1615 నుంచి పర్షియన్ కనాత్ పద్ధతిలో నిర్మించిన బుర్హాన్‌పూర్ ఖూనీ భండారా భూగర్భ నీటి వ్యవస్థ ఇప్పటికీ గురుత్వాకర్షణతోనే భూగర్భ జలాన్ని నగరంలోకి చేరుస్తోంది

మధ్యప్రదేశ్‌లోని బుర్హాన్‌పూర్‌లో 1615లో మొఘల్ ఇంజినీర్లు మొదలుపెట్టిన భూగర్భ జల వ్యవస్థ ఉంది, అది ఇప్పటికీ పంపు లేకుండా పనిచేస్తోంది. సాత్పురా పాదాల్లో ఇంకిన వర్షపు నీరు భూగర్భంలో ఒడిసిపట్టబడి, మెల్లని వాలుపై పూడ్చిన కాలువ గుండా ప్రవహించి నగరంలో బయటికి వస్తుంది. దీన్ని ఖూనీ భండారా లేదా కుండీ భండారా అంటారు, భారత్ దీన్ని 2024లో ప్రపంచ వారసత్వ హోదా కోసం యునెస్కో తాత్కాలిక జాబితాలో చేర్చింది. 2026 నవంబర్ 5 నాటికి, ఈ వ్యవస్థలో ఎంత భాగాన్ని తిరిగి వాడుకలోకి తేవచ్చో తెలుసుకోవడానికి ఒక రాష్ట్ర బృందం మొత్తం వలయాన్ని సర్వే చేస్తోంది.

ఎవరు కట్టారు, బుర్హాన్‌పూర్‌కు ఇది ఎందుకు కావాలి

భారత్ సమర్పించిన యునెస్కో తాత్కాలిక జాబితా ప్రవేశం ప్రకారం, మొఘల్ చక్రవర్తి జహంగీర్ కింద బుర్హాన్‌పూర్‌ను పాలిస్తున్నప్పుడు అబ్దుర్ రహీం ఖాన్-ఇ-ఖానాన్ ఈ వ్యవస్థను నిర్మింపజేశాడు. దక్కన్ వైపు ముందుకు సాగడానికి మొఘలులకు బుర్హాన్‌పూర్ స్థావరం, పెద్ద సైన్యాలు దాని దగ్గర చాలా కాలం శిబిరాలు వేశాయని ఆ ప్రవేశం చెబుతోంది. నగరంలో సుమారు 35,000 మంది జనాభా, రెండు లక్షల (200,000) సైన్యం ఉండేదని పర్యావరణ పత్రిక డౌన్ టు ఎర్త్ 1992లో, మళ్లీ 2002లో నివేదించింది.

నగరం తాపీ నది ఒడ్డున ఉంది, కానీ ఒడ్డులు చాలా ఎత్తుగా ఉండటంతో నది నీటిని పట్టణానికి తేవడం కష్టం, ఖరీదైనది అని ఆ ప్రవేశం చెబుతోంది. డౌన్ టు ఎర్త్ రెండో కారణాన్ని జోడిస్తుంది: తాపీ ఇతర రాజ్యాల గుండా కూడా ప్రవహించేది, కాబట్టి నది నీటిపైనే ఆధారపడితే యుద్ధ సమయంలో విషం కలపవచ్చు. భూగర్భ సరఫరాను ఉపరితలం నుంచి కలుషితం చేయలేరు. సెంటర్ ఫర్ సైన్స్ అండ్ ఎన్విరాన్‌మెంట్ 2001 వార్తాపత్రిక కూడా ఇదే ఉద్దేశాన్ని చెబుతుంది.

ఈ రూపకల్పన 1615లో అబ్దుర్ రహీం ఖాన్-ఇ-ఖానాన్ ఆహ్వానించిన ఒక పర్షియన్ భూగర్భ శాస్త్రవేత్తకు ఇస్తారు. యునెస్కో ప్రవేశం ఆయన పేరును తబ్కుతుల్ అర్జ్ అని, డౌన్ టు ఎర్త్ తబుకుల్ అర్జ్ అని, 2001 వార్తాపత్రిక తబ్కుతుల్ అర్జ్ అని రాస్తాయి. మూలాల్లో స్పెల్లింగ్ ఒకేలా లేదు, కానీ అన్నీ పనిని 1615గా చెబుతాయి. 1631లో ముంతాజ్ మహల్ మరణించిన చోటు కూడా బుర్హాన్‌పూర్, ఆ కథను తాజ్ మహల్ వ్యాసంలో చెప్పాం.

నీరు ఎలా ప్రయాణిస్తుంది

ఈ వ్యవస్థ ఒక కనాత్, అంటే లోయ ఎగువన భూగర్భ జలాన్ని పట్టి, పూడ్చిన సొరంగం ద్వారా కిందికి పంపే పర్షియన్ పద్ధతి. 2016లో నమోదైన పర్షియన్ కనాత్‌కు యునెస్కో విడి ప్రవేశం ఆ నమూనాను వర్ణిస్తుంది: దాదాపు సమతలమైన సొరంగం, మట్టిని తీయడానికి, గాలి లోపలికి రావడానికి క్రమమైన దూరాల్లో తవ్విన బావులు, పని చేసేది గురుత్వాకర్షణ.

బుర్హాన్‌పూర్ రూపం సాత్పురా కొండల నుంచి తాపీ వైపు ప్రవహించే భూగర్భ జలాన్ని నగరానికి వాయవ్యంలోని నాలుగు నిల్వ స్థానాల వద్ద అడ్డుకుంటుంది. వాటిని డౌన్ టు ఎర్త్ మూల్, చింతాహరణ్, సూఖా, ఖూనీ భండారా అని పేర్కొంటుంది. మూల్, చింతాహరణ్ నీరు కలిసి ఖూనీకి ప్రవహిస్తుంది, అక్కడి నుంచి జలీ కరంజ్ అనే సేకరణ గదికి, అక్కడి నుంచి పట్టణానికి వెళ్తుంది. జలీ కరంజ్‌కు ముందే సూఖా కలుస్తుంది.

నిల్వ స్థానాలకు, నగరానికి మధ్య కుండీలు అనే నిలువు బావులు సొరంగం రేఖను గుర్తిస్తాయి. కుండీలు 0.75 నుంచి 1.75 మీ వెడల్పు, 6 నుంచి 24 మీ లోతు ఉంటాయని, మొదటిది నగర భూమట్టం కంటే సుమారు 30 మీ ఎత్తున సాత్పురా వాలుపై ఉందని సెంటర్ ఫర్ సైన్స్ అండ్ ఎన్విరాన్‌మెంట్ 2001 వివరణ చెబుతోంది. సొరంగం సుమారు 80 సెం.మీ వెడల్పు, బావులు సుమారు ప్రతి 20 మీ దూరంలో ఉన్నాయని ఇంటర్నేషనల్ జర్నల్ ఫర్ మల్టీడిసిప్లినరీ రీసెర్చ్‌లో 2023 పత్రం నివేదిస్తుంది. నిర్వహణ సిబ్బంది ఒకప్పుడు ఇనుప మెట్లతో దిగేవారని, ఇప్పుడు తాళ్లు వాడుతున్నారని డౌన్ టు ఎర్త్ రాసింది. మొఘల్ కాలంలో జలీ కరంజ్ నుంచి నగరంలోకి నీటిని మట్టి గొట్టాలు తీసుకెళ్లాయని 1992 నివేదిక చెబుతోంది. తర్వాత బ్రిటిష్ వారు వాటి స్థానంలో ఇనుప గొట్టాలు వేశారు.

సూఖా ట్యాంక్ భూమి కింద సుమారు 30 మీ లోతున ఉందని, వేసవిలోనూ అందులో సుమారు 1.5 మీ నీరు ఉంటుందని డౌన్ టు ఎర్త్ కొలిచింది. బావుల పక్కన నివసించేవారు వాటిని ఏడాది పొడవునా బావులుగా వాడుకుంటారని ఆ పత్రిక నివేదించింది.

ఎంత నీరు ఇస్తుంది

అంకెలు మూలాన్ని బట్టి మారుతాయి, పాతవి వ్యవస్థ అప్పటికే పూడుకుపోయిన కాలం నాటివి. మొఘల్ కాలపు సరఫరా రోజుకు సుమారు 100 లక్షల (10 మిలియన్) లీటర్లని, అప్పటి పనులు గరిష్ఠంగా సుమారు 30 లక్షలు మాత్రమే ఇవ్వగలవని డౌన్ టు ఎర్త్ 1992 వ్యాసం చెబుతోంది. అదే వ్యాసంలో నగరపాలక సంస్థ అసిస్టెంట్ ఇంజినీర్ ఈ పనులు రోజుకు 18 లక్షల లీటర్ల వరకు సరఫరా చేయగలవని అన్నారు. 1992లో బుర్హాన్‌పూర్‌కు వచ్చిన రోజుకు 90 లక్షల లీటర్లలో 13.5 లక్షలు పాత పనుల నుంచి, మిగతావి తవ్విన బావులు, బోర్‌వెల్స్ నుంచి వచ్చాయి.

వీఎన్‌ఐటీ నాగ్‌పూర్‌కు చెందిన అమిత్ వాహుర్వాఘ్, అల్పనా దొంగ్రే 2015లో జర్నల్ సస్టైనబిలిటీలో రాసిన పత్రం అదే విభజనను ఇస్తుంది: పాత వ్యవస్థ నుంచి రోజుకు 1,350,000 లీటర్లు, అంటే నగర నీటిలో 15 శాతం, మరమ్మతుల తర్వాత 1,800,000 లీటర్లు (20 శాతం) వరకు సాధ్యం. ఆ అంకెలు 1992 వ్యాసానికి సరిగ్గా సరిపోతున్నందున, వాటిని రెండు వేర్వేరు తనిఖీలుగా కాక, ఒకే కొలతను రెండుసార్లు ఉటంకించడంగా చదవడం మంచిది. 2021లో వరల్డ్ రిసోర్సెస్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఇండియాకు చెందిన సారాంశ్ బాజ్‌పాయ్ ఈ వలయం నగర నీటిలో 15 శాతం సరఫరా చేయగలదని మోంగాబే-ఇండియాతో చెప్పారు.

డౌన్ టు ఎర్త్ 1992 శీర్షిక ఈ సరఫరాను ఉచితమంటుంది, ఎందుకంటే శక్తి గురుత్వాకర్షణ ఒక్కటే, 2015 పత్రం కూడా అదే చెబుతోంది.

ప్రవాహం ఎందుకు తగ్గింది

డౌన్ టు ఎర్త్ 1992 నివేదిక ముందుగా ఖనిజాలు పేరుకుపోవడాన్ని కారణంగా చెబుతోంది. నీటిలో కాల్షియం, మెగ్నీషియం ఎక్కువ, సొరంగ గోడలపై, బావులు, ట్యాంకుల్లో కొన్ని చోట్ల 15 సెం.మీ మందం వరకు పేరుకున్న పొరలు కాలువను నింపే ఊటను నెమ్మది చేశాయి. బోరు బావులు పెరగడంతో భూగర్భ జల మట్టాలు పడిపోవడం, పరీవాహక ప్రాంతంలో అడవుల నష్టం, జలీ కరంజ్ దగ్గరి మిల్లు వ్యర్థాలు, విరిగిన కుండీల ద్వారా మురుగు లోపలికి రావడం కూడా అది పేర్కొంటుంది.

ఈ వ్యవస్థ సుమారు 300 ఏళ్లు మొత్తం నగరానికి నీరు అందించి 1977లో కుప్పకూలిందని యునెస్కో ప్రవేశం, డౌన్ టు ఎర్త్ 2002 వ్యాసం రెండూ చెబుతున్నాయి. 2002 వ్యాసం 312 ఏళ్లు అంటుంది. 1615 నుంచి 312 ఏళ్లు లెక్కిస్తే 1927 వస్తుంది, 1977 కాదు. ఆ తేడాను మూలాలు వివరించలేదు, కాబట్టి ఆ కాలవ్యవధిని సుమారుగా చూడాలి. పనులు 1977లో దెబ్బతిని సుమారు 12 ఏళ్లు కనుమరుగయ్యాయని మాత్రమే సెంటర్ ఫర్ సైన్స్ అండ్ ఎన్విరాన్‌మెంట్ 2001 వివరణ చెబుతుంది.

మూడు విడతల మరమ్మతు

మొదటి పునరుద్ధరణ 2000 డిసెంబర్‌లో మొదలైంది. ఖండ్వా జిల్లా కలెక్టర్ ప్రవీణ్ గార్గ్ రాష్ట్ర ప్రభుత్వం నుంచి రూ. 1.4 మిలియన్, రెడ్ క్రాస్ ద్వారా ప్రజా విరాళాల నుంచి రూ. 0.1 మిలియన్‌తో మూడు దశల ప్రణాళిక ప్రారంభించారు. కుండీల్లో పూడిక తీయడం, దెబ్బతిన్న మూడు కుండీలను మరమ్మతు చేయడంతో సొరంగంలో మళ్లీ నీరు ప్రవహించింది. మొదటి దశ నగర సరఫరాకు రోజుకు 0.11 మిలియన్ లీటర్లు జోడించిందని డౌన్ టు ఎర్త్ నివేదించింది.

రెండో విడత కేంద్ర పర్యావరణ మంత్రిత్వ శాఖ క్లైమేట్ ఛేంజ్ యాక్షన్ ప్రోగ్రామ్ నుంచి వచ్చింది. ఒక ప్రాజెక్టు 2019 మార్చిలో మొదలై 2021 ఫిబ్రవరి నాటికి ముగియాల్సి ఉందని, కోవిడ్-19 దాన్ని ఆలస్యం చేసిందని మోంగాబే-ఇండియా నివేదించింది. మంజూరుకు రూ. 5 కోట్ల పరిమితి ఉంది. ఆ పత్రిక ఉటంకించిన ప్రాజెక్టు నివేదిక ప్రకారం, ప్రాజెక్టు మొదటి దశ 102 బావుల్లో 71ని GIS మ్యాప్‌లలో గుర్తించి పునరుద్ధరించింది. అది పరీవాహక ప్రాంతంలో 325 హెక్టార్ల అడవిని, ప్రభుత్వ భవనాలపై 250 వర్షపు నీటి సంరక్షణ నిర్మాణాలను, నగరపాలక సంస్థకు పంపింగ్ ఖర్చులో ఏడాదికి రూ. 17.23 లక్షల ఆదాను కూడా కవర్ చేసింది. ఆ ప్రాజెక్టు పత్రమే ఆశించిన లాభాన్ని బుర్హాన్‌పూర్ సరఫరాలో సుమారు 10 శాతంగా చెబుతుంది. అదే నివేదికలో ఉదహరించిన 2015 పర్యావరణ ప్రభావ అధ్యయనం, అంచనా అవసరం 32.4 మిలియన్ లీటర్లకు వ్యతిరేకంగా నగరపాలక సంస్థ రోజుకు 13.75 మిలియన్ లీటర్లు సరఫరా చేస్తున్నట్లు కనుగొంది.

మూడో విడత జరుగుతోంది. భోపాల్‌లోని మౌలానా ఆజాద్ నేషనల్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ (MANIT) బృందం, సివిల్ ఇంజినీరింగ్ అసిస్టెంట్ ప్రొఫెసర్ రుతుజా చవాన్ నాయకత్వంలో, రాష్ట్ర పురావస్తు, ఆర్కైవ్స్, మ్యూజియంల డైరెక్టరేట్ కోరిక మేరకు ఈ వలయాన్ని పరిశీలించిందని 2026 జులై 29న ఫ్రీ ప్రెస్ జర్నల్ నివేదించింది. సాంకేతిక సర్వే, డాక్యుమెంటేషన్, పరిరక్షణ రోడ్‌మ్యాప్ తర్వాత వస్తాయి. సొరంగాలు ఎక్కడ దృఢంగా, ఎక్కడ మూసుకుపోయి, ఎక్కడ కూలి ఉన్నాయో మ్యాప్ చేయడానికి బృందం అయస్కాంత, ఇతర విధ్వంసరహిత సర్వేలు వాడుతుందని, వివరణాత్మక ప్రాజెక్టు నివేదిక సిద్ధమవుతోందని, ఈ స్థలాన్ని రాష్ట్ర పురావస్తు శాఖ రక్షిస్తోందని, బుర్హాన్‌పూర్ నగరపాలక సంస్థ నిర్వహిస్తోందని అమర్ ఉజాలా 2026 ఆగస్టు 8న నివేదించింది. స్థానిక చరిత్రకారుడు కమ్రుద్దీన్ ఫలక్ రెండు కుండీలు కూలిపోయాయని, ఇటీవలి పరిశీలనలో వలయంలోని కొన్ని భాగాల్లో ఇప్పటికీ నీరు కదులుతున్నట్లు కనిపించిందని ఆ పత్రికకు చెప్పారు.

భారత్‌లోని ఇతర కనాత్‌లు

భారత్‌లో ఇతర పర్షియన్ తరహా సొరంగాలు ఉన్నాయి. యునెస్కో ప్రవేశం ఔరంగాబాద్, బీజాపూర్, బీదర్‌లను పేర్కొంటుంది, నైపుణ్యం కలిగిన పర్షియన్ వలసదారుల నుంచి నేర్చుకున్న స్థానిక ఇంజినీర్లు కట్టిన పదిహేనో శతాబ్దపు వ్యవస్థగా బీదర్ కారేజ్‌ను డెక్కన్ హెరాల్డ్ వర్ణిస్తుంది. బుర్హాన్‌పూర్‌ది భారత్‌లో ఏకైక కనాత్ అని చాలా కాలం నమ్మారని స్క్రోల్ 2021 నివేదిక గమనిస్తుంది. వాయవ్యంలోని మెట్ల బావుల గురించి రాణి కీ వావ్ చూడండి. వర్షపు నీటిని రాతి తొట్టెల్లో నిల్వ చేసిన హరప్పా నగరం గురించి ధోలావీరా చూడండి. ఇంకా సేవలో ఉన్న మరో పురాతన నీటి పని గురించి వీరనం చెరువు చూడండి.

మూలాలు ఏ విషయాల్లో భిన్నిస్తున్నాయి

వ్యవస్థ భాగాల లెక్కలు మారుతాయి, వాటిలో ఒకదాన్ని ఈ వ్యాసం ఎంచుకోదు.

• కుండీలు: 103 (యునెస్కో తాత్కాలిక ప్రవేశం, 2001 వార్తాపత్రిక, 2023 పత్రం), 102 (మోంగాబే-ఇండియా, స్థానిక పరిశోధకుడిని, వరల్డ్ రిసోర్సెస్ ఇన్‌స్టిట్యూట్‌ను ఉటంకిస్తూ), 105 (నగరపాలక కమిషనర్, 2026 ఆగస్టులో అమర్ ఉజాలా ఉటంకించినది).
• సొరంగం పొడవు: 3.9 కి.మీ (యునెస్కో తాత్కాలిక ప్రవేశం), రాజ కోట వరకు సుమారు 6 కి.మీ (అమర్ ఉజాలాలో కమిషనర్).
• సొరంగం లైనింగ్: పాలరాయి (యునెస్కో తాత్కాలిక ప్రవేశం, డౌన్ టు ఎర్త్ 2002), లైనింగ్ లేని సొరంగాలు (డౌన్ టు ఎర్త్ 1992), సున్నం, మట్టి ఇటుక గోడలతో గుమ్మటం ఆకారపు కాలువ (2023 పత్రం).
• లోతు: భూమి కింద 80 నుంచి 100 అడుగులు (యునెస్కో ప్రవేశం), సుమారు 10 మీ (2023 పత్రం), 60 నుంచి 70 మీ (కమిషనర్).
• గుర్తించిన పనులు: ఇరవయ్యో శతాబ్దం తొలినాళ్లలో ఎనిమిది సెట్లను తవ్వి గుర్తించారు, ఆరు ఇంకా చెక్కుచెదరకుండా ఉన్నాయి (యునెస్కో ప్రవేశం). ఆరింటిలో మూడు బుర్హాన్‌పూర్‌కు, మూడు బహదూర్‌పూర్, రావ్ రతన్ మహల్‌కు సరఫరా చేస్తున్నాయని డౌన్ టు ఎర్త్ 1992 అంటుంది.
• అసలు నిల్వ: 10 మిలియన్ లీటర్లు (డౌన్ టు ఎర్త్ 2002), ఒక మిలియన్ (2001 వార్తాపత్రిక).

పేరుకు ఒక నమోదైన వివరణ ఉంది. ఖనిజాలు ఎక్కువగా ఉన్న నీటిలోని ఎర్రటి ఛాయ వల్ల “ఖూనీ” అనే పేరు (అర్థం రక్తసిక్తం) వచ్చిందని యునెస్కో ప్రవేశం, డౌన్ టు ఎర్త్ రెండూ అంటాయి, ఈ వ్యవస్థ జీవానికి మూలమని డౌన్ టు ఎర్త్ నొక్కి చెబుతుంది. ఆ పేరును ఏ యుద్ధంతోనూ ఏ మూలమూ ముడిపెట్టలేదు.