बेंगळुरूचे अशोक सेन हे ऑस्कर क्लाइन पदक जिंकणारे पहिले भारतीय भौतिकशास्त्रज्ञ ठरले, स्ट्रिंग सिद्धांत आणि कृष्णविवरांवरील कामासाठी त्याची घोषणा २४ ऑक्टोबर २०२६ रोजी झाली

बेंगळुरू येथील आंतरराष्ट्रीय सैद्धांतिक विज्ञान केंद्रातील (ICTS) स्ट्रिंग सिद्धांतकार अशोक सेन यांना २०२६ चे ऑस्कर क्लाइन पदक देण्यात आले आहे. ICTS आणि प्रेस ट्रस्ट ऑफ इंडिया त्यांना हे पदक मिळवणारे पहिले भारतीय भौतिकशास्त्रज्ञ म्हणून वर्णन करतात. त्यांनी २२ ऑक्टोबर २०२६ रोजी स्टॉकहोम येथील अल्बानोव्हा विद्यापीठ केंद्रात “स्ट्रिंगमधून गुरुत्वाकर्षण आणि गुरुत्वाकर्षणातून स्ट्रिंग” (Gravity from strings and strings from gravity) हे ऑस्कर क्लाइन स्मृती व्याख्यान दिले, आणि ICTS ने शनिवार २४ ऑक्टोबरला पदकाची घोषणा केली.

हे पदक स्टॉकहोम विद्यापीठ आणि रॉयल स्वीडिश विज्ञान अकादमीची भौतिकशास्त्रासाठीची नोबेल समिती मिळून प्रदान करतात. ICTS सेन यांच्या कामाचे तीन धागे नमूद करते: S-द्वैत, कृष्णविवराच्या एंट्रॉपीची अचूक मोजणी आणि स्ट्रिंग फील्ड सिद्धांत.

ऑस्कर क्लाइन पदक म्हणजे काय

हे पदक १९८८ मध्ये स्थापन झाले आणि स्वीडिश सैद्धांतिक भौतिकशास्त्रज्ञ ऑस्कर क्लाइन यांच्या नावावरून आहे. ThePrint ने प्रसिद्ध केलेल्या PTI च्या वृत्तानुसार, ऑस्कर क्लाइन स्मृती व्याख्यानांची आयोजन समिती दरवर्षी एका प्रतिष्ठित संशोधकाला स्मृती व्याख्यान देण्यासाठी आणि पदक स्वीकारण्यासाठी आमंत्रित करते.

पहिले तीन मानकरी चेन-निंग यांग, स्टीव्हन वाइनबर्ग आणि हान्स बेथे हे होते, त्याच क्रमाने. PTI ची यादी बेथे यांना १९९० चे पदक देते आणि स्टीफन हॉकिंग (२००३), पीटर हिग्ज (२००९) आणि किप थॉर्न (२०१६) यांची भर घालते.

ThePrint च्या स्टॉकहोम व्याख्यानाच्या वृत्तानुसार सेन यांनी स्ट्रिंग सिद्धांत गुरुत्वाकर्षणाच्या सुसंगत क्वांटम सिद्धांताकडे कसा नेतो याचे वर्णन केले आणि कृष्णविवरांच्या क्वांटम सिद्धांतातील खुल्या कोड्यांचा वेध घेतला. त्याच वृत्ताच्या सोप्या वर्णनानुसार, स्ट्रिंग सिद्धांत असे मांडतो की पदार्थाचे मूलभूत घटक बिंदूसारखे कण नसून सूक्ष्म एकमितीय स्ट्रिंग आहेत.

S-द्वैताच्या मागचा १९९४ चा शोधनिबंध

सिद्धांतातील बले दुर्बळ असतात तेव्हा भौतिकशास्त्रज्ञ विश्वासार्ह गणना करू शकतात आणि बले प्रबळ असतात तेव्हा अडखळतात. द्वैत म्हणजे त्याच भौतिकशास्त्राच्या दोन वर्णनांमधील रूपण. भारतीय भौतिकशास्त्र संघटनेचे नियतकालिक Bhavana S-द्वैत हे असे सममितीचे स्वरूप म्हणून स्पष्ट करते जे सिद्धांताच्या प्रबळ परस्परक्रियेच्या वर्णनाला दुर्बळ परस्परक्रियेच्या वर्णनावर नेते, ज्यामुळे अवघड गणना सोपी होते.

S-द्वैत थेट सिद्ध करायचे तर दोन्ही बाजू अचूक सोडवाव्या लागतील. सेन यांनी त्याऐवजी पुरावे गोळा केले. ७ फेब्रुवारी १९९४ रोजी arXiv प्रीप्रिंट सर्व्हरवर सादर केलेल्या शोधनिबंधात त्यांनी असा युक्तिवाद केला की काही स्ट्रिंग आणि गेज सिद्धांतांत S-द्वैत लागू असेल तर मोनोपोल आणि डायऑन (चुंबकीय प्रभार, किंवा विद्युत आणि चुंबकीय प्रभार एकत्र बाळगणारे कण) यांच्या बद्ध अवस्था अस्तित्वात असल्या पाहिजेत. मग त्यांनी अशा अवस्थांना लागणारी गणिती वस्तू, स्वयं-द्वैत हार्मोनिक रूप, दोन-मोनोपोल रचनांच्या अवकाशावर तयार केली, ज्यामुळे दोन-मोनोपोल प्रकरणात बद्ध अवस्था सिद्ध होतात.

रॉयल सोसायटीची प्रोफाइल या डायऑन-मोनोपोल बद्ध अवस्थांचे भाकीत आणि पुष्टी केल्याचे श्रेय त्यांना देते, आणि म्हणते की या निकालाने भौतिकशास्त्र आणि गणित दोन्हींत हालचाल सुरू केली. मूलभूत भौतिकशास्त्रातील २०१२ च्या ब्रेकथ्रू पारितोषिकाने, जे पहिल्या प्रदान केलेल्यांपैकी एक होते, त्यांचा उल्लेख काही अतिसममित स्ट्रिंग सिद्धांत आणि गेज सिद्धांतांत प्रबळ-दुर्बळ द्वैताचे पुरावे शोधल्याबद्दल केला, आणि “सर्व स्ट्रिंग सिद्धांत हे एकाच मूलभूत सिद्धांताच्या वेगवेगळ्या मर्यादा आहेत” या जाणिवेचा मार्ग उघडल्याबद्दल.

कृष्णविवर कशापासून बनले आहे याची मोजणी

बेकेन्स्टाइन-हॉकिंग संबंध कृष्णविवराची एंट्रॉपी त्याच्या क्षितिजाच्या क्षेत्रफळाच्या एक चतुर्थांश इतकी ठरवतो. स्ट्रिंग सिद्धांत त्यामागच्या सूक्ष्म अवस्था मोजून तो आकडा तपासण्याचा मार्ग देतो.

अँड्र्यू स्ट्रॉमिंगर आणि कमरन वाफा यांनी ९ जानेवारी १९९६ रोजी सादर केलेल्या शोधनिबंधात काही बद्ध अवस्थांची विकृतता मोजून स्ट्रिंग सिद्धांतातील पंचमितीय एक्स्ट्रीमल कृष्णविवरांच्या वर्गासाठी तो संबंध मिळवला. सेन यांच्या ९ ऑगस्ट २००७ रोजी सादर केलेल्या व्याख्यान टिपणांत ते ज्याला एंट्रॉपी फंक्शन फॉर्मलिझम म्हणतात, त्याद्वारे एक्स्ट्रीमल कृष्णविवरांची एंट्रॉपी समाविष्ट आहे. त्यात N=4 अतिसममित स्ट्रिंग सिद्धांतांतील चतुर्थांश-BPS डायऑनच्या वर्गाची अचूक सूक्ष्म मोजणी मांडली आहे आणि तिची तुलना कृष्णविवराच्या एंट्रॉपीशी केली आहे, जी विद्युत आणि चुंबकीय प्रभारांच्या व्यस्त घातांत विस्तारलेली आहे. रॉयल सोसायटीची प्रोफाइल हा धागा कृष्णविवरांच्या क्वांटम गुणधर्मांवर स्ट्रिंग सिद्धांताच्या पद्धतींचा उपयोग म्हणून वर्णन करते.

२०१४ मध्ये त्रिएस्ते येथील आंतरराष्ट्रीय सैद्धांतिक भौतिकी केंद्राने (ICTP) सेन, स्ट्रॉमिंगर आणि गाब्रिएले व्हेनेत्सियानो यांना स्ट्रिंग सिद्धांतातील योगदानासाठी आपले डिरॅक पदक दिले. ICTP च्या घोषणेने सेन यांचे कृष्णविवरांवरील आणि स्ट्रिंग सिद्धांताच्या सममितींवरील संशोधन अत्यंत प्रभावी म्हटले.

कृष्णविवरांचा अभ्यास बाहेरून, उपकरणांनीही केला जातो. tuput ने कृष्णविवरांच्या धडकांच्या गुरुत्वीय लहरींच्या नोंदींबद्दल आणि कृष्णविवराच्या पहिल्या प्रतिमेबद्दल लिहिले आहे.

स्ट्रिंग फील्ड सिद्धांत आणि ब्रेन-अँटिब्रेन शोधनिबंध

तिसरा धागा स्ट्रिंग फील्ड सिद्धांत आहे. २६ मे १९९८ रोजी सेन यांनी D-ब्रेन (स्ट्रिंग सिद्धांतातील विस्तारित वस्तू) आणि अँटी-D-ब्रेन यांच्या जोडीवर एक शोधनिबंध सादर केला. तो दाखवतो की या जोडीत एक टॅकिऑनिक अवस्था असते, आणि टॅकिऑनच्या विभवाच्या किमान बिंदूवर ऋण ऊर्जा दोन ब्रेनच्या एकत्रित ताणाला रद्द करते, ज्यामुळे ऊर्जा घनता शून्य राहते आणि अवकाशकालातील अतिसममिती पुन्हा स्थापित होते.

सेन आणि बार्टन झ्वीबाख यांचे २९ मे २०२४ रोजी सादर झालेले एक पुनरावलोकन सांगते की सर्व स्ट्रिंग सिद्धांतांचे वर्णन करणारे सुसंगत, गेज-निश्चल स्ट्रिंग फील्ड सिद्धांत आता अस्तित्वात आहेत. लेखक त्यांच्या उपयोगांत टॅकिऑन कंडेन्सेशन आणि प्रमाणित वर्ल्डशीट गणनेतील संदिग्धतांचे निराकरण यांची यादी करतात.

पदकामागची कारकीर्द

ThePrint नुसार सेन यांचा जन्म १९५६ मध्ये झाला. त्यांनी कोलकात्यातील प्रेसिडेन्सी कॉलेजमध्ये शिक्षण घेतले आणि IIT कानपूर येथून मास्टर्स पदवी घेतली. त्यांनी १९८२ मध्ये अमेरिकेतील स्टोनी ब्रुक विद्यापीठातून पीएच.डी. मिळवली, फर्मिलॅब आणि स्टॅनफोर्ड लिनियर ॲक्सिलरेटर सेंटर येथे काम केले, आणि १९८८ मध्ये भारतात परतून मुंबईतील टाटा मूलभूत संशोधन संस्थेत रुजू झाले. नंतर ते तेव्हा अलाहाबाद (आता प्रयागराज) येथे असलेल्या हरिश्चंद्र संशोधन संस्थेत गेले, जी २०१२ साठी ब्रेकथ्रू पारितोषिकाने नमूद केलेली संलग्नता आहे. प्रोफाइल हा बदल १९९५ आणि १९९७ अशा दोन्ही वर्षी दाखवतात, म्हणून हा लेख कोणतेही वर्ष देत नाही. तेव्हापासून ते ICTS मध्ये रुजू झाले आहेत, जिथे त्यांच्याकडे ICTS-इन्फोसिस माधव अध्यासन आहे.

ICTS त्यांचे आधीचे सन्मान असे नमूद करते: ICTP पारितोषिक (१९८९), शांतिस्वरूप भटनागर पुरस्कार (१९९४), रॉयल सोसायटीची फेलोशिप (१९९८), पद्मश्री (२००१), गणितीय विज्ञानातील इन्फोसिस पुरस्कार (२००९), ब्रेकथ्रू पारितोषिक (२०१२), पद्मभूषण (२०१३) आणि डिरॅक पदक (२०१४). त्यांची अमेरिकन अकॅडमी ऑफ आर्ट्स अँड सायन्सेसचे आंतरराष्ट्रीय मानद सदस्य म्हणून निवड झाल्याचेही केंद्राने २४ एप्रिल २०२६ रोजी जाहीर केले.

ज्यांची नावे निष्कर्षांशी जोडलेली आहेत अशा दोन आधीच्या भारतीय भौतिकशास्त्रज्ञांबद्दल चंद्रशेखर मर्यादा आणि सत्येंद्रनाथ बोस आणि बोसॉन येथे आहे.

ICTS चे संचालक राजेश गोपकुमार यांनी पदकाच्या घोषणेत म्हटले की सेन यांचा संस्थेतील सहवास अद्भुत राहिला आहे आणि त्यांनी तिथे उत्कृष्टतेचा सूर लावला.