సత్యజిత్ రే అపు త్రయం 2015లో 4K పునరుద్ధరణతో తిరిగి సినిమా హాళ్లకు వచ్చింది, 1993 జూలైలో హెండర్సన్ లేబొరేటరీస్ అగ్నిప్రమాదం తర్వాత కాపాడిన నెగటివ్‌లతో అది రూపొందింది

సత్యజిత్ రే అపు త్రయం అసలు నెగటివ్‌లు 1993 జూలైలో లండన్‌లోని హెండర్సన్స్ ఫిల్మ్ లేబొరేటరీస్‌లో జరిగిన నైట్రేట్ అగ్నిప్రమాదంలో కాలిపోయాయి, ఆ తర్వాత బతికినవాటితో మూడు చిత్రాలను పునర్నిర్మించారు. పునరుద్ధరణ 2015 మేలో న్యూయార్క్‌లో విడుదలైంది. దాన్ని విడుదల చేసిన అమెరికన్ పంపిణీదారు జానస్ ఫిల్మ్స్ ప్రకారం, పథేర్ పాంచాలిలో సుమారు 40 శాతం, అపరాజితోలో 60 శాతానికి పైగా నేరుగా అసలు నెగటివ్‌ల నుంచి వచ్చాయి, అపుర్ సంసార్ను ఫైన్-గ్రెయిన్ మాస్టర్, డూప్లికేట్ నెగటివ్ నుంచి పునరుద్ధరించారు.

సత్యజిత్ రే ఫౌండేషన్ ప్రకారం రే 1921 మే 2న కలకత్తాలో జన్మించారు, 1940 నుంచి 1942 వరకు శాంతినికేతన్‌లో చదివారు. అక్కడి విశ్వవిద్యాలయాన్ని రవీంద్రనాథ్ టాగోర్ స్థాపించారు; ఆయన కథ tuput వ్యాసం టాగోర్, నోబెల్, తిరిగి ఇచ్చిన నైట్‌హుడ్లో ఉంది. మూడు అపు చిత్రాలు 1955, 1956, 1959లో విడుదలయ్యాయి. అవి తమ బహుమతులను ఎలా గెలుచుకున్నాయో రే, ఆస్కార్, భారతరత్న అనే ముందటి వ్యాసంలో ఉంది. ఈ వ్యాసం సినిమాకే ఏం జరిగిందో అనుసరిస్తుంది.

రే ప్రింట్ల కోసం అకాడమీ ఎందుకు వెతికింది

అకాడమీ ఆఫ్ మోషన్ పిక్చర్ ఆర్ట్స్ అండ్ సైన్సెస్ 1992లో రేకు గౌరవ పురస్కారం ఇచ్చింది. నివాళి కోసం టెలికాస్ట్ నిర్మాతలు క్లిప్‌లు సేకరిస్తుండగా, అమెరికాలో ఆయన చిత్రాల ప్రింట్లు, వీడియో మాస్టర్లు చాలా తక్కువగా దొరికాయి, ఉన్నవి కూడా అసంపూర్ణంగా, పేలవమైన స్థితిలో ఉన్నాయని అకాడమీ ఈవెంట్ పేజీ చెబుతుంది.

ఆ వెదుకులాట నుంచి అకాడమీ ఫిల్మ్ ఆర్కైవ్ సత్యజిత్ రే ప్రిజర్వేషన్ ప్రాజెక్ట్ పుట్టింది. ప్రాజెక్ట్ 1992లో మొదలైందని దాని పేజీలు చెబుతున్నాయి. జానస్ ఫిల్మ్స్ కొంచెం భిన్నమైన క్రమాన్ని ఇస్తుంది: రే చిత్రాల్లో చాలా వాటిని పునరుద్ధరించే ప్రాజెక్ట్ ఆయన మరణం తర్వాత, మరుసటి ఏడాది మొదలైందని దాని పునరుద్ధరణ పేజీ చెబుతుంది. రే 1992 ఏప్రిల్ 23న కలకత్తాలో మరణించారని ఫౌండేషన్ జీవిత చరిత్ర నమోదు చేస్తుంది. పురస్కారం తర్వాత చలనచిత్ర సంస్థల బృందం విస్తృత పునరుద్ధరణను ప్రారంభించిందని మూవింగ్ ఇమేజ్ ఆర్కైవ్ న్యూస్ రాస్తుంది.

ప్రాజెక్ట్ భాగస్వాములుగా సత్యజిత్ రే సొసైటీ, రేతో కలిసి పనిచేసిన నిర్మాతలు, నేషనల్ ఆర్కైవ్స్ ఆఫ్ ఇండియా, మర్చంట్ ఐవరీ ఫౌండేషన్, ది ఫిల్మ్ ఫౌండేషన్, యూనివర్సిటీ ఆఫ్ కాలిఫోర్నియా, శాంటా క్రూజ్‌లోని సత్యజిత్ రే ఫిల్మ్ అండ్ స్టడీ సెంటర్‌ను అకాడమీ జాబితా చేస్తుంది. రే 18 ఫీచర్ చిత్రాలను, ఒక లఘు చిత్రాన్ని ఆర్కైవ్ భద్రపరిచిందని అది చెబుతుంది.

హెండర్సన్స్ ఫిల్మ్ లేబొరేటరీస్‌లో అగ్నిప్రమాదం

జానస్ ఫిల్మ్స్ పునరుద్ధరణ పేజీ క్రమాన్ని ఇస్తుంది. 1993లో రే అసలు నెగటివ్‌లు కొన్నింటిని లండన్‌లోని హెండర్సన్స్ ఫిల్మ్ లేబొరేటరీస్‌కు పంపారు. జూలైలో ల్యాబ్‌లో భారీ నైట్రేట్ అగ్నిప్రమాదం జరిగి, ఫిల్మ్ వాల్ట్‌లకు వ్యాపించింది. అది ముఖ్యమైన బ్రిటిష్ క్లాసిక్స్‌కు చెందిన 25కి పైగా అసలు నెగటివ్‌లను నాశనం చేసింది, అపు త్రయం అసలు నెగటివ్‌లతో సహా రే చిత్రాల్లో కొన్నింటిని కాల్చేసింది.

కారణాన్ని మూవింగ్ ఇమేజ్ ఆర్కైవ్ న్యూస్ సౌత్ లండన్‌లో నైట్రేట్ ఫిల్మ్ స్టాక్ పేలుడుగా వర్ణిస్తుంది. భద్రత కోసం రీళ్లను భారత్ నుంచి లండన్ ల్యాబ్‌కు తరలించారని NPR రాస్తుంది. నెగటివ్‌లను ఎక్కడి నుంచి పంపారో జానస్ చెప్పదు.

రే చిత్రాలకు చెందినవిగా గుర్తించగలిగినవన్నీ, బూడిద, ముక్కలు, ఫిల్మ్ డబ్బాలు ఏవైనా, అకాడమీ ఫిల్మ్ ఆర్కైవ్‌కు వెళ్లాయి. త్రయం నెగటివ్‌లను ప్రింట్ చేయలేనివిగా నిర్ణయించారు, ఎందుకంటే అంతగా దెబ్బతిన్న భాగాలను పూర్తిగా పునరుద్ధరించగల సాంకేతికత అప్పట్లో లేదని జానస్ చెబుతుంది. రే 1992లో మరణించినప్పుడే ఆ చిత్రాలు పేలవమైన స్థితిలో ఉన్నాయని మూవింగ్ ఇమేజ్ ఆర్కైవ్ న్యూస్ చెబుతుంది.

ఇరవై ఏళ్లు వాల్ట్‌లో

2013లో క్రైటీరియన్ (Criterion) అకాడమీ ఫిల్మ్ ఆర్కైవ్‌తో పని ప్రారంభించినప్పుడు, నెగటివ్‌లు ఇరవై ఏళ్లుగా నిల్వలో ఎవరూ చూడకుండా ఉన్నాయని జానస్ చెబుతుంది. చాలా భాగాలు కాలి బూడిదయ్యాయి. మిగిలినవి వేడికి, అవి పీల్చుకున్న కలుషితాలకు నాజూకుగా మారాయి, రీళ్ల మొదటి, చివరి లీడర్లు తరచూ లేవు. అయినా గణనీయమైన భాగాలు బతికాయి, వాటి నుంచి నాణ్యమైన చిత్రాలను రూపొందించగలిగారు.

క్రైటీరియన్ సాంకేతిక డైరెక్టర్ లీ క్లైన్ తన బృందం తెరిచిన మొదటి డబ్బాను వర్ణించారు: “ఫిల్మ్ అక్షరాలా మంటల్లో ఉన్నట్టే కనిపించింది.” క్రైటీరియన్‌తో డిజిటల్ పునరుద్ధరణకు ఉన్న అవకాశం “ఇంకా ఏమైనా మిగిలి ఉందా అని ఆలోచించేలా చేసింది” అని అకాడమీ ఆర్కైవ్ ప్రిజర్వేషన్ అధికారి జోసెఫ్ లిండ్నర్ చెప్పారు. ఈ రెండు ఉటంకింపులు ప్రాజెక్ట్ గురించి అకాడమీ తీసిన లఘు చిత్రంపై మూవింగ్ ఇమేజ్ ఆర్కైవ్ న్యూస్ నివేదిక నుంచి.

బొలోన్యా లేబొరేటరీ ఏం చేసింది

ఏ వాణిజ్య లేబొరేటరీ ఈ సామగ్రిని ముట్టుకోలేదని, అందుకే అది ప్రపంచంలోని అగ్రగామి పునరుద్ధరణ కేంద్రాల్లో ఒకటైన బొలోన్యాలోని L’Immagine Ritrovataకి వెళ్లిందని జానస్ చెబుతుంది. అక్కడి సాంకేతిక నిపుణులు పెళుసుగా మారిన ఫిల్మ్‌ను ఒక భాగం గ్లిసరాల్, ఒక భాగం అసిటోన్, మూడు భాగాల నీటి ద్రావణంతో తిరిగి తడిపారు. ప్రతి ఫ్రేమ్‌ను స్థిరంగా ఉంచి, ఫిల్మ్‌కు ద్రవం పూసి ఉండగా స్కాన్ చేసే పిన్-రిజిస్టర్డ్ వెట్-గేట్ స్కాన్‌లు ఉత్తమ ఫలితాలు ఇచ్చాయని స్కానింగ్ పరీక్షలు చూపించాయి.

తర్వాత భౌతిక మరమ్మతు జరిగింది. ఫిల్మ్ అంచుల వెంట చిల్లు రంధ్రాలను తిరిగి నిర్మించడం, కరిగిన టేపును, జిగురును తొలగించడం సహా దాదాపు వెయ్యి గంటల చేతి శ్రమ అని జానస్ చెబుతుంది. లేబొరేటరీలో ఫిల్మ్‌పై “వేల గంటలు” గడిపారని మూవింగ్ ఇమేజ్ ఆర్కైవ్ న్యూస్, ది ఫిల్మ్ స్టేజ్ రెండూ చెబుతున్నాయి, అందువల్ల మొత్తంపై వివరణలు భిన్నంగా ఉన్నాయి. చాలా స్ప్రాకెట్లు కాలిపోయాయి, అందువల్ల స్కాన్‌లను అవి లేకుండా చేశారని మూవింగ్ ఇమేజ్ ఆర్కైవ్ న్యూస్ వివరణ చెబుతుంది. బొలోన్యాలో జరిగే Il Cinema Ritrovato ఉత్సవం 2015 జూలై 2న పునరుద్ధరణపై ఒక ప్రసంగాన్ని జాబితా చేసింది.

ఆ తర్వాత క్రైటీరియన్ సొంత లేబొరేటరీ దాదాపు ఆరు నెలలు డిజిటల్ పునరుద్ధరణపై గడిపి, ధూళిని, చెత్తను, వంపులను, పగుళ్లను తొలగించింది. బృందం అసలు సామగ్రి రూపాన్ని ఉంచాలని, అవసరమైన చోట దెబ్బతిన్న భాగాన్ని అలాగే వదిలేయాలని నిర్ణయించుకుందని జానస్ చెబుతుంది; అతిగా ప్రాసెస్ చేస్తే ఫిల్మ్ గ్రెయిన్, అనుభూతి పోవచ్చు అనే ఉద్దేశంతో.

ప్రతి చిత్రంలో ఎంత అసలు నెగటివ్

మూడు చిత్రాల పరిస్థితి ఒకేలా లేదు. తన పునరుద్ధరణ పేజీలో జానస్ సంఖ్యలను ఇస్తుంది:

• పథేర్ పాంచాలి: 40 శాతం నేరుగా అసలు నెగటివ్ నుంచి పునరుద్ధరించారు.
• అపరాజితో: 60 శాతానికి పైగా నేరుగా అసలు నెగటివ్ నుంచి పునరుద్ధరించారు.
• అపుర్ సంసార్: ఏదీ లేదు. బతికిన రెండు అసలు రీళ్లు వాడలేనంతగా దెబ్బతిన్నాయి, అందువల్ల మొత్తం చిత్రం ఫైన్-గ్రెయిన్ మాస్టర్, డూప్లికేట్ నెగటివ్ నుంచి వచ్చింది.

లేని, వాడలేని భాగాల స్థానంలో జానస్ ఫిల్మ్స్, అకాడమీ, హార్వర్డ్ ఫిల్మ్ ఆర్కైవ్, బ్రిటిష్ ఫిల్మ్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ భద్రపరిచిన ఫైన్-గ్రెయిన్ మాస్టర్లు, డూప్లికేట్ నెగటివ్‌లు వచ్చాయి. బెకర్ దీన్ని వేరే రూపంలో ది ఫిల్మ్ స్టేజ్‌కు చెప్పారు: బృందానికి పథేర్ పాంచాలికి సుమారు 40 శాతం, అపరాజితోకి 60 శాతం వాడదగిన బతికిన అంశాలు మిగిలాయని ఆయన అన్నారు.

2015లో సినిమా హాళ్లకు తిరిగి

పునరుద్ధరించిన త్రయాన్ని న్యూయార్క్‌లోని మ్యూజియం ఆఫ్ మోడర్న్ ఆర్ట్‌లో 2015 మే 4న ప్రదర్శించారని NPR రాస్తుంది; పథేర్ పాంచాలి అక్కడ మొదటిసారి ప్రదర్శితమై దాదాపు సరిగ్గా 60 ఏళ్లు. రే కుమారుడు, చలనచిత్ర దర్శకుడు సందీప్ రే ప్రేక్షకుల్లో ఉన్నారు. “సినిమా అద్భుతంగా కనిపించింది, చూడటాన్ని మేమంతా బాగా ఆస్వాదించాం” అని ఆయన NPRతో చెప్పారు.

వాణిజ్య విడుదలలను జానస్ ఇలా జాబితా చేస్తుంది: మే 8 శుక్రవారం న్యూయార్క్‌లోని ఫిల్మ్ ఫోరమ్, మే 29 శుక్రవారం లాస్ ఏంజెలెస్‌లోని ల్యాండ్‌మార్క్స్ న్యూఆర్ట్ థియేటర్, వేసవి అంతా ఇతర ఆర్ట్‌హౌస్ సినిమా హాళ్లు. మూడు చిత్రాల కొత్త 4K డిజిటల్ పునరుద్ధరణలతో క్రైటీరియన్ DVD, బ్లూ-రే ఎడిషన్‌కు ScreenAnarchy జాబితాలో 2015 నవంబర్ 17 విడుదల తేదీ ఉంది.

అకాడమీ అంతకుముందే 2013 సెప్టెంబర్ 6, 9 తేదీల్లో బెవర్లీ హిల్స్‌లోని శామ్యూల్ గోల్డ్‌విన్ థియేటర్‌లో త్రయాన్ని ప్రదర్శించింది. అపుర్ సంసార్తో తెరంగేట్రం చేసిన షర్మిలా టాగోర్ రెండో సాయంత్రం అతిథిగా ఉన్నారు, పునరుద్ధరణ ఘనతను మర్చంట్ ఐవరీ ఫౌండేషన్, ది ఫిల్మ్ ఫౌండేషన్‌లతో కలిసి సత్యజిత్ రే ప్రిజర్వేషన్ ప్రాజెక్ట్‌కు అకాడమీ ఇచ్చింది.

భారత్‌లో ఫిల్మ్ స్కూలు, హెరిటేజ్ మిషన్

సత్యజిత్ రే ఫిల్మ్ అండ్ టెలివిజన్ ఇన్‌స్టిట్యూట్‌ను భారత ప్రభుత్వం 1995లో ఏర్పాటు చేసిందని ఇన్‌స్టిట్యూట్ సొంత చరిత్ర పేజీ, సమాచార, ప్రసార మంత్రిత్వ శాఖ చెబుతున్నాయి. మంత్రిత్వ శాఖ దాన్ని వెస్ట్ బెంగాల్ సొసైటీస్ రిజిస్ట్రేషన్ యాక్ట్, 1961 కింద నమోదైన స్వయంప్రతిపత్తి గల విద్యా సంస్థగా వర్ణిస్తుంది. ఇది tuput వెస్ట్ బెంగాల్ ఒక్క చూపులోలో పరిచయం చేసిన రాష్ట్రంలోని కోల్‌కతాలో ఉంది. భారత్‌లో సినిమా విద్యకు రెండో జాతీయ కేంద్రంగా ఇన్‌స్టిట్యూట్ తనను తాను చెప్పుకుంటుంది.

దాని మొదటి విద్యా సెషన్ 1996 సెప్టెంబర్ 1న మొదలైంది. ఆరు ఫిల్మ్ ప్రత్యేకతల్లో మూడేళ్ల పోస్ట్‌గ్రాడ్యుయేట్ కార్యక్రమాలను అందిస్తుంది, 2017లో రెండేళ్ల పోస్ట్‌గ్రాడ్యుయేట్ కార్యక్రమాలతో ఎలక్ట్రానిక్ అండ్ డిజిటల్ మీడియా విభాగాన్ని చేర్చింది.

భారతీయ చిత్రాల పరిరక్షణ కూడా ప్రభుత్వ కార్యక్రమమే. 2019 జూన్ 30 నాటి పత్రికా సమాచార కార్యాలయం ప్రకటన నేషనల్ ఫిల్మ్ హెరిటేజ్ మిషన్ లక్ష్యాలను ఇలా పేర్కొంటుంది: సుమారు 150,000 ఫిల్మ్ రీళ్ల స్థితి అంచనా, నివారణ పరిరక్షణ; సుమారు 3,500 చిత్రాల డిజిటైజేషన్; భారతీయ సినిమాలోని సుమారు 2,000 మైలురాయి చిత్రాల దృశ్య, శబ్ద పునరుద్ధరణ. మిషన్ 2015లో ప్రారంభమైందని 2023 నవంబర్ 6 నాటి ప్రకటన, ఇప్పటి వరకు 4.3 లక్షల నిమిషాల ఫిల్మ్‌కు సమానమైన 1,469 చిత్రాలను డిజిటైజ్ చేశారని, వాటిని నేషనల్ ఫిల్మ్ ఆర్కైవ్ ఆఫ్ ఇండియా భద్రపరుస్తోందని 2025 డిసెంబర్ 10 నాటి ప్రకటన చెబుతున్నాయి. భారతీయ ఫీచర్ ఫిల్మ్ నిర్మాణం ఎలా మొదలైందో tuput వ్యాసం దాదాసాహెబ్ ఫాల్కే, తొలి భారతీయ చిత్రంలో ఉంది.

2025 ఏప్రిల్ 22న విద్యా మంత్రిత్వ శాఖ సత్యజిత్ రే ఫిల్మ్ అండ్ టెలివిజన్ ఇన్‌స్టిట్యూట్‌కు డీమ్డ్ టు బి యూనివర్సిటీ హోదా ఇచ్చిందని ఇన్‌స్టిట్యూట్ చరిత్ర పేజీ చెబుతుంది.