ఉధమ్ సింగ్ జలియన్‌వాలా బాగ్ జరిగిన దాదాపు 21 ఏళ్ల తర్వాత, 1940 మార్చి 13న కాక్స్టన్ హాల్‌లో ఆరు రౌండ్లు కాల్చారు, 140 రోజుల తర్వాత పెంటన్‌విల్‌లో ఉరితీయబడ్డారు

వెస్ట్‌మినిస్టర్‌లోని కాక్స్టన్ హాల్ ట్యూడర్ గదిలో సమావేశం 1940 మార్చి 13 మధ్యాహ్నం సుమారు 3.00 నుండి 4.30 వరకు సాగింది. రిటైర్డ్ బ్రిగేడియర్-జనరల్ సర్ పెర్సీ సైక్స్ ఈస్ట్ ఇండియా అసోసియేషన్, రాయల్ సెంట్రల్ ఏషియన్ సొసైటీల ఉమ్మడి సభలో అఫ్గానిస్తాన్‌పై ఉపన్యాసం ఇచ్చి ముగించారు. 1996లో లండన్ పత్రిక లాల్కార్‌లో పునర్ముద్రితమైన మెట్రోపాలిటన్ పోలీస్ నివేదిక, “heard six shots fired” అన్న ఇన్‌స్పెక్టర్ స్టీవెన్స్‌ను ఉటంకిస్తుంది. గోడకు ఆనుకుని నిలబడిన ఒక వ్యక్తి నుండి కాల్పులు వచ్చాయని సైక్స్ పోలీసులకు చెప్పారు.

1919లో పంజాబ్ లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్‌గా ఉన్న సర్ మైకేల్ ఓడ్వయర్‌కు రెండు తూటాలు తగిలాయి, ఆయన మరణించారు. భారత రాజ్య కార్యదర్శి లార్డ్ జెట్‌లాండ్, లార్డ్ లామింగ్టన్, సర్ లూయిస్ డేన్ గాయపడ్డారు, ఎవరిదీ తీవ్రమైన గాయం కాదు. రివాల్వర్ పట్టుకున్న వ్యక్తి సునామ్‌కు చెందిన పంజాబీ ఉధమ్ సింగ్; ఆయన 1930ల మధ్యలో బ్రిటన్ చేరారు. 140 రోజుల తర్వాత, 1940 జూలై 31న ఆయనను పెంటన్‌విల్ జైలులో ఉరితీశారు. పోలీసు ఫైలు, విచారణ పత్రాలు, తరువాతి వివరణలు ఏం నమోదు చేశాయో, చరిత్రకారులు ఎక్కడ విభేదిస్తారో ఈ వ్యాసం చెబుతుంది.

ట్యూడర్ గదిలో ఆరు తూటాలు

పునర్ముద్రితమైన పోలీసు నివేదిక ప్రకారం, లార్డ్ జెట్‌లాండ్ వీడ్కోలు చెప్పడానికి లేచినప్పుడు సైక్స్ “flashes in quick succession” చూశారు, ఓడ్వయర్ కూలిపోవడం చూశారు, రిచెస్ అనే వ్యక్తి తుపాకీ పట్టుకున్న వ్యక్తిని పట్టుకోవడం చూశారు. సైక్స్ రిచెస్ నుండి రివాల్వర్ తీసుకుని పోలీసులకు ఇచ్చారు. కౌన్సెల్ పత్రికలో న్యాయవాది పరమ్‌జిత్ అహ్లువాలియా రాసిన వ్యాసం ఆ ఆయుధాన్ని స్మిత్ అండ్ వెసన్ రివాల్వర్‌గా వర్ణిస్తుంది.

ఇన్‌స్పెక్టర్ డీటన్ 4.50కి సింగ్‌ను గదిలో కనుగొన్నారు. “It no use. It all over,” అని సింగ్ అంటూ శవం వైపు తల ఊపినట్లు నివేదిక చెబుతుంది. ఓడ్వయర్‌పై తనకు పగ ఉందని, తాను ఏ సంఘానికీ చెందనని ఆయన చెప్పినట్లు కూడా అది నమోదు చేస్తుంది. ఆ రాత్రి 10.00కి ఆయనపై అభియోగం మోపినప్పుడు, ఆయన ఇలా బదులిచ్చినట్లు నివేదిక చెబుతుంది: “I did not mean to kill. I just did it to protest.”

అన్వేషకులు ఆయన దగ్గర ఒక పెట్టెలో 17 తూటాలు, 8 విడి తూటాలు కనుగొన్నారు, వాటితో పాటు “3 p.m. Caxton Hall.” అనే నమోదు ఉన్న 1940 డైరీ కూడా. రీజెంట్స్ పార్క్‌లోని ఆయన గదిలో ఉన్న 1939 డైరీలో సౌత్ డెవన్‌లో ఓడ్వయర్ చిరునామా ఉందని నివేదిక చెబుతుంది. 2016లో బహిరంగమైనప్పుడు డైరెక్టర్ ఆఫ్ పబ్లిక్ ప్రాసిక్యూషన్స్ ఫైలును చదివిన అహ్లువాలియా, మూల్ చంద్ అనే వ్యక్తికి ఓడ్వయర్ రాసిన, ఓడ్వయర్ ఇంటి చిరునామా ఉన్న ఒక లేఖ సింగ్ వస్తువుల్లో ఉందని, అది విచారణలో ఎగ్జిబిట్ 23 అయిందని జోడిస్తారు. ఆయన డైరీలో లార్డ్ జెట్‌లాండ్ చిరునామా కూడా ఉంది.

మైకేల్ ఓడ్వయర్ ఎవరు

ది బెటర్ ఇండియా ప్రకారం మైకేల్ ఓడ్వయర్ 1913 నుండి 1919 వరకు పంజాబ్ లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్, 1919 ఏప్రిల్ 13న అమృత్‌సర్‌లోని జలియన్‌వాలా బాగ్‌లో జనరల్ రెజినాల్డ్ డయ్యర్ సైనికులు జనంపై కాల్పులు జరిపినప్పుడు ఆయన పదవిలో ఉన్నారు. ఆ కాల్పుల కథ ఆ ఊచకోతపై మా వ్యాసంలో ఉంది. ఓడ్వయర్ దాన్ని “correct action” అన్నారని, హంటర్ విచారణ తరువాత విభేదించిందని అహ్లువాలియా రాస్తారు. సింగ్‌పై అనితా ఆనంద్ రాసిన పుస్తకాన్ని సమీక్షించిన సెంపా, సైన్యం చర్యను ఓడ్వయర్ “endorsed and defended” అని అంటారు.

ఆయన పాత్రపై హౌస్ ఆఫ్ కామన్స్ 1920 జూలై 8న వాదించుకుంది. “the policy was obviously that of Sir Michael O’Dwyer,” అని మిస్టర్ స్పూర్ సభ్యులతో అన్నారు. ఆ తర్వాతి నెలల్లో ఓడ్వయర్ ఇండియా ఆఫీస్‌లో ఉన్నారని సర్ ఎడ్వర్డ్ కార్సన్ చెప్పారు. అప్పటి యుద్ధ కార్యదర్శి విన్‌స్టన్ చర్చిల్, అమృత్‌సర్ కాల్పులను “an event which stands in singular and sinister isolation” అని పిలిచి, డయ్యర్ విషయంలో ఆర్మీ కౌన్సిల్ నిర్ణయానికి పూర్తి బాధ్యత తాను అంగీకరిస్తున్నానని చెప్పారు.

1924లో సర్ చెట్టూర్ శంకరన్ నాయర్ పుస్తకం గాంధీ అండ్ అనార్కీపై ఓడ్వయర్ ఆయనపై పరువునష్టం దావా వేశారు. పరువునష్టం విచారణ 1924 ఏప్రిల్ 30న లండన్‌లో మొదలై ఐదు వారాలు సాగింది. ఒక న్యాయమూర్తి విభేదించగా, జ్యూరీ ఓడ్వయర్ పక్షాన తీర్పు ఇచ్చింది, నాయర్ క్షమాపణ చెప్పడానికి నిరాకరించారు. డయ్యర్ 1919 తర్వాత కొన్నేళ్లకు అనారోగ్యంతో మరణించారని, ఓడ్వయర్ ఆయన తర్వాత కూడా జీవించారని లాల్ గమనిస్తారు.

సునామ్ నుండి వచ్చిన కుర్రాడు, అమృత్‌సర్‌లో వివాదాస్పద రోజు

లాస్ ఏంజెలెస్‌లోని యూనివర్సిటీ ఆఫ్ కాలిఫోర్నియా దక్షిణాసియా సైట్ కోసం రాస్తూ వినయ్ లాల్, సింగ్ పుట్టుకను సంగ్రూర్ జిల్లా సునామ్‌లో 1899 డిసెంబర్ 26గా ఇస్తారు; వలస రికార్డులు 1901 ఆగస్టు 23 అంటాయని గమనిస్తారు. సిక్కు చరిత్ర విజ్ఞానసర్వస్వంలోని ఒక సంతకం చేసిన వ్యాసం ప్రకారం, ఆయన తన సోదరుడు ముక్తా సింగ్‌తో కలిసి 1907 అక్టోబర్ 24న అమృత్‌సర్‌లోని సెంట్రల్ ఖాల్సా అనాథాశ్రమంలో చేరారు. ఆయన షేర్ సింగ్‌గా పుట్టారు, అనాథాశ్రమంలో ఉధమ్ సింగ్ అనే పేరు తీసుకున్నారని లాల్ రాస్తారు.

1919 ఏప్రిల్ 13న ఆయన బాగ్‌లో ఉన్నారో లేదో తేలలేదు. సింగ్ అక్కడ ఉన్నారని, చేతికి గాయమైందని ప్రచారంలో ఉన్న కథను ఊచకోత చరిత్రకారుడు కిమ్ వాగ్నర్ గమనించి, దానికి ఆధారాలు తక్కువ అని జోడిస్తారు. ప్రతిజ్ఞ గురించి, హత్యల తర్వాత సింగ్ ప్రతీకారం చేస్తానని ప్రమాణం చేశారని లాల్ అంటారు; అయితే 2000 సినిమాలో చూపిన హర్మందిర్ సాహిబ్ (స్వర్ణ దేవాలయం) దృశ్యం నిజమో కాదో అనిశ్చితమని ఆయన జోడిస్తారు.

నమోదైన సంవత్సరాలు చెల్లాచెదురుగా ఉన్నాయి. సింగ్ ఆఫ్రికా, అమెరికా వెళ్లారని, అక్కడ గదర్ ఉద్యమానికి మద్దతిచ్చి లాలా లజపత్ రాయ్ ప్రభావంలోకి వచ్చారని లాల్ చెబుతారు. 1927 జూలైలో ఆయుధాలతో, నిషేధిత సాహిత్యంతో భారతదేశానికి తిరిగి వచ్చి, ఆయుధ చట్టం కింద నాలుగేళ్ల శిక్ష పొంది, 1931 అక్టోబర్‌లో విడుదలయ్యారు. ఆనంద్‌ను సంగ్రహించిన సెంపా, గదర్ మద్దతుదారులు ఆయనకు డబ్బు, నకిలీ పత్రాలు, బస ఇచ్చారని అంటారు. ఆయన లండన్ రాకను లాల్ 1933గా, ఓపెన్ యూనివర్సిటీ సౌత్ ఏషియన్ బ్రిటన్ డేటాబేస్ 1934గా ఇస్తాయి. ఆయన మారుపేర్లలో ఫ్రాంక్ బ్రెజిల్ ఉందని డేటాబేస్ జాబితా చేస్తుంది.

జైలులో సింగ్ భగత్ సింగ్ను కలిసి ఆయనను తన గురువు అన్నారని సెంపా జోడిస్తారు. ఆయనపై భగత్ సింగ్ ప్రధాన మేధో ప్రభావం అని లాల్ అభిప్రాయం.

బ్రిక్స్‌టన్, నిరాహార దీక్ష, మారుతూనే ఉన్న పేరు

సింగ్‌ను బ్రిక్స్‌టన్ జైలులో ఉంచారు. ఆయన తన పేరు మొహమ్మద్ సింగ్ ఆజాద్ అని చెప్పారు; హిందువులు, ముస్లింలు, సిక్కుల ఐక్యతకు చిహ్నంగా ఓపెన్ యూనివర్సిటీ డేటాబేస్ దాన్ని అర్థం చేసుకుంటుంది, “ఆజాద్” అంటే స్వతంత్రుడు. ఆ పేరు ఆయన ముంజేతిపై పచ్చబొట్టుగా ఉందని, దాన్ని ఉంచుకోవాలని సింగ్ 1940 మార్చి 16న పట్టుబడుతూ రాశారని అహ్లువాలియా చెబుతారు. కోర్టు రూపాన్ని రామ్ మొహమ్మద్ సింగ్ ఆజాద్‌గా లాల్ ఇస్తారు. పేరులోని “మొహమ్మద్” ఆయన మతం, జాతి గురించి గందరగోళం కలిగించిందని, అందుకే అభియోగ పత్రాన్ని సవరించాలని ప్రాసిక్యూషన్ దరఖాస్తు చేసిందని అహ్లువాలియా అంటారు.

బ్రిక్స్‌టన్ సీనియర్ వైద్యాధికారి డాక్టర్ హ్యూ గ్రియర్సన్, సింగ్ మానసికంగా స్థిమితంగా ఉన్నారని, అభియోగంపై తన వాదన చెప్పడానికి తగినవారని 1940 ఏప్రిల్ 19న నివేదించారు. తర్వాత నిరాహార దీక్ష జరిగింది. దాని ప్రారంభాన్ని ట్రెజన్ ఫెలనీ బ్లాగ్ ఏప్రిల్ 26గా చెబుతుంది, 93 సార్లు బలవంతంగా తినిపించారని లెక్కిస్తుంది. మే 1 నుండి ఆయనకు కృత్రిమంగా ఆహారం ఇస్తున్నారని మే 24 లేఖలు చెబుతాయని అహ్లువాలియా ఉటంకిస్తారు. దాని వ్యవధి గురించి వివరణలు వేరుగా ఉన్నాయి: ఓపెన్ యూనివర్సిటీ డేటాబేస్‌లో 36 రోజులు, ట్రెజన్ ఫెలనీ బ్లాగ్‌లో విచారణ ప్రారంభమయ్యే నాటికి 42 రోజులు.

ఓల్డ్ బెయిలీలో రెండు రోజులు

విచారణ 1940 జూన్ 4న ఓల్డ్ బెయిలీ కోర్ట్ 3లో జస్టిస్ అట్కిన్సన్ ముందు మొదలైంది. ప్రాసిక్యూషన్‌కు మిస్టర్ మెక్‌క్లూర్ క్రిస్మస్ హంఫ్రీస్‌తో కలిసి నాయకత్వం వహించారు. రక్షణకు మిస్టర్ హచిన్సన్ నాయకత్వం వహించగా, కృష్ణ మేనన్ ఆయన జూనియర్‌గా ఉన్నారు. ఈ కేసుకు “no political aspects” ఉన్నాయని, హత్య ఉద్దేశపూర్వకమా కాదా అన్నదే ప్రశ్న అని క్రౌన్ వాదించిందని అహ్లువాలియా అంటారు.

హిందీ మాట్లాడే సర్ ఫిలిప్ గేమ్ సింగ్‌తో పదిహేను నిమిషాలు మాట్లాడారు. ఆయన ఏమీ రాసుకోలేదు, సాక్షిగా పిలవలేదు. శిక్షకు ముందు తన దగ్గర ఒక ప్రకటన ఉందని సింగ్ చెప్పి, భారతదేశంలో బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యవాదానికి వ్యతిరేకంగా మాట్లాడటం మొదలుపెట్టారని అహ్లువాలియా రాస్తారు. న్యాయమూర్తి రాజకీయ ప్రసంగం వినడానికి నిరాకరించి, ఎమర్జెన్సీ పవర్స్ యాక్ట్ కింద ఏదీ ప్రచురించకూడదని ఆదేశించారు. తాను “not afraid to die” అని, ఇంగ్లిష్ ప్రజలతో తనకు విభేదం లేదని సింగ్ చెప్పారని అహ్లువాలియా నివేదిస్తారు. న్యాయమూర్తి జూన్ 5న మరణశిక్ష విధించారు.

అధికారిక ట్రాన్స్‌క్రిప్ట్‌లో ఒక విషయం లేదని అహ్లువాలియా గమనిస్తారు. ఆయనను తీసుకెళ్తున్నప్పుడు సింగ్ మూడుసార్లు “ఇంక్విలాబ్” అని, అంటే విప్లవం అని, అరిచారు, అది డైరెక్టర్ ఆఫ్ పబ్లిక్ ప్రాసిక్యూషన్స్ సారాంశ నోట్లలో మాత్రమే నమోదై ఉంది. కోర్టులో సింగ్ చదివిన ప్రకటనను ప్రజలకు విడుదల చేయలేదని లాల్ అంటారు. అప్పీలు జూలై 15న విని కొట్టివేశారని పోలీసు నివేదిక పేజీ, విజ్ఞానసర్వస్వ వ్యాసం రెండూ చెబుతాయి.

పెంటన్‌విల్, 1940 జూలై 31

1940 జూలై 31న సింగ్‌ను పెంటన్‌విల్ జైలులో ఉరితీశారు. వేలానికి పెట్టిన ఆల్బర్ట్ పియర్‌పాయింట్ సొంత నోట్‌బుక్ సింగ్ పేరును ఇచ్చి, ఆయన వయసు 37 అని చెబుతుందని ఈస్టర్న్ ఐ 2019లో నివేదించింది. అదే నోట్‌బుక్ ఆయన పేరును “Udhan” అని తప్పుగా రాసింది.

విచారణలో సింగ్ తన బూడిదను భారతదేశానికి పంపమని కోరారని, తిరస్కరించారని విజ్ఞానసర్వస్వ వ్యాసం చెబుతుంది. ఆయనను జైలులో పాతిపెట్టారని ఓపెన్ యూనివర్సిటీ డేటాబేస్ చెబుతుంది.

భారతదేశం, దాని నేతలు ఆ వార్తను ఎలా తీసుకున్నారు

మహాత్మా గాంధీ హరిజన్‌లో మార్చి 15న ఆగ్రహం వ్యక్తం చేశారని, మార్చి 23న ఓడ్వయర్‌తో విభేదం ఆయన హత్యపై భారతీయులు దుఃఖించకుండా ఆపకూడదని రాశారని లాల్ నివేదిస్తారు. మార్చి 18 అమృత్ బజార్ పత్రిక ఓడ్వయర్‌ను 1919 పంజాబ్ సంఘటనలతో ముడిపెట్టిందని లాల్ అంటారు. కాంగ్రెస్ నేతలు అహింసకు పార్టీ కట్టుబాటుకు లోబడి మరింత జాగ్రత్తగా వ్యవహరించారని లాల్ రాస్తారు. 1940 మార్చి 23న ట్రాట్స్కీ పక్ష పత్రిక సోషలిస్ట్ అప్పీల్‌లో రాస్తూ షెర్మన్ స్టాన్లీ, గాంధీ, కాంగ్రెస్ ఆయనను వెంటనే తిరస్కరించారని అన్నారు. ఆనంద్‌ను ఆధారం చేసుకున్న సెంపా, బ్రిటిష్ అధికారులు సింగ్‌ను రాజకీయ మద్దతు లేని ఒంటరి ఉగ్రవాదిగా చిత్రించారని అంటారు.

ఉద్దేశం కూడా వివరణలు విభేదించే మరో అంశం. తాను నిరసన తెలపడానికే చేశానని సింగ్ చెప్పినట్లు పునర్ముద్రితమైన పోలీసు నివేదిక ఉంది, ఈ కేసుకు రాజకీయ కోణం లేదని క్రౌన్ చెప్పింది. ఆనంద్‌ను సంగ్రహించిన సెంపా, సింగ్ ఒప్పుకుని, తన కారణాలుగా అమృత్‌సర్ ఊచకోతను, భారత స్వాతంత్ర్యాన్ని పేర్కొన్నారని అంటారు.

ఇంటికి సుదీర్ఘ మార్గం

1972లో భారత హైకమిషన్ కాక్స్టన్ హాల్‌లో ఉపయోగించిన రివాల్వర్ గురించి సమాచారం కోసం మెట్రోపాలిటన్ పోలీస్‌ను కోరింది; ఆ అభ్యర్థన ఇప్పుడు కీవ్‌లో MEPO 26/182గా ఫైలై ఉంది. షహీద్ ఉధమ్ సింగ్ వెల్ఫేర్ ట్రస్ట్, పాటియాలాలోని పంజాబీ యూనివర్సిటీ నడిపిన ఒక పరిశోధన ప్రాజెక్టు విచారణపై బ్రిటిష్ ప్రభుత్వ ఫైళ్లను విడుదల చేయాలని ప్రచారం చేసింది; వాటి కాపీలు బర్మింగ్‌హామ్ ఆర్కైవ్స్‌లోని వెల్ఫేర్ సెంటర్ రికార్డుల్లో ఉన్నాయి.

అవశేషాలు 1970ల మధ్యలో పంజాబ్‌కు తిరిగి వచ్చాయి. ఓపెన్ యూనివర్సిటీ డేటాబేస్, ఈస్టర్న్ ఐ, ట్రెజన్ ఫెలనీ బ్లాగ్ 1974 అంటాయి. లాల్, విజ్ఞానసర్వస్వ వ్యాసం 1975 అంటాయి; పంజాబ్ ప్రభుత్వ అభ్యర్థన మేరకు భారత ప్రభుత్వం చర్య తీసుకుందని ఆ వ్యాసం జోడిస్తుంది. ఢిల్లీ విమానాశ్రయంలో పేటికను అప్పటి పంజాబ్ ముఖ్యమంత్రి జ్ఞానీ జైల్ సింగ్, అప్పటి కాంగ్రెస్ అధ్యక్షుడు శంకర్ దయాళ్ శర్మ స్వీకరించారని లాల్ నమోదు చేస్తారు. ప్రధానమంత్రి ఇందిరా గాంధీ కపుర్తలా హౌస్‌లో పుష్పగుచ్ఛం ఉంచారు, 1975 జూలై 31న సునామ్‌లో అంత్యక్రియలు జరిగాయని లాల్ అంటారు.

ఆయన ఎక్కడ విశ్రమిస్తున్నారో వివరణలు వేరుగా ఉన్నాయి. ఆయనను ఫతేహ్‌గఢ్ సాహిబ్‌లోని రౌజా షరీఫ్‌లో పాతిపెట్టారని, అక్కడ 1992లో స్మారకం నెలకొల్పారని ది ట్రిబ్యూన్ 2005లో నివేదించింది. ఆయన బూడిదలో కొంత అమృత్‌సర్‌లోని జలియన్‌వాలా బాగ్ స్మారకంలో ఉంది, అక్కడ 2018లో ప్రవేశ ద్వారం వద్ద ఆయన విగ్రహం ఏర్పాటైంది అని వాగ్నర్ రాస్తారు.

2025 జూలై 31న ప్రధానమంత్రి నరేంద్ర మోదీ ఆయనను “immortal son of Mother India” అన్నారని, సునామ్‌లో రాష్ట్రస్థాయి స్మరణ జరిగిందని ఆలిండియా రేడియో నివేదించింది. ఒక ఏడాది తర్వాత కేంద్ర హోంమంత్రి అమిత్ షా ఆయనను “unparalleled courage and valour”కు చిహ్నం అన్నారని అదే ప్రసార సంస్థ నివేదించింది.