చిత్రణ: tuput
తెలుగు
నిజాం 1947 నవంబర్ 29న భారత్‌తో ఏడాది కాలానికి యథాతథ ఒప్పందంపై సంతకం చేశారు, చేరిక పత్రంపై మాత్రం ఎప్పుడూ సంతకం చేయలేదు. భారత దళాలు 1948 సెప్టెంబర్ 13న సరిహద్దు దాటాయి, సంస్థానపు సైన్యం సెప్టెంబర్ 17న లొంగిపోయింది. హైదరాబాద్ వైపు 800 కంటే కొంచెం ఎక్కువ మంది మరణించారని వి. పి. మీనన్ లెక్కించారు, భారత ప్రభుత్వం పంపిన ఒక బృందం చర్య సమయంలో, ఆ తర్వాత కనీసం 27,000 నుంచి 40,000 మంది మరణించారని అంచనా వేసింది.
1948 సెప్టెంబర్ 13న భారత సేనలు సంస్థానాల్లో అత్యధిక జనాభా ఉన్న హైదరాబాద్‌లోకి ప్రవేశించాయి, సెప్టెంబర్ 17 సాయంత్రానికి దాని సైన్యం లొంగిపోయింది. భారత సంస్థానాల శాఖ కార్యదర్శి వి. పి. మీనన్, ఆపరేషన్ కేవలం 108 గంటలు మాత్రమే సాగిందని, హైదరాబాద్ వైపు మరణించినవారి సంఖ్య “800 కంటే కొంచెం ఎక్కువ” అని రాశారు. ప్రభుత్వం దీన్ని పోలీసు చర్య అని పిలిచింది. సైన్యం పెట్టుకున్న సంకేత నామం ఆపరేషన్ పోలో.
రెండో సంఖ్య, 1948 చివరలో భారత ప్రభుత్వం రాష్ట్రానికి పంపిన ముగ్గురు వ్యక్తుల నుంచి వచ్చింది. వారు “పోలీసు చర్య సమయంలో, ఆ తర్వాత కనీసం 27 వేల నుంచి 40 వేల మంది ప్రాణాలు కోల్పోయారు” అని అంచనా వేశారు. ఈ రెండు సంఖ్యలు వేర్వేరు విషయాలను కొలుస్తాయి. మీనన్ పోరాటంలో చనిపోయిన పురుషులను లెక్కించారు. ఆ బృందం రాష్ట్రమంతటా జరిగిన హత్యలను అంచనా వేసింది, నిజాం స్వచ్ఛంద దళమైన రజాకార్లు కుప్పకూలిన తర్వాత జరిగిన ప్రతీకార చర్యలు కూడా అందులో ఉన్నాయి.
ఇంగ్లాండ్, స్కాట్లాండ్ కలిపినదానికంటే పెద్ద రాష్ట్రం
హైదరాబాద్ 1941 జనాభా లెక్కల నివేదిక విస్తీర్ణాన్ని 82,698 చదరపు మైళ్లుగా ఇస్తుంది, అది ఇంగ్లాండ్, స్కాట్లాండ్ కలిపినదానికంటే ఎక్కువని చెబుతుంది, జనాభా 16,338,534. ప్రజల్లో 12.8 శాతం ముస్లింలని లెక్కిస్తుంది. అయినా సైన్యం, పోలీసులతో సహా దాదాపు అన్ని ముఖ్యమైన పదవుల్లో ముస్లింలే ఉండేవారని మీనన్ రాశారు.
రాష్ట్రానికి సొంత నాణేలు, కరెన్సీ నోట్లు, తపాలా బిళ్లలు ఉన్నాయి, మీనన్ ప్రకారం ఆదాయం రూ. 26 కోట్లు (260 మిలియన్ రూపాయలు). దాని పాలకుడు మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ ఏడో నిజాం, 1911 ఆగస్టు 29 నుంచి గద్దెపై ఉన్నారు.
నిజాం కోరింది ఒప్పందం, భారత్ కోరింది సంతకం
సర్దార్ పటేల్ సంస్థానాల శాఖ, రక్షణ, విదేశీ వ్యవహారాలు, సమాచార వ్యవస్థను అప్పగించే చేరిక పత్రంపై ప్రతి సంస్థాన పాలకుడూ సంతకం చేయాలని కోరింది. ఆ పద్ధతిని పటేల్, మీనన్ సంస్థానాధీశులతో చేసిన పనిపై మా వృత్తాంతం వివరిస్తుంది. ఆగస్టు 15 నాటికి భారత సరిహద్దుల లోపల ఉన్న ప్రతి రాష్ట్రం హైదరాబాద్, కశ్మీర్, జునాగఢ్ తప్ప చేరిపోయిందని ప్రభుత్వ శ్వేతపత్రం చెబుతుంది.
1947 జూన్ 3 ప్రణాళిక తర్వాత, తాను రెండు రాజ్యాంగ సభల్లో దేనికీ ప్రతినిధులను పంపనని, ఆగస్టు 15న స్వతంత్ర సార్వభౌముడి హోదాను తిరిగి పొందుతానని నిజాం ఫర్మాన్ జారీ చేశారని మీనన్ రాశారు. ఛత్తారి నవాబు నేతృత్వంలోని ఒక ప్రతినిధి బృందం, బ్రిటిష్ న్యాయవాది సర్ వాల్టర్ మాంక్టన్ సలహాదారుగా, జూలైలో ఢిల్లీ వచ్చింది. ఆ మూడు అంశాలపై చేరాలని మౌంట్‌బాటన్, మీనన్ కోరారు. అది నిజాంకు చాలా కష్టమవుతుందని, ఒత్తిడి చేస్తే ఆయన పాకిస్తాన్ వైపు మొగ్గవచ్చని ప్రతినిధులు బదులిచ్చారు.
బదులుగా నిజాం ఒక ఒప్పందం కోరారు. లేకపోతే ఇప్పటికే సంతకం చేసిన రాష్ట్రాలు తమపై విశ్వాస భంగం ఆరోపిస్తాయని వాదిస్తూ, పటేల్ ఎలాంటి మార్పునూ తిరస్కరించారని మీనన్ వృత్తాంతం చెబుతుంది. ఆగస్టు 27న మౌంట్‌బాటన్ బ్రిటిష్ అధికారుల పర్యవేక్షణలో ఒక ప్రజాభిప్రాయ సేకరణను ప్రతిపాదించారు. మరుసటి రోజు నిజాం “ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ ప్రశ్నే తలెత్తదు” అని జవాబిచ్చారు.
రజ్వీ గుంపు, అయినా కుదిరిన సంధి
అక్టోబర్ నాటికి ఒక రాజీ సిద్ధమైంది, అది భారత్ సొంత నియమాన్ని ఉల్లంఘించింది. చేరని ఏ రాష్ట్రంతోనూ, ఉన్న ఏర్పాట్లను కొనసాగించే యథాతథ ఒప్పందం చేసుకోబోమని మీనన్ జూలైలో హైదరాబాద్ ప్రతినిధి బృందానికి చెప్పారు. ఇప్పుడు భారత్ దానికి సిద్ధపడింది. అక్టోబర్ 25న నిజాం కార్యనిర్వాహక మండలి, ఆరుగురు అనుకూలంగా, ముగ్గురు వ్యతిరేకంగా ఓటు వేసి, దాన్ని అంగీకరించాలని ఆయనకు సలహా ఇచ్చింది.
అక్టోబర్ 27 తెల్లవారుజామున సుమారు 3 గంటలకు, ఢిల్లీ బయల్దేరాల్సిన ప్రతినిధుల ఇళ్లను మీనన్ అంచనా ప్రకారం 25,000 నుంచి 30,000 మంది గుంపు చుట్టుముట్టింది. అక్కడ హైదరాబాద్ పోలీసులెవరూ లేరని మీనన్ రాశారు, దీని వెనుక ఒక ముస్లిం మతతత్వ సంస్థ అయిన ఇత్తెహాదుల్ ముస్లిమీన్ ఉందని ఆయన చెబుతారు. దాని నాయకుడు ఖాసిం రజ్వీ రజాకార్లు అనే దళాన్ని సంఘటితం చేశారు, భారత్ తరఫున చర్చలు జరిపిన మీనన్ ఆ ఉద్యమం లక్ష్యాన్ని మతరాజ్య, నియంతృత్వ రాజ్యంగా వర్ణించారు.
మరుసటి ఉదయం నిజాం రజ్వీని తన ప్రతినిధులతో జరిగే సమావేశానికి పిలిపించారు. భారత్ “మరెక్కడో ఉన్న తమ ఇబ్బందుల్లో పూర్తిగా మునిగి ఉంది” కాబట్టి చర్య తీసుకునే స్థితిలో ఉండదని రజ్వీ ఆయనకు చెప్పినట్లు మీనన్ నివేదించారు. అదే వారంలో భారత సేనలను కశ్మీర్‌కు విమానాల్లో తరలిస్తున్నారు, ఆ ఘట్టాన్ని మొదటి కశ్మీర్ యుద్ధంపై మా రచన చెబుతుంది. ప్రతినిధులు రాజీనామా చేశారు, నిజాం కొత్త వ్యక్తిని పంపారు. ఆయన జిన్నా సలహా కూడా అడిగారు. మీనన్ ప్రకారం, ఢిల్లీ చర్చలపై జిన్నా ఏ హామీ ఇవ్వలేదు, ఐక్యరాజ్య సమితికి పాకిస్తాన్ మాజీ ప్రతినిధి అయిన మీర్ లాయక్ అలీని కార్యనిర్వాహక మండలి అధిపతిగా నియమించవద్దని సలహా ఇచ్చారు. అయినా రజ్వీ ఒత్తిడితో నిజాం లాయక్ అలీని నియమించారు.
యథాతథ ఒప్పందంపై 1947 నవంబర్ 29న ఎలాంటి ముఖ్యమైన మార్పు లేకుండా సంతకాలు జరిగాయి. దానికి ఐదు అధికరణాలు ఉన్నాయి, ఒక ఏడాది అమలులో ఉంటుంది. రక్షణ, విదేశీ వ్యవహారాలు, సమాచార వ్యవస్థపై ఉన్న ఏర్పాట్లను అది కొనసాగించింది, నిజాం శాంతిభద్రతలను కాపాడుకోవడానికి దళాలను పంపే హక్కును గానీ బాధ్యతను గానీ, యుద్ధ సమయంలో తప్ప రాష్ట్రంలో దళాలను ఉంచే హక్కును గానీ భారత్‌కు ఇవ్వలేదు. ఒక రహస్య లేఖలో నిజాం పాకిస్తాన్‌లో చేరనని హామీ ఇచ్చారు. ఆ రోజు నెహ్రూ మీనన్‌తో, “దీని అర్థం ఒక ఏడాది మనకు శాంతి ఉంటుందని” అన్నారు.
ఉల్లంఘనల ఏడాది, ఒకే పదం టెలిగ్రామ్
కొద్ది వారాల్లోనే నిజాం ప్రభుత్వం భారత కరెన్సీ చట్టబద్ధ చెల్లుబాటును రద్దు చేసే ఆర్డినెన్స్ జారీ చేసింది, భారత ప్రభుత్వ సెక్యూరిటీల రూపంలో పాకిస్తాన్‌కు రూ. 20 కోట్లు (200 మిలియన్ రూపాయలు) అప్పుగా ఇచ్చిందని మీనన్‌కు తెలిసింది. ఆ రుణం పూర్తిగా ఆర్థిక పెట్టుబడి మాత్రమేనని, రాష్ట్రం సొంత కరెన్సీని ప్రాచుర్యంలోకి తేవడమే ఆర్డినెన్స్ ఉద్దేశమని హైదరాబాద్ ప్రతినిధి బృందం ఆయనకు చెప్పింది. 1948 మార్చి 23న మీనన్ భారత్ ఉల్లంఘనలుగా లెక్కించినవాటిని, రుణం, పెద్దదైన రాష్ట్ర సైన్యం, రజాకార్లకు మద్దతు సహా, పేర్కొంటూ అధికారిక లేఖ పంపి, ఇత్తెహాద్‌ను నిషేధించమని కోరారు. అప్పటికి నిజాం ప్రధానమంత్రిగా ఉన్న లాయక్ అలీ ఏప్రిల్ 5న జవాబిస్తూ, రెండు పక్షాలూ తమ బాధ్యతలను వేర్వేరుగా అర్థం చేసుకుంటున్నాయని చెప్పి, మధ్యవర్తిత్వాన్ని ప్రతిపాదించారు.
అప్పటికి భారత్‌కు అందిన సమాచారం ప్రకారం చిన్న ఆయుధాలతో 200,000 మంది రజాకార్లు, 42,000 మంది క్రమబద్ధ, అక్రమ రాష్ట్ర సైనికులు ఉన్నారని మీనన్ రాశారు. ముస్లింలు తమ ప్రాణాల గురించి భయపడినందువల్లే రజాకార్లు ఏర్పడ్డారని లాయక్ అలీ మౌంట్‌బాటన్‌కు చెప్పారు. మే 22న కత్తులు, హాకీ కర్రలు, లాఠీలతో ఉన్న ఒక బృందం హైదరాబాద్ లోపల గంగాపూర్ స్టేషన్‌లో మద్రాసు నుంచి బొంబాయి వెళ్లే మెయిల్ రైలుపై దాడి చేసింది, ఇద్దరు చనిపోయారని, పదకొండు మంది తీవ్రంగా గాయపడ్డారని, పదమూడు మంది కనిపించలేదని మీనన్ చెబుతారు. జూన్ చర్చలు విఫలమయ్యాక, నిజాం కార్యనిర్వాహక మండలి సభ్యుడు జె. వి. జోషి, “పర్భణి, నాందేడ్ జిల్లాల్లో పూర్తి భీతావహ పాలన నడుస్తోంది” అని రాస్తూ రాజీనామా చేశారు.
మౌంట్‌బాటన్ భారత్ వదిలి వెళ్లేముందు మరోసారి ప్రయత్నించారు. 1948 జూన్ నాటి ముసాయిదా ఒప్పంద ప్రధానాంశాలు హైదరాబాద్ సైన్యాన్ని 20,000కు పరిమితం చేసి, అక్రమ దళాలను రద్దు చేయాలని కోరాయి. నిజాం తన మండలి సలహాపై మరో నాలుగు మార్పులు కోరిన తర్వాత, జూన్ 17న మాంక్టన్ మౌంట్‌బాటన్‌కు ఫోన్ చేసి ఒకే ఒక పదం చెప్పారు: “Lost”. మౌంట్‌బాటన్ జూన్ 21న భారత్ వదిలి వెళ్లారు.
సెప్టెంబర్‌లో ఐదు రోజులు
సెప్టెంబర్ 9న భారత ప్రభుత్వం దళాలను పంపాలని నిర్ణయించిందని మీనన్ రాశారు, సదరన్ కమాండ్ సెప్టెంబర్ 13 సోమవారం తెల్లవారుజామున ముందుకు సాగాలని ఆదేశించింది. సైన్యం దక్షిణ కమాండర్ లెఫ్టినెంట్ జనరల్ మహారాజ్ శ్రీ రాజేంద్రసింహ్‌జీ కింద మేజర్ జనరల్ జె. ఎన్. చౌధురి నాయకత్వం వహించారు. మీనన్ రెండు పక్షాలను వర్ణిస్తారు: షోలాపూర్ నుంచి 186 మైళ్ల రోడ్డు వెంట ప్రధాన దళం, నేటి విజయవాడ అయిన బెజవాడ నుంచి 160 మైళ్ల వెంట చిన్న దళం. సెప్టెంబర్ 13నాటి ఒక అమెరికా రాయబార ప్రతినిధి కేబుల్, ఢిల్లీలోని హైదరాబాద్ ఏజెంట్‌కు లాయక్ అలీ ఫోన్‌లో చెప్పినదాన్ని ప్రసారం చేస్తూ, షోలాపూర్, బెజవాడ, చాందా నుంచి దళాలు ప్రవేశించాయని, నల్దుర్గ్ వద్ద హైదరాబాద్ దళాలు వాటితో తలపడ్డాయని చెప్పింది.
మీనన్ వృత్తాంతంలో రెండు రోజులు తీవ్ర ప్రతిఘటన ఎదురై, ఆ తర్వాత కుప్పకూలింది. మొదటి రోజున హైదరాబాద్ సేవలో ఉన్న ఒక మాజీ బ్రిటిష్ కమాండోను, నల్దుర్గ్ వంతెనలను పేల్చేయడానికి పేలుడు పదార్థాలతో నిండిన జీపును నడుపుతుండగా భారత సైనికులు పట్టుకున్నారు.
సెప్టెంబర్ 17న లాయక్ అలీ మంత్రివర్గం రాజీనామా చేసింది. చర్య మొదలైనప్పటి నుంచి గృహ నిర్బంధంలో ఉన్న భారత ఏజెంట్ జనరల్ కె. ఎం. మున్షీని నిజాం పిలిపించి, తన సైన్యాన్ని లొంగిపోవాలని ఆదేశించానని, రజాకార్లను నిషేధిస్తానని, భారత దళాలను సికింద్రాబాద్, బొల్లారంలకు తిరిగి రానిస్తానని చెప్పారు. 1948 నాటి పేజీల నుంచి పునర్ముద్రించిన డాన్ పత్రిక హైదరాబాద్ నివేదిక, నిజాం “తన దళాలకు ప్రసార సందేశంలో కాల్పులు ఆపాలని ఆదేశించారు” అని చెబుతుంది. సైన్యం లొంగుబాటు సెప్టెంబర్ 17 సాయంత్రమని మీనన్ చెబుతారు, డాన్ సాయంత్రం 4 గంటలని చెబుతుంది. చౌధురి దళాలు సెప్టెంబర్ 18న నగరంలో ప్రవేశించాయి, ఆ రోజే ఆయన మిలిటరీ గవర్నర్ అయ్యారు. హైదరాబాద్ ఫిర్యాదును సెప్టెంబర్ 18న ఉపసంహరించుకోవాలని తాను ఆదేశించానని నిజాం సెప్టెంబర్ 22న ఐక్యరాజ్య సమితికి పంపిన కేబుల్ చెప్పింది.
పోరాటంలో మరణించినవారి సంఖ్య కూడా వివాదాస్పదమే. మీనన్ లెక్క ప్రకారం హైదరాబాద్ వైపు 800 కంటే కొంచెం ఎక్కువ మంది చనిపోయారు, భారత నష్టాలు స్వల్పం, క్రమరహిత దళాలు, రజాకార్లు తులనాత్మకంగా ఎక్కువ నష్టపోయారు. రజాకార్లు చేశారని ఆయన చెప్పే హత్యలు, అత్యాచారాలు, దోపిడీలతో పోలిస్తే ఈ సంఖ్య చిన్నదని ఆయన అంటారు. బెనిచూ చేసిన మునుపటి అధ్యయనాన్ని ఉదహరిస్తూ సునీల్ పురుషోత్తమ్ 2015 వ్యాసంలోని ఒక అడుగు వ్యాఖ్య, అధికారిక గణాంకాలను ఇస్తుంది: 1,373 మంది రజాకార్లు, 807 మంది హైదరాబాద్ ఆర్మీ సైనికులు, 43 మంది ఇతర హైదరాబాదీ యోధులు మరణించారని, భారత వైపు పది మంది చనిపోయారని ఇస్తుంది. ఈ రెండు గణాంకాల సెట్లను ఏ మూలమూ సరిపోల్చలేదు. చౌధురి సొంత రచన 1 Armoured Division in Operation Polo ఆ చర్యను సైనిక దండయాత్రగా కాక పోలీసు చర్యగా పిలుస్తుందని దాని ప్రచురణకర్త జాబితా చెబుతుంది.
సుందర్‌లాల్ బృందం రాసుకున్నది
భారత ప్రభుత్వ అభ్యర్థనపై పండిట్ సుందర్‌లాల్, ఖాజీ అబ్దుల్ గఫార్, మౌలానా అబ్దుల్లా మిస్రీ తమ నివేదిక సద్భావన యాత్రగా పిలిచిన దానిపై హైదరాబాద్ వెళ్లారు. ముగ్గురూ 1948 నవంబర్ 29 మధ్యాహ్నం నగరం చేరి, డిసెంబర్‌లో ఢిల్లీకి తిరిగి వెళ్లారు. ఆ వారాల్లో వారు రాష్ట్రంలోని 16 జిల్లాల్లో తొమ్మిదింటిలో పర్యటించి, తాము సందర్శించని 109 గ్రామాల నుంచి వచ్చిన 500 మందికి పైగా ప్రజలను కలిశారు. తమది సద్భావన యాత్ర, విచారణ కాదని వారు రాశారు.
“పోలీసు చర్య సమయంలో, ఆ తర్వాత కనీసం 27 వేల నుంచి 40 వేల మంది ప్రాణాలు కోల్పోయారు” అని టైప్‌స్క్రిప్ట్ చెబుతుంది, దాన్ని చాలా మితమైన అంచనాగా పిలుస్తుంది. అత్యంత దారుణంగా దెబ్బతిన్న నాలుగు జిల్లాలు ఉస్మానాబాద్, గుల్బర్గా, బీదర్, నాందేడ్‌లలో 18,000 కంటే తక్కువ కాకుండా, మరో నాలుగు జిల్లాల్లో 5,000 కంటే తక్కువ కాకుండా మరణాలు ఉన్నాయని అది పేర్కొంటుంది. ఇంటర్నెట్ ఆర్కైవ్‌లోని స్కాన్‌లో ఒకటి కంటే ఎక్కువ టైప్‌స్క్రిప్ట్‌లు ఉన్నాయి, వాటి మొత్తాలు ఒక దానికొకటి భిన్నంగా ఉన్నాయి. ఒకటి మొత్తం రాష్ట్రానికి 25 నుంచి 30 వేలను సురక్షిత సంఖ్యగా పిలుస్తుంది. మరొకటి 30,000 నుంచి 40,000 మధ్య అని, 25,000 కంటే తక్కువ కాదని చెబుతుంది.
నివేదిక హత్యలు, దోపిడీ, కాల్చివేతలు, అత్యాచారం, మహిళల అపహరణ, బలవంతపు మతమార్పిడి, మసీదుల అపవిత్రత నమోదు చేసింది, బాధితులు ముస్లింలని, ప్రభావిత ప్రాంతాల్లో సుమారు పదిమందిలో ఒకరైన అల్పసంఖ్యాకులని చెబుతుంది. అత్యంత దారుణంగా దెబ్బతిన్న నాలుగు జిల్లాలు రజాకార్ల కోటలుగా ఉన్నాయని అది గమనిస్తుంది. షోలాపూర్, ఇతర సరిహద్దు పట్టణాల్లో ఉన్న ఒక హిందూ మతతత్వ సంస్థకు చెందిన ఆయుధాలు ధరించిన, శిక్షణ పొందిన వ్యక్తులు స్థానిక, బయటి కమ్యూనిస్టులతో పాటు హింసలో పాల్గొన్నారని, కొన్ని సందర్భాల్లో అల్లర్లకు నాయకత్వం వహించారని నివేదిక చెబుతుంది. భారత సైన్యం, స్థానిక పోలీసులకు చెందిన వ్యక్తులు “దోపిడీలో పాల్గొంటూ వాటా పంచుకుంటూ” కనిపించిన సందర్భాలను, “అదృష్టవశాత్తు అవి అరుదైనవి”, స్వతంత్ర సమాచారదారులు బృందానికి చెప్పారు. చౌధురి వారి మాటల్లో “మతపరమైన పక్షపాతపు ఏ ఛాయా లేని వ్యక్తి”, అయినా సైన్యంలోని ఒక విభాగం మతపరమైన శత్రుత్వం నుంచి విముక్తం కాదు. హిందూ నేత కార్మికులు ముస్లిం నేత కార్మికులను, కొన్నిసార్లు తమ ప్రాణాలనే పణంగా పెట్టి, కాపాడారని అది నమోదు చేస్తుంది.
ఎవరు దేనిని వివాదం చేస్తున్నారు
ఆ నివేదికను అప్పట్లో ప్రచురించలేదు. కేంబ్రిడ్జ్ చరిత్రకారుడు సునీల్ పురుషోత్తమ్ ఒక ప్రతి కోసం విన్నవించాక అది 2013లో రహస్య హోదా నుంచి తొలగించబడిందని ద క్వింట్ చెబుతుంది, స్క్రోల్‌కు రాసిన సజ్జాద్ హసన్ ఇది 1988లో బయటపడి, 2013లో పండితులు బహిరంగపరిచారని అంటారు. స్క్రోల్ ప్రకారం, ఖాజీ అబ్దుల్ గఫార్ ఆ నివేదికను 1949 జనవరి 3న పటేల్‌కు పంపారు, బృందంలో “సమతూకం, నిష్పత్తి లోపించాయి” అని పటేల్ జవాబిచ్చారు.
దాని చుట్టూ ఉన్న అంచనాలు చాలా భిన్నంగా ఉన్నాయి. “సుమారు 2,000 మంది ముస్లింలు ఊచకోతకు గురై ఉండవచ్చని అంచనా” అని చౌధురి అన్నట్లు స్క్రోల్ ఉదహరిస్తుంది, ఆ వ్యాఖ్యకు తేదీని గానీ పత్రాన్ని గానీ ఇవ్వదు. హైదరాబాద్‌లోని పురుష ముస్లిం జనాభాలో పదో వంతు నుంచి ఐదో వంతు వరకు మరణించారని, ఎక్కువగా గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో, ప్రాంతీయ పట్టణాల్లో, చరిత్రకారిణి మార్గ్రిట్ పెర్నౌ అంచనాగా అది ఉదహరిస్తుంది. సుందర్‌లాల్ నివేదిక మరణాలను 200,000 వరకు ఉంచిందని విలియం డాల్రింపుల్ అన్నారని ఖైతాన్ రాసిన పోస్టు ఉదహరిస్తుంది, ఆర్కైవ్ చేసిన టైప్‌స్క్రిప్ట్‌లో ఆ సంఖ్య లేదు.
చర్యకు కారణాలు కూడా వివాదాస్పదమే. హైదరాబాద్‌లోని కొన్ని ప్రాంతాల్లో దోపిడీ, కాల్చివేతలు, భీతావహ పాలన తర్వాతే ఈ చర్య జరిగిందని భారత్ 1948 సెప్టెంబర్ 25న ఐక్యరాజ్య సమితి సర్వసభ్య సభకు చెప్పింది, పాకిస్తాన్ ప్రతినిధి దాన్ని దురాక్రమణగా పిలిచారు. ఎ. జి. నూరానీ 2014 పుస్తకం The Destruction of Hyderabad, దాని ప్రచురణకర్త మాటల్లో, హైదరాబాద్‌ను బలవంతంగా కలుపుకున్నారని చూపడానికి అధికారిక కథనాన్ని సవాలు చేస్తుంది. జునాగఢ్, హైదరాబాద్ రెండింటి విషయంలోనూ దౌత్యం విఫలమైనప్పుడు బలప్రయోగానికి నెహ్రూ పూర్తిగా సిద్ధంగా ఉన్నారని శ్రీనాథ్ రాఘవన్ ThePrintలో రాశారు.
మిలిటరీ గవర్నర్, ఉండిపోయిన నిజాం, 1956 పటం
1949 డిసెంబర్ వరకు చౌధురి మిలిటరీ గవర్నర్‌గా పాలించారు, ఆ నెలలో పౌర సేవకుడైన ఎం. కె. వెల్లోడి ముఖ్యమంత్రి అయ్యారు. రజాకార్లను రద్దు చేశారు, రజ్వీని విచారించి, దోషిగా తేల్చి, జైలు శిక్ష విధించారని మీనన్ రాశారు. నిజాంను గద్దెపై కొనసాగించాలని తాను పటేల్‌ను కోరానని, పటేల్, నెహ్రూ అంగీకరించారని కూడా మీనన్ రాశారు.
1949 నవంబర్ 23న నిజాం, భారత రాజ్యాంగాన్ని హైదరాబాద్ రాజ్యాంగంగా చేస్తూ ఫర్మాన్ జారీ చేశారు, అది రాష్ట్ర సొంత రాజ్యాంగ సభ ధ్రువీకరణకు లోబడి ఉంది. 1950 జనవరి 25 నాటి ఒప్పందం ఆయనకు ఏడాదికి రూ. 50 లక్షలు (5 మిలియన్ రూపాయలు) ప్రివీ పర్స్ ఇచ్చింది, అది పన్ను లేనిది, ఆయన జీవితకాలం ఆయనకే చెల్లించేది. కొత్త రాజ్యాంగం కింద హైదరాబాద్ అధిపతి, రాజప్రముఖ్, రాష్ట్రపతి నిజాంగా గుర్తించిన వ్యక్తేనని శ్వేతపత్రం చెబుతుంది, ఆయన 1956 వరకు ఆ పదవిలో ఉన్నారని ద న్యూస్ మినిట్ చెబుతుంది.
1956 రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, నంబర్ 37, 1956 నవంబర్ 1న అమలులోకి వచ్చి ఆ రాష్ట్రాన్ని రద్దు చేసింది. ఎనిమిది జిల్లాలు (హైదరాబాద్, మెదక్, నిజామాబాద్, కరీంనగర్, వరంగల్, ఖమ్మం, నల్గొండ, మహబూబ్‌నగర్), ఆదిలాబాద్‌లో ఎక్కువ భాగం, ఇతర జిల్లాల నుంచి కొన్ని తాలూకాలు ఆంధ్రలో చేరాయి, అది ఆంధ్రప్రదేశ్ అయింది. ఔరంగాబాద్, పర్భణి, బీడ్, ఉస్మానాబాద్ జిల్లాలు, నాందేడ్‌లో ఎక్కువ భాగం బొంబాయి రాష్ట్రానికి వెళ్లాయి. గుల్బర్గా, రాయచూరు, బీదర్, కొన్ని తాలూకాలు తప్ప, మైసూరు రాష్ట్రానికి వెళ్లాయి.
మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ 1967 ఫిబ్రవరి 24న తన 81వ ఏట మరణించారు, కింగ్ కోఠి ప్యాలెస్ ఎదురుగా ఉన్న మస్జిద్-ఎ-జూడిలో ఆయన సమాధి ఉంది.
మూలాలు మరియు మరింత చదవడానికి
- V. P. Menon, The Story of the Integration of the Indian States (Orient Longmans, 1956), full text at the Internet Archive
- Ministry of States, Government of India, White Paper on Indian States (revised edition, 1950), Internet Archive scan
- Pandit Sundarlal Committee Report on the Massacres in Hyderabad (1948), typescripts scanned at the Internet Archive
- Census of India, 1941, Vol. XXI, Hyderabad State, Part I: Report (Government Central Press, Hyderabad, 1945), Gokhale Institute repository
- The States Reorganisation Act, 1956 (No. 37 of 1956), Gazette of India Extraordinary, 31 August 1956
- Foreign Relations of the United States, 1948, Volume V, Part 1, document 307: telegram from the Charge in India, 13 September 1948
- United Nations Yearbook 1948-49, Political and Security Questions: the Hyderabad question (p. 299)
- Dawn, From the Past Pages of Dawn: 1948, Nizam surrenders (reprint of the Hyderabad report)
- Sunil Purushotham, Internal Violence: The Police Action in Hyderabad, Comparative Studies in Society and History 57(2), 2015
- Sajjad Hassan, Why India must undo its long silence over the massacre of Muslims after Hyderabad integration in 1948 (Scroll.in, 25 September 2023)
- The Quint: Integration of Hyderabad 1948, India's long-suppressed massacre (17 September 2015)
- Srinath Raghavan, BJP wants to revoke Article 370, ironically Sardar Patel was its architect (ThePrint, 26 June 2018)
- Tarunabh Khaitan, Operation Polo: The Forgotten Massacre in Hyderabad? (Law and Other Things, 20 April 2012)
- Hurst Publishers: A. G. Noorani, The Destruction of Hyderabad (2014)
- Naval & Military Press listing: Major General J. N. Chaudhuri, 1 Armoured Division in Operation Polo (2014 reprint)
- The News Minute: 50 years ago, a sea of people turned up for the death of Hyderabad's last Nizam
తెరపై మరియు పుస్తకాల్లో
- The Destruction of Hyderabad (2014) , రచయిత A. G. Noorani , English . హైదరాబాద్‌ను బలవంతంగా కలుపుకున్నారని వాదిస్తుంది; అధికారిక కథనాన్ని ఇది సవాలు చేస్తుందని ప్రచురణకర్త చెబుతారు
తెరపై చూసిన కథ వెనుక ఉన్న చరిత్రను వెతుకుతున్న పాఠకుల కోసం ఈ జాబితా. ఏ చలనచిత్ర రూపాంతరమూ మూలం కాదు, మరియు ఈ రచనలలో దేనితోనూ tuput కు సంబంధం లేదు.
ఈ వ్యాసం AI సాధనాల సహాయంతో పరిశోధించి రాయబడింది మరియు కచ్చితత్వం కోసం సవరించబడింది. ఇది సాధారణ సమాచారం మరియు చర్చ కోసం మాత్రమే, వృత్తిపరమైన సలహా కాదు. మా సంపాదకీయ ప్రమాణాలు మరియు నిరాకరణ చూడండి. తప్పు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి.
నచ్చిందా? తదుపరిది పొందండి.
ఒకసారి ఒక మంచి వ్యాసం, నేరుగా మీ ఇన్‌బాక్స్‌కు. స్పామ్ లేదు, ఎప్పుడైనా ఆపవచ్చు.
