சைட் 1975 ஆகஸ்ட் 1 முதல் ஓராண்டு முழுவதும், நாசா செயற்கைக்கோளையும் இந்தியாவில் கட்டிய ஏற்பிகளையும் கொண்டு, ஆறு மாநிலங்களின் 2,400 கிராமங்களுக்கு இந்தியாவில் தயாரான தொலைக்காட்சி நிகழ்ச்சிகளைக் கொண்டு சேர்த்தது

செயற்கைக்கோள் கல்வித் தொலைக்காட்சிச் சோதனை, சுருக்கமாகச் சைட் (SITE), 1975 ஆகஸ்ட் 1 அன்று தொடங்கி ஓராண்டு முழுவதும் நடந்தது. இந்தியாவில் தயாரான நிகழ்ச்சிகள் ஆறு மாநிலங்களின் (ராஜஸ்தான், பிஹார், ஒரிசா (இப்போது ஒடிசா), மத்தியப் பிரதேசம், ஆந்திரப் பிரதேசம், கர்நாடகம்) 20 மாவட்டங்களில் உள்ள 2,400 கிராமங்களைச் சென்றடைந்தன; நாசாவின் ஏடிஎஸ்-6 செயற்கைக்கோள் அவற்றை இந்தியாவில் கட்டிய ஏற்பிகளுக்கும் தட்டுகளுக்கும் கொண்டு சேர்த்தது. 1981-இல் வெளியான திட்டக் குழுவின் மதிப்பீடு, தனது களக் குழுக்கள் கவனித்த வளர்ச்சி நிகழ்ச்சிகளில் 78 சதவீதத்தை நன்று என்றும், 90 சதவீதத்துக்கு மேல் உள்ளூர் நிலைமைகளுக்குப் பொருத்தமானவை என்றும் மதிப்பிட்டதாகக் கூறுகிறது.

சைட்டை இந்திய விண்வெளி ஆராய்ச்சி அமைப்பு (இஸ்ரோ) தனது அகமதாபாத் விண்வெளிப் பயன்பாட்டு மையத்துடன் (எஸ்ஏசி) இணைந்து, அகில இந்திய வானொலியுடன் சேர்ந்து நடத்தியது. திட்டக் குழுவின் மதிப்பீடு இதை நாசா, இஸ்ரோ, அகில இந்திய வானொலி ஆகியவற்றின் கூட்டு முயற்சி என்று விவரிக்கிறது.

முதல் இரவு, 1975 ஆகஸ்ட் 1

அகமதாபாதில் நாசாவின் திட்டப் பிரதிநிதியாக இருந்த ஹோவர்ட் கேலோவே ஜூனியர், தனது 1975 ஆகஸ்ட் 3 நிலை அறிக்கையில், முதல் சைட் நிகழ்ச்சியைத் தன் குடும்பத்துடன் எஸ்ஏசி வளாகத்தின் புல்வெளியில் பார்த்ததாக எழுதினார். இரண்டு தொலைக்காட்சிப் பெட்டிகளும் ஆயிரத்துக்கு மேற்பட்ட பார்வையாளர்களும் இருந்தனர்; அத்தனை பேர் இவ்வளவு நன்றாகப் பார்க்கவும் கேட்கவும் முடிந்தது அவரை வியப்பில் ஆழ்த்தியது. கேடா மாவட்டத்தின் ஒரு கிராமத்திலிருந்து ஒளிபரப்பான உள்ளூர் குஜராத்தி சேவையான பிஜ் ஒளிபரப்பு, அரை அங்குல நாடா மோசமான கருவியில் ஓட்டப்பட்டதால் இறுதியில் படத்தின் ஒத்தியங்கலை இழந்தது. அது ஒரு அங்குல நாடாவில் மீண்டும் பதிவு செய்யப்பட்டு ஆகஸ்ட் 2 அன்று தெளிவாக ஒளிபரப்பப்பட்டது.

முதல் இரண்டு மாதங்கள் பற்றிய இஸ்ரோவின் சுருக்கம், நாசா அறிக்கைகளில் மறுபதிப்பாகியுள்ளது; ஒவ்வொரு தொகுப்பையும் அந்தந்த மாநில முதலமைச்சரோ வேறொரு மாநில அமைச்சரோ தொடங்கி வைத்தனர் என்றும், அதன் பிறகு பெரிய சிக்கல் இல்லாமல் செயல்பாடுகள் நடந்தன என்றும் அது கூறுகிறது.

1975 ஆகஸ்ட் 15 சுதந்திர தின நிகழ்ச்சி செங்கோட்டையிலிருந்து முழு சைட் வலையமைப்புக்கும் நேரலையாக ஒளிபரப்பப்பட்டது என்றும் இஸ்ரோவின் சுருக்கம் கூறுகிறது. அந்தத் தேதியிட்ட தன் அறிக்கையில், பிரதமரின் உரை சைட்டுக்கு வணக்கம் செலுத்தித் தொடங்கியதாகவும், அதனால் கிராம மக்கள் அதைப் பார்க்கவும் கேட்கவும் முடிந்ததாகவும், பம்பாய், கல்கத்தா தொலைக்காட்சி நிலையங்கள் அந்த ஒளிபரப்பை தங்கள் நகரப் பார்வையாளர்களுக்கு மறுஒளிபரப்பு செய்ததாகவும் கேலோவே எழுதினார்.

சோதனை எப்படி ஒப்புக்கொள்ளப்பட்டது

அணுசக்தித் துறையும் நாசாவும் 1969 செப்டம்பர் 18 அன்று ஒரு புரிந்துணர்வு ஒப்பந்தத்தில் கையெழுத்திட்டன; அதன் முழு உரை வெளியுறவு அமைச்சகத்தின் ஒப்பந்தத் தொகுப்பில் உள்ளது. இந்தத் திட்டத்தை அது இந்தியா/அமெரிக்கா ஐடிவி செயற்கைக்கோள் சோதனைத் திட்டம் என்று அழைக்கிறது; “இந்தியாவில் உருவாக்கிய கல்வித் தொலைக்காட்சி நிகழ்ச்சிப் பொருளை” கிராமச் சமூக ஏற்பிகளுக்கு நேரடியாக ஒளிபரப்புவதே அதன் நோக்கம் என்று கூறுகிறது. இந்தியக் கிராமங்களில் கல்வித் தொலைக்காட்சிச் சோதனையை நடத்த, தனது ஏடிஎஸ் செயற்கைக்கோள்களில் ஒன்றை ஓராண்டுக்குப் பயன்படுத்த அனுமதிக்குமாறு விக்ரம் சாராபாய் நாசாவிடம் கேட்டார் என்று நாசாவின் வரலாறு கூறுகிறது.

புரிந்துணர்வு ஒப்பந்தம் பொறுப்புகளைப் பிரித்தது. விண்கலத்தின் கட்டுப்பாட்டை நாசா தன்வசம் வைத்திருக்கும்; சோதனைக்கான செயற்கைக்கோள் பயன்பாடு இந்தியாவின் பிரத்யேகக் கட்டுப்பாட்டில் இருக்கும். நிகழ்ச்சித் தயாரிப்புப் பொறுப்பு “முழுவதும் இந்தியாவுடையது”. நாசாவின் அர்ப்பணிப்பு ஏறக்குறைய ஓராண்டு சோதனை நேரத்துக்கு மட்டுமே; தொடர் பொறுப்பு எதுவும் உட்குறிப்பாக இல்லை.

நோக்கங்களையும் அந்த ஒப்பந்தம் பட்டியலிடுகிறது. இந்தியாவின் முக்கியக் கல்வி இலக்குகள் குடும்பக் கட்டுப்பாடு, மேம்பட்ட வேளாண்மை, தேசிய ஒருமைப்பாடு. இரண்டாம் நிலை இலக்குகள் பள்ளிக் கல்வி, வயது வந்தோர் கல்வி, ஆசிரியர் பயிற்சி, பிற தொழில் திறன்கள், உடல்நலமும் சுகாதாரமும். தொழில்நுட்பப் பக்கம், கிராம ஏற்பிகளை வடிவமைப்பதிலும் நிறுவுவதிலும் பராமரிப்பதிலும் அனுபவம் பெறுவது இந்திய நோக்கங்களில் ஒன்றாக இருந்தது.

ஏறக்குறைய 5,000 ஏற்பிகளை ஒப்பந்தம் கருதியது; இறுதி எண்ணிக்கை குறைவாகவும் இருக்கலாம் என்றும் சொன்னது. திட்டத்தைப் பற்றிய நாசாவின் பிந்தைய வரலாறு 5,000 கிராமங்களைப் பற்றிப் பேசுகிறது. இஸ்ரோ, எஸ்ஏசி, திட்டக் குழு, நாசாவின் ஒரு தொழில்நுட்பச் சுருக்கம் ஆகிய அனைத்தும் 2,400 கிராமங்கள் என்கின்றன; ஒவ்வொன்றிலும் ஏறக்குறைய 400 நேரடி வரவேற்பு நிலையங்களுடன் ஆறு தொகுப்புகள். இந்தக் கட்டுரை அந்த எண்களையே பின்பற்றுகிறது.

கிராமத்தில் நின்றவை

நாசாவின் காப்பகத்தின்படி, ஏடிஎஸ்-6 1974 மே 30 அன்று ஏவப்பட்டிருந்தது. அகமதாபாத், தில்லி புவி நிலையங்களிலிருந்து நிகழ்ச்சிகள் மேலே அனுப்பப்பட்டு, ஒரு காணொளி சமிக்ஞையும் இரண்டு ஒலிவழிகளுமாக 860 மெகாஹெர்ட்ஸில் கீழே ஒளிபரப்பப்பட்டன. சோதனைக்கு முன் எழுதப்பட்ட நாசா பதிவு ஒன்று, இந்தியாவில் தயாரான ஆன்டெனாக்களும் தொலைக்காட்சிப் பெட்டிகளும் சோதிக்கப்பட்டு, அவற்றின் விவரக்குறிப்புகளைப் பூர்த்தி செய்தன என்று கூறுகிறது. சுதந்திர தின மறுஒளிபரப்புக்குத் தான் பயன்படுத்திய ஆன்டெனா, நேரடி வரவேற்புப் பெட்டிகளில் இருந்த அதே 3 மீட்டர் (சுமார் 10 அடி) வகை என்று கேலோவே எழுதினார்.

ராமன் சீனிவாசன் எழுதிய நாசா வரலாறு, ஒரு கணினித் திட்டம் கிராமங்களை அவற்றின் பின்தங்கிய நிலையின் அடிப்படையிலேயே தேர்ந்தெடுத்தது என்று கூறுகிறது. பெரும்பாலானவற்றில் மின்சாரம் இல்லை; எனவே பெட்டிகள் கிராமச் சூழலுக்கு ஏற்ப மாற்றியமைக்கப்பட்டு, பல சூரிய ஆற்றலிலும் மின்கலங்களிலும் இயங்கின. ஒரிசாவில் மின்கலத்தில் இயங்கும் பெட்டிகள் மிக நன்றாக, மின்னழுத்த ஏற்ற இறக்கத்தால் பாதிக்கப்பட்ட மின்வழிப் பெட்டிகளைவிடச் சிறப்பாகச் செயல்பட்டன என்று கேலோவே ஒரு நிலை அறிக்கையில் குறிப்பிட்டார். டவுன் டு எர்த் குறிப்பிடுவதன்படி, உள்ளூர்த் தொலைக்காட்சி நிலையங்கள் ஏழு நகரங்களில் மட்டுமே இருந்த ஒரு நாட்டுக்கு இந்த நிகழ்ச்சிகள் வந்தன.

நிகழ்ச்சிகள் நாளொன்றுக்கு நான்கு மணி நேரம், இரண்டு ஒளிபரப்புகளாக, நான்கு மொழிகளில் (இந்தி, ஒரியா, தெலுங்கு, கன்னடம்) நடந்தன என்று திட்டக் குழுவின் மதிப்பீடு கூறுகிறது. காலை அமர்வு 5 முதல் 12 வயதுவரையிலான பள்ளிக் குழந்தைகளுக்கு; மாலை அமர்வு பெரியவர்களுக்கு, முக்கியமாகப் படிக்கத் தெரியாதவர்களுக்கு அல்லது அண்மையில்தான் படிக்கக் கற்றவர்களுக்கு. நாசா பதிவு நேர அளவைக் காலையில் ஒன்றரை மணி, மாலையில் இரண்டரை மணி என்று குறிப்பிடுகிறது.

திரையில் என்ன இருந்தது

நிகழ்ச்சிகளைத் தயாரிக்கும் முக்கியப் பொறுப்பை அகில இந்திய வானொலி ஏற்றது. கேலோவேயின் அறிக்கைகள் பம்பாய், அகமதாபாதில் சைட் ஸ்டுடியோக்களையும், கட்டாக்கில் ஒரு தயாரிப்பு மையத்தையும் குறிப்பிடுகின்றன. அகமதாபாத் ஸ்டுடியோ 1975 ஆகஸ்டில் பிஜ் ஒலிபரப்பிக்கு ஏறக்குறைய ஒன்பதரை மணி நேர குஜராத்தி நிகழ்ச்சிகளையும், செப்டம்பரில் ஏறக்குறைய பன்னிரண்டரை மணி நேரத்தையும் தயாரித்தது என்று இஸ்ரோவின் இரண்டு மாதச் சுருக்கம் கூறுகிறது.

வளர்ச்சி நிகழ்ச்சிகள் எவற்றை உள்ளடக்கின என்பதைத் திட்டக் குழுவின் குழு எண்ணிக்கை செய்தது. அவை ஒளிபரப்பு நேரத்தில் 17 முதல் 30 சதவீதம் வரை எடுத்துக்கொண்டன; அதில் முக்கால் பங்கு வேளாண்மைக்கும் சுகாதாரத்துக்கும் சென்றது. வளர்ச்சி நிகழ்ச்சிகளில் ஐந்தில் இரண்டு பங்குக்கு மேல் வேளாண்மையைப் பற்றியவை; ஏறக்குறைய மூன்றில் ஒரு பங்கு சுகாதாரத்தைப் பற்றியவை.

ஆசிரியர்களும் காலை வகுப்புகளும்

காலை நிகழ்ச்சிகள் வகுப்பறைகளுக்கானவை. 1975 அக்டோபரில் கேலோவே ராஜஸ்தானுக்குச் சென்றார்; அப்போது பள்ளிகள் அக்டோபர் 14 முதல் 28 வரை விடுமுறையில் இருந்தன. செயற்கைக்கோள் நேரம் அதற்குப் பதிலாக அக்டோபர் 16 முதல் 27 வரை கிராம ஆசிரியர்களுக்கான பயிற்சிப் பாடத்துக்குப் பயன்படுத்தப்பட்டது என்று அவர் தெரிவித்தார். பாடத்தில் இருந்த ஒவ்வொரு ஆசிரியரும் இரண்டு சொற்பொழிவுகளுக்கு இடையே தொலைக்காட்சி நிகழ்ச்சியைப் பார்த்தார். தொலைக்காட்சி வகுப்புதான் தாங்கள் இதுவரை பெற்ற மிகவும் சுவாரசியமான வகுப்பு என்று ஆசிரியர்கள் தம்மிடம் கூறினர் என்று எழுதிய அவர், சில கிராமங்களில் பள்ளிச் சேர்க்கை அதிகரித்திருக்கலாம் என்று கருதினார்.

பயிற்சித் திட்டம் ஒரு கிராமத்துக்குச் சராசரியாகப் பத்து ஆசிரியர்கள் வீதம், குறைந்தது 2,400 கிராமங்களில், அதாவது குறைந்தது 96,000 ஆசிரியர்களைச் சென்றடைய வேண்டும் என்று வகுக்கப்பட்டது என்று அவர் பதிவு செய்தார். ஓராண்டில் 50,000 தொடக்கப் பள்ளி அறிவியல் ஆசிரியர்களுக்குப் பயிற்சி அளித்த பெருமையை இஸ்ரோவின் வரலாற்றுப் பக்கம் சைட்டுக்கு அளிக்கிறது. முதல் எண் ஒரு திட்டம்; இரண்டாவது, செய்து முடிக்கப்பட்டதாக இஸ்ரோ தரும் எண்.

திட்டக் குழு கண்டறிந்தவை

சோதனையை ஆராயுமாறு திட்டக் குழு தன் நிகழ்ச்சி மதிப்பீட்டு அமைப்பிடம் (பிஇஓ) கேட்டது; பணி மூன்று கட்டங்களில் நடந்தது: 1975 ஜூலையில் அடிப்படைக் கணக்கெடுப்பு, 1975 ஆகஸ்ட் முதல் 1976 ஜூலை வரை மூன்று சுற்றுக் கண்காணிப்பு, 1976 ஆகஸ்ட் முதல் நவம்பர் வரை மீண்டும் ஒரு கணக்கெடுப்பு. ஆய்வு பெரியவர்களுக்கான நிகழ்ச்சிகளை மட்டுமே உள்ளடக்கியது. ஆறு மாநிலங்களில் ஒவ்வொன்றிலும் ஒரு மாவட்டத்தைக் குழு தேர்ந்தெடுத்து, தேர்வு செய்யப்பட்ட கிராமங்களில் 2,140 குடும்பங்களிடம் நேர்காணல் நடத்தியது; தொலைக்காட்சி இல்லாத கிராமங்கள் ஒப்பீட்டுக் குழுவாக வைக்கப்பட்டன.

அறிக்கையின் சுருக்கத்திலிருந்து கண்டறிதல்கள்:

• பதிலளித்தவர்களில் முக்கால் பங்கினர் வளர்ச்சி நிகழ்ச்சிகள் பயனுள்ளவை, உள்ளூர் நிலைமைகளுக்கு ஏற்றவை என்று உணர்ந்தனர்; கால் பங்குக்கு மேற்பட்டவர்கள் காட்டப்பட்ட புதிய நடைமுறைகள் பற்றிய விரிவான அறிவைப் பெற்றனர்.
• பார்வையாளர்களில் கிட்டத்தட்ட 52 சதவீதத்தினர் தாங்கள் கற்றதைச் செயல்படுத்துவதற்கு ஆதரவாக இருந்தனர்; 87 சதவீதத்தினர் தங்களிடம் ஏற்கெனவே இருந்த தகவலைக் கொண்டு அந்த நடைமுறைகளை முயன்று பார்க்கத் தயாராக இருந்தனர்.
• அறிவிலும் மனப்பான்மையிலும் முன்னேற்றம் வேளாண்மையில் அதிகமாக இருந்தது; அதைத் தொடர்ந்து குடும்பக் கட்டுப்பாடு, கால்நடை வளர்ப்பு, சுகாதாரம்; பார்க்கப் பார்க்க அறிவு மேம்பட்டது என்று அறிக்கை கூறுகிறது.
• ஆண்டின் இறுதியில், ஏழைப் பிரிவினரின் நலனில் அரசு அதிக அக்கறை காட்டுவதாகவும், இன்னும் தாராளமான கடன்களும் பிற வசதிகளும் வழங்கப்படுவதாகவும் கணிசமான எண்ணிக்கையிலான பதிலளித்தவர்கள் கூறினர். எப்போதாவது பார்த்தவர்களுக்கும் பரந்த பார்வை இருந்தது என்று அறிக்கை கூறுகிறது.

மதிப்பீடு கூடுதலாகப் பதிவு செய்தவை

அதே அறிக்கை வன்பொருள், பார்வையாளர்கள் குறித்துத் தெளிவாகப் பேசுகிறது. சிறந்த நிலையில் 70 சதவீதப் பெட்டிகளே இயங்கின (1975 ஆகஸ்டில்); மின்தடைகளாலும் வன்பொருள் குறைபாடுகளாலும் அதன் பிறகு நிலைமை சரிந்தது. பிஹார், ராஜஸ்தான், மத்தியப் பிரதேசம் ஆகியவை மற்ற மூன்று மாநிலங்களைவிட அதிகப் பார்வை நாட்களை இழந்தன. ஒரு பெட்டிக்கான பார்வையாளர் எண்ணிக்கை முதல் சுற்றில் ஏறக்குறைய 200 முதல் 600 பேராக இருந்தது, மூன்றாம் சுற்றில் ஏறக்குறைய 60 முதல் 80 ஆகக் குறைந்தது; ஒட்டுமொத்தச் சரிவு 59 சதவீதம். பதிலளித்தவர்களில் மூன்றில் ஒரு பங்குக்கு மேல் வீட்டு வேலை அல்லது வயல் வேலையால் ஒளிபரப்புகளைத் தவறவிட்டனர்; ஏறக்குறைய கால் பங்கு உடல்நலக் குறைவு அல்லது சோர்வால் தவறவிட்டனர்.

மூன்றாம் சுற்றில் வீட்டிலுள்ள பெரியவர்களில் மூன்றில் ஒரு பங்கினரே பார்வையாளர்களாக இருந்தனர்; துறை சார்ந்த விரிவாக்க அமைப்பு நிகழ்ச்சிகளில் போதுமான அளவு பங்கேற்கவில்லை, விளக்கமளித்துத் துணைநிற்கும் தன் பங்கையும் ஆற்றவில்லை என்று பிஇஓ கூறுகிறது. கிராமத் தொலைக்காட்சி பெரிய சமூக மாற்றத்தை உறுதியளித்தது, தொழில்நுட்பத் தீர்வுகளின் எல்லைகளையும் காட்டியது என்ற பரந்த பாடத்தைச் சீனிவாசனின் நாசா வரலாறு எடுத்துக்காட்டுகிறது. கிராமங்களைத் துண்டித்து பழுதுபார்ப்பை மெதுவாக்கிய பருவமழை வெள்ளங்களை கேலோவேயின் அறிக்கைகள் விவரிக்கின்றன; ஒப்புக்கொண்டபடி ஒவ்வொரு சைட் கிராமத்துக்கும் மின்சாரம் வழங்குமாறு மாநில அரசுகளை இஸ்ரோ வலியுறுத்தி வந்தது என்றும் குறிப்பிடுகின்றன.

1976 ஜூலை 31-க்குப் பிறகு

புரிந்துணர்வு ஒப்பந்தம் எதிர்பார்த்தபடியே ஆண்டு திட்டமிட்டபடி முடிந்தது. நாசா செயற்கைக்கோளை வேறொரு சுற்றுப்பாதைக்கு நகர்த்தியது; ஒளிபரப்புகளைத் தொடருமாறு கோரி நூற்றுக்கணக்கான அஞ்சல் அட்டைகளும் கிராம மக்களின் தூதுக்குழுக்களும் அதிகாரிகளை அணுகின என்று சீனிவாசன் எழுதுகிறார்.

அடுத்து வந்தவற்றை இஸ்ரோவின் வரலாற்றுப் பக்கம் பெயர் சொல்கிறது. குஜராத்தின் கேடா மாவட்டத்தில் உள்ளூரில் தயாரிக்கும் நிகழ்ச்சிகளுக்கான களச் சோதனைக்கூடமாக கேடா தகவல்தொடர்புத் திட்டம் இருந்தது; கிராமத் தகவல்தொடர்புக்காக யுனெஸ்கோ-ஐபிடிசி பரிசு அதற்கு வழங்கப்பட்டதாக இஸ்ரோ கூறுகிறது. செயற்கைக்கோள் தொலைத்தொடர்புச் சோதனைத் திட்டம் (STEP) 1977 முதல் 1979 வரை பிரான்சு-ஜெர்மனி இணைந்த சிம்பொனி செயற்கைக்கோளில் நடந்தது; தொலைக்காட்சியில் சைட் கொண்டிருந்த கவனத்தின் தொடர்ச்சியாக. நாட்டுக்குள் தகவல்தொடர்புக்கான புவிநிலைச் செயற்கைக்கோள்களைச் சோதிப்பதும், திட்டமிட்ட இன்சாட் அமைப்புக்கான தரைப்பிரிவுத் திறன்களை உருவாக்குவதும் அதன் நோக்கங்கள்.

செயற்கைக்கோள் வலையமைப்புக்குத் தேவையான தரை அமைப்புகளைக் கட்டி நிர்வகிப்பதில் சைட் இஸ்ரோவுக்கு நிபுணத்துவத்தை அளித்தது, உள்நாட்டிலும் வெளிநாட்டிலும் அமைப்பின் நம்பகத்தன்மையை உயர்த்தியது என்று சீனிவாசன் முடிக்கிறார். சைட்டின் ஐம்பது ஆண்டுகள் பற்றிய குளோபல் மீடியா ஜர்னலின் 2025 இதழ், இ. வி. சிட்னிஸை நிகழ்ச்சி மேலாளராகவும், மின்னணுவியல் மற்றும் தொலைக்காட்சி வன்பொருளுக்கான திட்ட மேலாளராகப் பிரமோத் காலேவையும், எஸ்ஏசி இயக்குநர் யஷ் பாலை ஒரு முக்கிய நபராகவும் குறிப்பிடுகிறது. கிராமங்களைக் கம்பிவடம் வழியாக இணைக்கும் பிந்தைய முயற்சியை பாரத்நெட் ஒரு கிராமத்தை எப்படி அடைகிறது கட்டுரையும், இஸ்ரோவின் பிந்தைய திட்டங்களை இஸ்ரோவின் சிக்கனமான விண்வெளிச் சாதனை கட்டுரையும் விவரிக்கின்றன.

1992, 1993, 1995, 1997, 1999-இல் ஏவப்பட்ட இன்சாட்-2ஏ, 2பி, 2சி, 2டி, 2இ செயற்கைக்கோள்கள் அந்த மையத்தில் வடிவமைக்கப்பட்டு, தயாரிக்கப்பட்டு, தகுதிச் சான்று பெற்றன என்று எஸ்ஏசியின் வரலாற்றுப் பக்கம் கூறுகிறது.