आशुतोष गोवारीकर यांच्या २००४ च्या स्वदेस या चित्रपटाने, ज्यात एक नासा प्रकल्प व्यवस्थापक भारतीय गावासाठी वीजनिर्मिती केंद्र उभारतो, दोन राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार आणि शाहरुख खान यांना फिल्मफेअरचा सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्याचा पुरस्कार मिळवून दिला

स्वदेसने २००४ साठी दोन राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार जिंकले: उदित नारायण यांना सर्वोत्कृष्ट पुरुष पार्श्वगायक आणि महेश आणे यांना सर्वोत्कृष्ट छायाचित्रण. चित्रपट महोत्सव संचालनालयाच्या त्या वर्षीच्या सूचीपत्रकात म्हटले आहे की आणे यांना पुरस्कार मिळाला तो “ग्रामीण भारतीय परिसर वास्तवतेने आणि कठोरतेने टिपणाऱ्या” कॅमेऱ्यासाठी. चित्रपटाच्या केंद्रस्थानी एक नासा प्रकल्प व्यवस्थापक आहे, आणि तो गावात जे काम हाती घेतो ते म्हणजे वीजनिर्मिती केंद्र उभारणे.

आशुतोष गोवारीकर यांनी त्याची निर्मिती व दिग्दर्शन केले, आणि रॉटन टोमॅटोज प्रदर्शनाची तारीख १७ डिसेंबर २००४ अशी देते. संचालनालयाच्या सूचीपत्रकात १९५ मिनिटांचा हिंदी चित्रपट नोंदलेला आहे, ज्यात शाहरुख खान, गायत्री जोशी, दया शंकर पांडे, किशोरी बल्लाळ आणि मास्टर स्मित सेठ कलाकार आहेत आणि ए. आर. रहमान यांचे संगीत आहे. रहमान यांनी गोवारीकर यांच्या लगान चेही संगीत दिले होते, आणि खान यांची व्यापक कारकीर्द tuput च्या शाहरुख खान या व्यक्तिचित्रात आहे.

चरणपूर नावाच्या गावातील नासा प्रकल्प व्यवस्थापक

सूचीपत्रकातील सारांश मोहन भार्गवचे वर्णन नासामधील तरुण शास्त्रज्ञ आणि प्रकल्प व्यवस्थापक असे करतो. लहानपणी ज्या स्त्रीने त्याचा सांभाळ केला त्या कावेरीअम्माला शोधून तिला अमेरिकेला परत घेऊन जाण्यासाठी तो भारतात परततो. ती चरणपूर या गावात राहते, जिथे तो प्रगती आणि विकासाच्या प्रश्नांत ओढला जातो. जोशी यांनी साकारलेली गीता गावातील प्राथमिक शाळेत शिकवते, आणि जातिभेद, पूर्वग्रह आणि मूलभूत सुविधांचा अभाव असूनही तिने तेथेच राहण्याचा निर्णय घेतला आहे.

रिचर्ड डेलेसी हार्वर्ड डिव्हिनिटी बुलेटिनमध्ये २००९ मध्ये लिहितात की चित्रपटाचा कळस म्हणजे मोहन गावाला सतत वीज देण्यासाठी एक लहान जलविद्युत केंद्र आराखड्यापासून उभारतो. डेलेसी नमूद करतात की स्वदेस या शीर्षकाचा अर्थ मातृभूमी, आणि इंग्रजीत ते “वी, द पीपल” असे मांडले आहे.

वीजकथेमागील बिलगाव प्रकल्प

बिलगाव हे महाराष्ट्राच्या नंदुरबार जिल्ह्यातील १२ पाड्यांचे गाव आहे. फ्रंटलाइनने ऑक्टोबर २००३ मध्ये वृत्त दिले की तेथील लोकांनी २००२ च्या मध्यावर नर्मदा बचाव आंदोलनाच्या कार्यकर्त्यांसोबत आणि केरळमधील पीपल्स स्कूल ऑफ एनर्जीसोबत काम सुरू केले. सहा महिन्यांनी आणि १३.५ किमी तारा टाकल्यानंतर, जानेवारी २००३ मध्ये, महाराष्ट्राचे ग्रामविकास मंत्री आर. आर. पाटील यांनी सूक्ष्म जलविद्युत प्रकल्पाचे उद्घाटन केले.

फ्रंटलाइन तांत्रिक बाजू आकड्यांत देते. टर्बाइन फिरवण्यासाठी पाणी ८ मीटर उंचीवरून दर सेकंदाला ४०० लिटर वेगाने वाहते, आणि त्यातून निर्माण होणारे १५ किलोवॅट ४ किमीच्या आत असलेल्या सर्व १२ पाड्यांना पोहोचते. दोन मीटर उंचीचा एक लहान बंधारा पाणी अडवतो. उदय नदी पूर्ण वाहत असताना गावाला चोवीस तास वीज असते, आणि कोरड्या महिन्यांत सूर्यास्तानंतर चार तास. गावकरी ट्यूबलाइटसाठी महिना १० रुपये आणि दूरचित्रवाणीसाठी ३० रुपये देत.

श्रमदान स्वयंसेवी होते, ज्यामुळे आठ महिन्यांत २.५ लाख रुपये वाचले असे असोसिएशन फॉर इंडियाज डेव्हलपमेंटचे कार्यकर्ते आणि स्वयंसेवक रवी कुचीमंची यांनी फ्रंटलाइनला सांगितले. दिलीप डिसूझा यांनी २०१७ मध्ये स्क्रोलमध्ये लिहिले की भारतीय-अमेरिकन असलेले कुचीमंची आणि त्यांची पत्नी अरविंदा पिल्लालमरी १९९८ मध्ये त्या संस्थेच्या प्रकल्पांवर काम करण्यासाठी भारतात आले, आणि गोवारीकर यांनी बिलगावची कहाणी ऐकून स्वदेसमध्ये वापरली. शोमा चटर्जी यांनी २०१९ मध्ये द सिटिझनमध्ये लिहिले की रजनी बक्षी यांच्या बापू कुटी या पुस्तकाने या जोडप्याची आणि बिलगाव प्रकल्पाची कहाणी सांगितली, आणि “गाव उजळणे” हे पटकथेचे निमित्त ठरले.

चित्रपट त्या जोडप्यापासून प्रेरित आहे, त्यांची नोंद नाही. डेलेसी त्यांच्या आयुष्यातून केलेल्या महत्त्वाच्या बदलांकडे लक्ष वेधतात, सुरुवात मोहनपासून, जो विकासात हातभार लावायचा कोणताही हेतू न बाळगता भारतात परततो. द हिंदूने ११ ऑगस्ट २००६ रोजी वृत्त दिले की नर्मदा बचाव आंदोलनाने म्हटले की सरदार सरोवर धरणाच्या जलाशयाचे पाणी मागे फुगल्याच्या परिणामामुळे बिलगाव प्रकल्प वाहून गेला.

वाईजवळ चित्रीकरण, रहमान यांचे संगीत

चटर्जी लिहितात की चित्रपटाचे बहुतांश चित्रीकरण पुण्यापासून सुमारे १०० किमी अंतरावरील वाई येथे झाले. जोशी यांनी डिसेंबर २०१९ मध्ये बॉलिवूड हंगामाला सांगितले की त्यांची बहुतांश दृश्ये वाईच्या आसपासच्या गावांत चित्रित झाली, जिथे त्या सुमारे तीन महिने राहिल्या. मुलाखतीत संगीतकार म्हणून रहमान आणि गीतकार म्हणून जावेद अख्तर यांची नावे आहेत.

डेक्विना यांनी रहमान यांच्या संगीताला “मोहक, संक्रामकपणे वैविध्यपूर्ण” म्हटले आणि कळसाचे गाणे “ये जो देस है तेरा” हे रहमान व अख्तर यांचे आणि दिग्दर्शक म्हणून गोवारीकर यांचे कौशल्य दाखवते असे विशेषत्वाने नमूद केले. रहमान यांच्या आधीच्या कामाचा, रोजापासून ऑस्करपर्यंत, उल्लेख tuput च्या ए. आर. रहमान या लेखात आहे.

दोन राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार आणि खान यांना फिल्मफेअर

इंडियाएफएम, जे आता बॉलिवूड हंगामाचा भाग आहे, याने १३ जुलै २००५ रोजी वृत्त दिले की राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार त्या दिवशी जाहीर झाले आणि स्वदेसने दोन जिंकले. सूचीपत्रक दोन्ही प्रशस्ती छापते. नारायण यांचा पुरस्कार “ये तारा वो तारा” या गाण्यासाठी आहे, आणि परीक्षकांनी त्यांच्या भावपूर्ण सादरीकरणाचा उल्लेख केला. आणे यांचा पुरस्कार, रजतकमळ (रौप्य कमळ) आणि १०,००० रुपयांसह, चित्रपटाच्या प्रक्रिया प्रयोगशाळेशी, मुंबईच्या अॅडलॅबशी सामायिक होता, जिला तोच पुरस्कार मिळाला.

५० व्या फिल्मफेअर पुरस्कारांत २६ फेब्रुवारी २००५ रोजी खान यांनी स्वदेससाठी सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्याचा पुरस्कार जिंकला, असे डेली स्टारने वृत्त दिले. त्याच वृत्तात यश चोप्रा यांच्या वीर-झारा चे नाव सर्वोत्कृष्ट चित्रपट म्हणून आहे.

समीक्षकांनी काय लिहिले, आणि तिकीटबारी

डेक्विना यांनी लिहिले की गोवारीकर “आपला राष्ट्रवादी संदेश प्रभावी संयमाने पोहोचवतात” आणि मोहनच्या भूमिकेत खान आपला नेहमीचा नाट्यमय अभिनय आवरून धरतात. एड्रियन मार्टिन यांना डिसेंबर २००४ च्या परीक्षणात चित्रपट अनेक हृदयस्पर्शी प्रसंगांमुळे हेलावून टाकणारा वाटला पण सामाजिक जाणिवेचे नाट्य म्हणून कमी समाधानकारक, आणि ते म्हणाले की मोहन ज्या उर्वरित भूभागातून प्रवास करतो त्यापेक्षा केंद्रस्थानी असलेले गाव कमी उद्ध्वस्त आहे.

बॉलिवूड हंगामाच्या तक्त्यात भारतातील निव्वळ कमाई १६.३१ कोटी रुपये आणि जगभरातील एकूण कमाई ३३.९८ कोटी रुपये दिली आहे, आणि निकाल फ्लॉप असा दिला आहे. डेलेसी, जे चित्रपटाला व्यावसायिकदृष्ट्या यशस्वी न झालेला मानतात, असा युक्तिवाद करतात की तिकीटबारीवरील यश चित्रपट पाहण्याचा अर्थ काय याबद्दल फारच कमी सांगते. तिकीटबारीचे आकडे माध्यमांनुसार वेगळे असतात, आणि हे त्या एका माध्यमाचे आहेत.

परत येण्याबद्दल बोलताना हा चित्रपट का निघतो

डेलेसी स्वदेसला १९९० च्या दशकाच्या सुरुवातीपासून बनलेल्या, परदेशात राहणाऱ्या भारतीयांना दाखवणाऱ्या हिंदी चित्रपटांमध्ये ठेवतात. सुवदीप सिन्हा, साउथ एशियन पॉप्युलर कल्चरमधील २०१२ च्या लेखात, मोहनचे परतणे हे परदेशस्थ आणि मातृभूमी यांच्यातील मूळ नात्याच्या नेहमीच्या बॉलिवूड गृहीतकापासूनचे फारकत म्हणून वाचतात. सिन्हा असा युक्तिवाद करतात की हे परतणे दैनंदिन, भौतिक परिस्थितीवर आधारलेले आहे.

जोशी यांनी बॉलिवूड हंगामाला सांगितले की चित्रपट पाहून भारतात परत गेलेले लोक त्यांना अजूनही भेटतात, आणि त्या त्यांचे म्हणणे असे उद्धृत करतात: “तेव्हाच आम्ही ठरवले की आपल्याला भारतात परत जायचे आहे”. हा त्यांना प्रेक्षकांनी जे सांगितले त्याचा त्यांचा वृत्तांत आहे, आणि येथे उद्धृत केलेले स्रोत किती जण परतले याची संख्या देत नाहीत. ज्या जोडप्याने कथेला प्रेरणा दिली ते चित्रपट प्रदर्शित होण्याच्या सहा वर्षे आधी, १९९८ मध्ये, आले होते.

गावांचे विद्युतीकरण, २००४ आणि २०१८

ऊर्जा मंत्रालयाचा जानेवारी २००३ ते मार्च २००४ चा वार्षिक अहवाल ३१ मार्च २००४ पर्यंत एकूण ४,९४,५८७ गावांचे विद्युतीकरण झाल्याचे नोंदवतो, त्यातील ४,५८९ वस्ती असलेली गावे २००३-०४ मध्ये जोडली गेली. आदिवासींच्या १,०७,०४५ गावांपैकी ८२,९७६ विद्युतीकृत (तात्पुरती आकडेवारी) असल्याचे तो देतो. अहवाल विद्युतीकृत गावाची व्याख्या अशी करतो: वस्तीच्या भागात आणि कोणत्याही दलित वस्तीत वितरण रोहित्र व तारा, शाळा, पंचायत कार्यालये आणि आरोग्य केंद्रे यांसारख्या सार्वजनिक ठिकाणी वीज, आणि किमान १० टक्के घरे जोडलेली.

पत्र सूचना कार्यालयाने १९ जुलै २०१८ रोजी प्रसृत केलेले पंतप्रधान कार्यालयाचे निवेदन सांगते की मागील चार वर्षांत वीज नसलेल्या सुमारे १८,००० गावांचे विद्युतीकरण झाले, शेवटचे गाव २८ एप्रिल २०१८ रोजी मणिपूरमधील लेईसांग. ऊर्जा मंत्रालयाने २१ नोव्हेंबर २०१९ रोजी लोकसभेला सांगितले की, राज्यांनी कळवल्यानुसार, २८ एप्रिल २०१८ रोजी वस्ती असलेली सर्व जनगणना गावे विद्युतीकृत होती, आणि ५,२५१ विद्युतीकरण न झालेली वस्ती असलेली जनगणना गावे २८ एप्रिल २०१८ पर्यंतच्या २०१७-१८ आणि २०१८-१९ मध्ये दीनदयाळ उपाध्याय ग्राम ज्योती योजनेअंतर्गत विद्युतीकृत झाली.

पुढचा टप्पा म्हणजे घर. त्याच उत्तरात म्हटले आहे की सात राज्यांनी १९,०९,६७९ घरे कळवली ज्यांनी आधी जोडणी नाकारली होती आणि नंतर मागितली, आणि त्यांचे विद्युतीकरण केले जात होते. मंत्रालयाने १६ मार्च २०२३ रोजी सांगितले की सौभाग्य योजनेअंतर्गत २.८६ कोटी घरांचे विद्युतीकरण झाले, ही योजना ऑक्टोबर २०१७ मध्ये सुरू झाली आणि ३१ मार्च २०२२ रोजी बंद झाली.