला सांगितले.

जॅनस व्यावसायिक प्रदर्शने न्यूयॉर्कमधील फिल्म फोरम येथे शुक्रवार ८ मे रोजी आणि लॉस एंजेलिसमधील लँडमार्कच्या न्यूआर्ट थिएटरमध्ये शुक्रवार २९ मे रोजी अशी नोंदवते, आणि उन्हाळ्यात इतर आर्टहाउस चित्रपटगृहांत. क्रायटेरियनची डीव्हीडी आणि ब्लू-रे आवृत्ती, तिन्ही चित्रपटांच्या नव्या ४K डिजिटल पुनर्संचयनांसह, स्क्रीनअनार्कीच्या यादीत १७ नोव्हेंबर २०१५ या विक्री तारखेची होती.

अकादमीने त्रिपुटी याआधीच ६ आणि ९ सप्टेंबर २०१३ रोजी बेव्हरली हिल्समधील सॅम्युअल गोल्डविन थिएटरमध्ये दाखवली होती. अपुर संसार मधून पडद्यावर पदार्पण करणाऱ्या शर्मिला टागोर दुसऱ्या संध्याकाळी पाहुण्या होत्या, आणि अकादमीने पुनर्संचयनाचे श्रेय मर्चंट आयव्हरी फाउंडेशन आणि द फिल्म फाउंडेशनसोबतच्या सत्यजित राय संरक्षण प्रकल्पाला दिले.

भारतातील चित्रपट शाळा आणि वारसा मोहीम

भारत सरकारने सत्यजित राय फिल्म अँड टेलिव्हिजन इन्स्टिट्यूट १९९५ मध्ये स्थापन केली, असे संस्थेचे स्वतःचे इतिहास पान आणि माहिती व प्रसारण मंत्रालय सांगतात. मंत्रालय तिचे वर्णन पश्चिम बंगाल सोसायटीज नोंदणी कायदा, १९६१ अंतर्गत नोंदलेली स्वायत्त शैक्षणिक संस्था असे करते. ती कोलकात्यात आहे, tuput च्या पश्चिम बंगाल एका दृष्टिक्षेपात मध्ये मांडलेल्या राज्यात. संस्था स्वतःला भारतातील चित्रपट शिक्षणाचे दुसरे राष्ट्रीय केंद्र म्हणवते.

तिचे पहिले शैक्षणिक सत्र १ सप्टेंबर १९९६ रोजी सुरू झाले. ती सहा चित्रपट विशेषीकरणांत तीन वर्षांचे पदव्युत्तर अभ्यासक्रम देते, आणि २०१७ मध्ये दोन वर्षांच्या पदव्युत्तर अभ्यासक्रमांसह इलेक्ट्रॉनिक आणि डिजिटल मीडिया विभाग जोडला.

भारतीय चित्रपटांचे जतन हा सरकारी कार्यक्रमही आहे. ३० जून २०१९ च्या पत्र सूचना कार्यालयाचे प्रसिद्धिपत्रक राष्ट्रीय चित्रपट वारसा मोहिमेची उद्दिष्टे अशी ठरवते: सुमारे १,५०,००० चित्रपट रीळांचे स्थितीमूल्यमापन आणि प्रतिबंधक संवर्धन, सुमारे ३,५०० चित्रपटांचे डिजिटायझेशन, आणि भारतीय चित्रपटसृष्टीतील सुमारे २,००० महत्त्वाच्या चित्रपटांचे चित्र आणि ध्वनी पुनर्संचयन. ६ नोव्हेंबर २०२३ चे प्रसिद्धिपत्रक म्हणते की मोहीम २०१५ मध्ये सुरू झाली, आणि १० डिसेंबर २०२५ चे प्रसिद्धिपत्रक म्हणते की १,४६९ शीर्षके, म्हणजे ४.३ लाख मिनिटांची फिल्म, आतापर्यंत डिजिटाइझ केली गेली आहेत आणि राष्ट्रीय चित्रपट अभिलेखागाराकडे आहेत. भारतीय कथापट निर्मितीची सुरुवात tuput च्या दादासाहेब फाळके आणि पहिला भारतीय चित्रपट या लेखात आहे.

२२ एप्रिल २०२५ रोजी शिक्षण मंत्रालयाने सत्यजित राय फिल्म अँड टेलिव्हिजन इन्स्टिट्यूटला अभिमत विद्यापीठाचा दर्जा दिला, असे संस्थेचे इतिहास पान सांगते.