ధార్ ఇనుప స్తంభాన్ని కనీసం 43 అడుగుల 4 అంగుళాల వరకు కొలిమి వెల్డింగ్ చేశారు, ఢిల్లీ స్తంభం ఎత్తుకు దాదాపు రెట్టింపు, దాని మూడు ముక్కలు ఇప్పటికీ లాట్ మసీదు పక్కనే ఉన్నాయి

ఇండోర్ దగ్గరి మధ్యప్రదేశ్ పట్టణం ధార్‌లో ఒక వేదికపై కొలిమి వెల్డింగ్ చేసిన ఇనుప మూడు ముక్కలు పక్కపక్కనే పడి ఉన్నాయి, 2002లో బాలసుబ్రమణియం, 2020లో లైవ్ హిస్టరీ ఇండియా మళ్లీ వర్ణించినట్టు. భారత పురావస్తు సర్వేక్షణ సంస్థకు (ఏఎస్ఐ) చెందిన హెన్రీ కజిన్స్ వాటిని 1903 ఫిబ్రవరిలో కొలిచి, మొత్తం పొడవు 43 అడుగుల 4 అంగుళాలు (సుమారు 13.2 మీటర్లు), ప్రతి దిశలో సగటు వెడల్పు సుమారు 10 అంగుళాలుగా కనుగొన్నారు. ఆ ముక్కలను అధ్యయనం చేసి 2002లో ఫలితాలు ప్రచురించిన ఐఐటీ కాన్పూర్ లోహశాస్త్రవేత్త ఆర్. బాలసుబ్రమణియం, ఇది ఢిల్లీలోని ఇనుప స్తంభం ఎత్తుకు దాదాపు రెట్టింపని అంటారు. పైభాగం ఒకటి లేదని, కాబట్టి స్తంభం ఇంకా ఎత్తుగా ఉండేదని ఆయన జోడిస్తారు.

మూడు ముక్కల కొలతలు

ఏఎస్ఐ వార్షిక నివేదిక 1902-03లో కజిన్స్ ఇచ్చిన లెక్కల ప్రకారం, పొడవైన ముక్క 24 అడుగుల 3 అంగుళాలు, పూర్తిగా చతురస్ర కోతతో ఉంది. తర్వాత 11 అడుగుల 7 అంగుళాల పొడవు ముక్క ఉంది, అందులో 8 అడుగుల 6 అంగుళాలు చతురస్రంగా, 3 అడుగుల 1 అంగుళం అష్టభుజంగా ఉంది, మూడోది 7 అడుగుల 6 అంగుళాలది, ఒక చివర వృత్తాకార కంఠం తప్ప అష్టభుజంగా ఉంది.

పరిశోధకుడు క్లాస్ రోస్లర్ అంచనా, బాలసుబ్రమణియం నివేదించినట్టు, కొలిచిన కొలతలు, ఇనుము సాంద్రత ఆధారంగా చేసింది. అది పొడవైన ముక్కకు 4.50 టన్నులు, రెండో దానికి 1.86, మూడో దానికి 0.94 ఇస్తోంది, మొత్తం 7.3 టన్నులు. బాలసుబ్రమణియం మాటల్లో అది ఢిల్లీ ఇనుప స్తంభం కంటే కనీసం ఒక టన్ను ఎక్కువ. కొలిమి పని ఎంత నేరుగా ఉందో కూడా రోస్లర్ గమనించారు: చతురస్ర కోత పొడవైన ముక్క 24 అడుగుల పొడవునా ప్రతి వైపు కేవలం 0.4 అంగుళం మాత్రమే సన్నబడుతుంది.

ఇది ఎలా తయారైంది

బాలసుబ్రమణియం తీర్మానంలో, ఢిల్లీ స్తంభం ప్రధాన భాగానికి ఆయన ముందే కనుగొన్న పద్ధతిలో, ఈ దండాన్ని పడుకోబెట్టి కొలిమి వెల్డింగ్ చేశారు. ఆధారం ముక్కలపైనే ఉంది: పొడవైన ముక్క పై చివర విరిగిన ముఖం రెండో ముక్క అడుగుతో సరిపోతుంది, అవి ఒకప్పుడు కలిపి వెల్డింగ్ చేసినవని అది చూపిస్తుంది, పొడవైన ముక్కపై సుమారు 2 అడుగుల 4 అంగుళాల నుంచి 2 అడుగుల 9 అంగుళాల వ్యవధిలో పెద్ద వెల్డ్ కీళ్లు పునరావృతమవుతాయి.

నాలుగు వైపులా చిన్న రంధ్రాలు ఉన్నాయి, సుమారు 1.75 నుంచి 3 అంగుళాల లోతు, సుమారు 1.25 అంగుళాల వెడల్పు, కజిన్స్‌పై బాలసుబ్రమణియం సారాంశంలో. కొత్త లోహం వెల్డింగ్ చేస్తున్నప్పుడు బరువైన దండాన్ని దొర్లించడానికి కూలీలు వాడిన గునపాలు ఆ రంధ్రాల్లో ఉండేవని కజిన్స్ భావించారు, ఒక రంధ్రంలో విరిగిన ఉపకరణపు చివర ఇంకా ఇరుక్కుని ఉందని ఆయన గమనించారు. స్తంభాన్ని నిటారుగా పట్టుకునే తాళ్లను కూడా రంధ్రాల్లోని మేకులు మోసేవని రోస్లర్ ప్రతిపాదించారు. 1989లో లోహశాస్త్రవేత్త బి. ప్రకాష్ చేసిన మూడో వివరణలో కీళ్లపై ఇనుప పలకలను గుద్ది అమర్చారు. 1996లో బాలసుబ్రమణియం, రోస్లర్ చేసిన అల్ట్రాసౌండ్ పరీక్షలు ఆ విషయాన్ని తేల్చలేదు, మరింత అధ్యయనం కావాలని బాలసుబ్రమణియం కోరుతున్నారు.

ఢిల్లీలోని దానిలా కాకుండా, ఈ స్తంభాన్ని పాతిపెట్టలేదు. ఇనుప పట్టీలతో కలిపి కట్టిన మూడు పెద్ద రాతి గుండ్లు రాతి పునాదిపై ఉన్నాయని, మధ్యలో 20 అంగుళాల లోతు గొట్టం ఉండి అందులో దండం అడుగును పట్టి ఉంచారని కజిన్స్ వర్ణిస్తారు. స్తంభం అడుగులో, గుండ్లలో ఉన్న రంధ్రాలు ఇనుప చొప్పింపులు, తాళ్లు అన్నింటినీ కలిపి పట్టాయని బాలసుబ్రమణియంకు సూచిస్తున్నాయి.

ఎవరు నిలబెట్టారు, ఎప్పుడు

ఏ శాసనమూ దాత పేరును గానీ ఉద్దేశాన్ని గానీ చెప్పదు, మూలాలు మూడు సమాధానాలు ఇస్తున్నాయి. బాలసుబ్రమణియం ప్రకారం, 1010 నుంచి 1053 వరకు మాల్వాను పాలించిన పరమార వంశపు రాజా భోజుడికి స్థానిక సంప్రదాయం ఘనత ఇస్తుంది. ఇనుప ఆయుధాల తయారీని చర్చించే భోజుని గ్రంథం యుక్తికల్పతరును, ఆయన పాలనలో జరిగిన నిర్మాణ కార్యకలాపాలను చూపి ఆయన ఆ చదువును సమర్థిస్తారు. 1898లో కళా చరిత్రకారుడు విన్సెంట్ స్మిత్ దీన్ని ఢిల్లీది లాగే గుప్తుల కాలంలో ఉంచారు. పరమార రాజు అర్జునవర్మదేవుడు 1210లో ఒక ఆలయం ముందు విజయ స్తంభంగా (జయస్తంభం) దీన్ని నిలబెట్టాడని కజిన్స్ ప్రతిపాదించారు.

ఢిల్లీ స్తంభంపై బాలసుబ్రమణియం 2000 పత్రం ధార్ స్తంభాన్ని సుమారు 900 ఏళ్ల నాటిదంటోంది. కజిన్స్ మాండును సూచించగా, భోజుని రాజధాని ధార్ దాని అసలు ఇల్లని కూడా ఆయన వాదిస్తారు. రాజు ఇతర నిర్మాణాలను, రచనలను tuput వ్యాసం భోజ్‌పూర్ గురించి వివరిస్తుంది.

లాట్ మసీదు నుంచి ఏఎస్ఐ వేదిక వరకు

లాట్ అంటే స్తంభం, లాట్ మసీదుకు ఈ స్తంభం నుంచే ఆ పేరు వచ్చింది. దిలావర్ ఖాన్ దీన్ని 1405లో, అంతకుముందు హిందూ, జైన ఆలయాల అవశేషాలతో కట్టాడని బాలసుబ్రమణియం రాశారు. మసీదు ద్వారానికి ఎదురుగా దిలావర్ ఖాన్ నాలుగు పక్కల ఇనుప స్తంభాన్ని నిలబెట్టాడని రోజర్స్, బెవరిడ్జ్ అనువాదంలో జహంగీర్ జ్ఞాపకాలు చెబుతున్నాయి. గుజరాత్ సుల్తాన్ బహదూర్ మాల్వాను తీసుకున్నప్పుడు ఆ స్తంభాన్ని గుజరాత్‌కు తరలించాలనుకున్నాడని, కూలీలు దాన్ని దించుతుండగా అది పడి రెండుగా విరిగిందని అదే భాగం చెబుతోంది. దీన్ని బాలసుబ్రమణియం 1531గా లెక్కించారు.

పెద్ద ముక్కను ఆగ్రాకు తీసుకెళ్లి అక్బర్ సమాధి ప్రాంగణంలో పైన దీపం వెలిగించి నిలబెట్టాలని ఆదేశించినట్టు జహంగీర్ నమోదు చేశారు. అనువాదంలో రెండు ముక్కల కొలత 7½, 4½ గజ్; ఏఎస్ఐ నివేదిక సొంత సారాంశం వాటిని 23, 13 అడుగులుగా, బాలసుబ్రమణియం 22, 13గా ఇస్తున్నారు. ఆ ప్రణాళిక అమలు కాలేదు, ముక్కలు ఇంకా ధార్‌లోనే ఉన్నాయని సయ్యద్ అహ్మద్‌ను ఉదహరిస్తూ అనువాదంలోని ఒక పాద గమనిక నమోదు చేస్తోంది.

సందర్శకులు గుర్తులు వదిలారు. అక్బర్ పాలన 44వ సంవత్సరం నాటి పర్షియన్ శాసనం ఆయన దక్కన్ వెళ్తూ ధార్‌లో ఆగిన విషయాన్ని నమోదు చేస్తోంది, అది ఏడు రోజుల బస అని కూడా నమోదు చేసిందని బాలసుబ్రమణియం జోడిస్తారు. దాని స్థానం బట్టి, స్తంభం పడుకుని ఉన్నప్పుడే దాన్ని చెక్కారని కజిన్స్ వాదించారు. స్వర్ణకార కులపు సందర్శకుల పేర్లతో సహా దేవనాగరి పేర్లు స్తంభం సరైన వైపు నిలబడి ఉండగా చెక్కారు, అవి దాని చివరి పతనానికి ముందువని కజిన్స్ దాన్ని సాక్ష్యంగా తీసుకున్నారు.

తర్వాత ముక్కలను పదేపదే తరలించారు. 1903లో పొడవైనది మసీదు బయట రాతి పునాదికి ఆనించి ఒరిగి ఉంది, రెండోది ఆనంద్ హైస్కూల్‌లోని మ్యూజియంలో ఉంది, పొట్టిది, మాండులో పడి ఉన్న ముక్కగా కజిన్స్ భావించినది, లాల్ బాగ్ తోటల్లో రాతి పీఠంలో బిగించి ఉంది. బాలసుబ్రమణియం ప్రకారం, ఏఎస్ఐ వాటిని సుమారు 1980లో మసీదు పక్కన ఒక వేదికపైకి మార్చింది. అంతకుముందు, పరిసరాల పిల్లలు పొడవైన ముక్కపై జారేవారు, అందుకే దాని పై ఉపరితలం నునుపుగా మెరిసింది.

ఇనుము ఏమిటి

ఒకే ఒక బల్క్ విశ్లేషణ ముద్రణలో ఉందని బాలసుబ్రమణియం కనుగొన్నారు, అది 0.02 శాతం కార్బన్, 0.28 శాతం భాస్వరం ఇస్తోంది, ఈ సంఖ్యను ఆయన 20వ శతాబ్దపు తొలి రెండు పత్రాలను ఉదహరించిన టైల్‌కోట్ వరకు వెతికారు. ఏఎస్ఐ అనుమతితో రెండో ముక్క కింది ముఖం నుంచి తీసిన, సుమారు 0.1 అంగుళం మందం గల పల్చని పొర విశ్లేషణ ఆయన సొంతది, అది చోటు చోటుకు మారింది. రెండు చోట్ల మైక్రోప్రోబ్ రీడింగ్‌లు 0.69, 0.85 శాతం భాస్వరం. ఢిల్లీ స్తంభానికి సుమారు 0.25 శాతం సగటు బాలసుబ్రమణియం 2000 పత్రంలో ఉదహరించారు. నేటి ఇనుముకు ఆ సంఖ్యను ఆయన 0.05 శాతం కంటే తక్కువగా ఉంచారు. ఆ పొరలో ఫయలైట్, అంటే ఇనుము సిలికేట్, మడ్డి రేణువులు ఉన్నాయి, దాని నిర్మాణాన్ని ఆయన ప్రాచీన భారతీయ ఇనుముకు లక్షణమంటారు. స్తంభం ఐదు లేదా ఎనిమిది లోహాల మిశ్రమమనే స్థానిక నమ్మకాన్ని కజిన్స్ నమోదు చేశారు, పరీక్షించిన చోట్ల మైక్రోప్రోబ్‌లో చెప్పదగ్గ వెండి కనిపించలేదు.

బోరేట్ బఫర్ పరీక్షలో, ధార్ ఇనుము 0.05 శాతం కార్బన్ మైల్డ్ స్టీల్ కంటే, ఎరన్‌లోని ఆరో శతాబ్దపు గుప్త స్థలం నుంచి వచ్చిన ఇనుము కంటే తక్కువ విద్యుత్ ప్రవాహాన్ని ప్రసరింపజేసింది, అంటే ఆ ప్రయోగశాల పరీక్షలో అది నెమ్మదిగా తుప్పు పట్టింది. పిట్టింగ్‌కు దాని నిరోధకత మైల్డ్ స్టీల్ కంటే బలహీనంగా ఉంది, దానికి కారణం మడ్డి, లోహం మధ్య కీళ్లని బాలసుబ్రమణియం చెబుతారు. తుప్పులో మాగ్నెటైట్, హెమటైట్, గోథైట్, లెపిడోక్రోసైట్, ఫాస్ఫేట్ దశలను ఎక్స్-రే, ఇన్‌ఫ్రారెడ్, మోస్‌బౌర్ స్పెక్ట్రోస్కోపీ కనుగొన్నాయి. అడ్డుకోతలో తుప్పుకు పల్చని, మందమైన లోపలి పొర, మందమైన, మెరిసే బయటి పొర ఉన్నాయి, ఆధునిక వెదరింగ్ స్టీల్స్‌లో కనిపించే రెండు పొరల నిర్మాణమే.

భాస్వరానికి ఒక ధర ఉంది. పొర విరిగిన ఉపరితలం ధాన్యపు సరిహద్దుల వెంట పెళుసుగా విరిగిన తీరును చూపింది, అక్కడ భాస్వరం చేరడంతో దాన్ని బాలసుబ్రమణియం ముడిపెడతారు. స్తంభం అసలు విరుపునకు లోపభూయిష్ట వెల్డింగ్‌లు, మడ్డి కారణమని ప్రకాష్ నిందించారు.

లేని పైభాగం

పూర్తిగా ఉన్నప్పుడు స్తంభం 50 అడుగుల కంటే కొంచెం తక్కువ ఉండేదని కజిన్స్ తర్కించారు. రంధ్రాల నుంచి సుమారు 3 అడుగుల 3 అంగుళాల పొడవైన నాలుగో ముక్క లేదని రోస్లర్ ఊహించారు. సుమారు 48 అడుగులు బాలసుబ్రమణియం ప్రతిపాదన, చతురస్ర, అష్టభుజ, వృత్తాకార భాగాలను హిందూ ప్రతిమాశాస్త్రంలో శివలింగపు మూడు భాగాలుగా చదివి, పైన సుమారు ఒక అడుగు ఎత్తు త్రిశూలాన్ని ఉంచి ఆయన దాన్ని చేరుకుంటారు. శిఖరాగ్ర రూపంగా గరుడుని లేదా త్రిశూలాన్ని కజిన్స్ సూచించారు; స్తంభ శిరోభాగం ఏదీ దొరకలేదు.

మాండులోని జామా మసీదు ముందున్న, అలావుద్దీన్ ఈటెగా పేరున్న ఇనుప స్తంభం మార్చి ఆకృతి ఇచ్చిన నాలుగో ముక్క కావచ్చని కూడా బాలసుబ్రమణియం సూచిస్తారు, ఆ స్తంభం చరిత్ర తెలియదని అంటారు. 1903లో మాండు జెండా కర్రను చూసిన కజిన్స్ అది కేవలం కొన్ని అంగుళాల వెడల్పు అని, హిందోళ మహల్ ప్రాంగణం నుంచి వచ్చినట్టు చెబుతారని నమోదు చేశారు. ఆయన తుప్పు విశ్లేషణ ఒక ముక్కపై ఒక చోటు నుంచి వచ్చింది, పలుమార్లు తరలించిన మూడు ముక్కలన్నింటి నుంచి నమూనాలు తీసుకోవాలని ఆయన కోరుతున్నారు.