कर्णम मल्लेश्वरीने १९ सप्टेंबर २००० रोजी सिडनीत २४० किलो वजन उचलून कांस्यपदक जिंकले, महिलेने मिळवलेले भारताचे पहिले ऑलिम्पिक पदक आणि त्या स्पर्धेतील देशाचे एकमेव पदक

१९ सप्टेंबर २००० रोजी सिडनी कन्व्हेन्शन सेंटरमध्ये कर्णम मल्लेश्वरीने स्नॅचमध्ये ११० किलो आणि क्लीन अँड जर्कमध्ये १३० किलो वजन उचलले. २४० किलोच्या या एकूण वजनाने तिला महिलांच्या ६९ किलो गटात कांस्यपदक मिळवून दिले. ऑलिम्पिक निकालांचा डेटाबेस असलेले ऑलिम्पेडिया तिला ऑलिम्पिक पदक जिंकणारी पहिली भारतीय महिला म्हणते. त्या स्पर्धेचे त्यांचे देश पान दाखवते की सिडनीत भारताने मिळवलेले तिचे हे एकमेव पदक होते.

निकाल, उचलीनुसार

६९ किलो गटात १३ देशांतील पंधरा वेटलिफ्टर उतरल्या, आणि ऑलिम्पेडिया सत्राची वेळ १८:३० अशी देते. चीनच्या लिन वेइनिंगने सुवर्ण आणि हंगेरीच्या एर्झेबेट मार्कुस-पेरेस्झ्टेगीने रौप्य जिंकले. दोघींचे एकूण वजन २४२.५ किलो होते, आणि डेटाबेसमध्ये दोन्ही आकडे ऑलिम्पिक विक्रम म्हणून नोंदलेले आहेत. मल्लेश्वरीचे २४० किलो तिला त्यांच्यापेक्षा २.५ किलोने मागे ठेवणारे ठरले.

शरीराच्या वजनाने सर्वोच्च स्थानावरील बरोबरी सोडवली. मार्कुस-पेरेस्झ्टेगीचे वजन ६८.५२ किलो आणि लिनचे ६६.७४ किलो होते, त्यामुळे हलक्या चिनी वेटलिफ्टरला सुवर्ण मिळाले. मल्लेश्वरीचे वजन ६७.९० किलो होते. ऑलिम्पेडियाच्या नोंदीनुसार तिची उचल स्नॅचमध्ये ११० किलो होती, जी लिनच्या बरोबरीने दुसरी सर्वोत्तम होती, आणि क्लीन अँड जर्कमध्ये १३० किलो, जी मार्कुस-पेरेस्झ्टेगीच्या बरोबरीची होती. लिनची १३२.५ किलोची उचल त्या दिवसाची सर्वोत्तम क्लीन अँड जर्क होती, दोन बल्गेरियन खेळाडूंसोबत सामायिक.

मिलेना ट्रेंडाफिलोव्हा आणि डॅनिएला केर्केलोव्हा या दोन बल्गेरियन खेळाडू २३२.५ किलोसह चौथ्या आणि पाचव्या आल्या, म्हणजे भारतीय वेटलिफ्टरपेक्षा ७.५ किलोने मागे.

महिलांच्या वेटलिफ्टिंगचे पहिले ऑलिम्पिक

सिडनीत महिलांच्या वेटलिफ्टिंगने ऑलिम्पिकमध्ये पदार्पण केले. ऑलिम्पेडिया सांगते की महिलांचे सात गट जोडले गेले, आणि त्यासाठी जागा करण्यासाठी पुरुषांचा कार्यक्रम दहा क्रीडाप्रकारांवरून आठवर आणला गेला, त्यामुळे एकूण १५ पदक स्पर्धा झाल्या. प्रत्येक देश सात गटांपैकी जास्तीत जास्त चार गटांत महिलांना उतरवू शकत होता.

ऑलिम्पेडियाच्या मोजणीनुसार भारताने ६५ खेळाडू पाठवले, ४४ पुरुष आणि २१ महिला. महिलांपैकी दोघी वेटलिफ्टर होत्या: मल्लेश्वरी आणि सनमाचा चानू, जी ५३ किलो गटात सहावी आली. स्क्रोल नोंदवते की आधीच्या चार ऑलिम्पिकमध्ये भारताने एकच पदक जिंकले होते, ते म्हणजे १९९६ मध्ये लिअँडर पेसचे टेनिसमधील कांस्य, आणि मल्लेश्वरीचे कांस्य हे भारताचे तिसरे वैयक्तिक ऑलिम्पिक पदक मानते, खाशाबा जाधव यांच्या १९५२ मधील कुस्तीतील कांस्य आणि पेस यांच्यानंतर. ऑलिम्पेडिया भारताच्या नावावर १९०० मधील दोन अॅथलेटिक्स रौप्यपदकेही नोंदवते, ज्याचा उल्लेख tuput च्या जाधव यांच्या हेलसिंकीतील कांस्याच्या वृत्तांतात आहे, त्यामुळे मोजणी त्यांचा समावेश करायचा की नाही यावर अवलंबून आहे.

श्रीकाकुलमच्या व्यायामशाळेपासून जागतिक व्यासपीठापर्यंत

ऑलिम्पेडिया सांगते की तिचा जन्म १ जून १९७५ रोजी आंध्र प्रदेशच्या श्रीकाकुलम जिल्ह्यातील ऊसवानिपेटा येथे झाला. २०२० मधील स्क्रोलच्या मुलाखतीनुसार ती बारा वर्षांची असताना पहिल्यांदा शाळेजवळच्या व्यायामशाळेत गेली. स्थानिक प्रशिक्षक नीलमशेट्टी अप्पन्ना यांनी तिला खूप बारीक आणि कमकुवत म्हणून परत पाठवले. तिच्या बहिणींनीही वेटलिफ्टिंग सुरू केले, आणि स्क्रोल सांगते की आईच्या पाठिंब्यामुळे ती टिकून राहिली.

तिने स्क्रोलला सांगितले की साधने फारशी नव्हती: ती आणि तिच्या बहिणी चिखलावर एका स्थानिक बारबेलने सराव करायच्या, जी वाकायची आणि सरळ करावी लागायची. स्क्रोल सांगते की १९९० च्या आशियाई खेळांपूर्वी तिची बहीण बंगळुरूतील राष्ट्रीय शिबिरात सराव करत होती, तिथे भारताच्या रशियन प्रशिक्षकांनी तिला पाहिले. १९९० मध्ये उदयपूरमधील तिच्या पहिल्या कनिष्ठ राष्ट्रीय स्पर्धेत तिने ५२ किलो गटात नऊ राष्ट्रीय विक्रम मोडले, असे स्क्रोल सांगते.

आंतरराष्ट्रीय पातळीवर निकाल लवकर आले. स्क्रोल आणि द ब्रिज दोघेही सांगतात की तिने १९९३ च्या मेलबर्न जागतिक स्पर्धेत ५४ किलो गटात कांस्य आणि १९९४ मध्ये इस्तंबूलमध्ये सुवर्ण जिंकले, आणि जगज्जेती होणारी ती पहिली भारतीय महिला ठरली. १९९५ मध्ये ग्वांगझूमध्ये दुसरे विजेतेपद मिळाले, आणि १९९६ च्या जागतिक स्पर्धेत कांस्य. त्यादरम्यान ऑलिम्पेडिया तिची आशियाई खेळांतील रौप्यपदके नोंदवते: १९९४ मध्ये हिरोशिमा येथे (५४ किलो) आणि १९९८ मध्ये बँकॉक येथे (६३ किलो).

तिच्या ऑलिम्पेडिया पानावर ५४ किलो क्लीन अँड जर्कमधील एक जागतिक विक्रमही आहे: १९ नोव्हेंबर १९९५ रोजी ग्वांगझू येथे ११३.० किलो, जो ५ एप्रिल १९९६ पर्यंत टिकला. महिलांचे वेटलिफ्टिंग तेव्हा ऑलिम्पिक खेळ नव्हते, त्यामुळे यातले काहीही ऑलिम्पिकसाठी गणले जाऊ शकत नव्हते.

सिडनीसाठी वरच्या गटात

२००० पर्यंत ती २५ वर्षांची होती. स्क्रोल सांगते की तिला ६३ किलो गटातून, ज्यात तिने १९९८ च्या आशियाई खेळांचे रौप्य जिंकले होते, ६९ किलो गटात जाण्याचा सल्ला देण्यात आला, ज्या गटात ती आंतरराष्ट्रीय स्पर्धेत उतरली नव्हती. लेख पुढे म्हणतो की समीक्षकांनी तिला बाद ठरवले होते, कारण १९९६ ते १९९९ दरम्यान तिने कोणतेही जागतिक विजेतेपद जिंकले नव्हते.

६९ किलो गटात तिच्यासमोर चिनी संघ होता, ज्याने ऑलिम्पेडियाच्या वृत्तांतानुसार १९९७ ते १९९९ दरम्यान तीन वेगवेगळ्या वेटलिफ्टरसह जागतिक विजेतेपद जिंकले होते, आणि सिडनीसाठी त्यांनी लिन वेइनिंगला उतरवले. मल्लेश्वरी उर्वरित स्पर्धकांपेक्षा ७.५ किलोने पुढे राहिली.

शेवटचा प्रयत्न

स्क्रोलच्या उचलीनुसार वृत्तांतात ती स्नॅचची सुरुवात १०५ किलोने करते, मग १०७.५ किलो आणि ११० किलो, सर्व यशस्वी. क्लीन अँड जर्कमध्ये १२५ किलो, मग १३० किलो गेले, ज्याने तिला २४० किलोवर नेले. लिनने पहिल्याच प्रयत्नात १३२.५ किलो पार केले होते, आणि मार्कुस-पेरेस्झ्टेगीने १३० किलोच्या उचलीने लिनच्या एकूण वजनाची बरोबरी केली.

शेवटच्या प्रयत्नासाठी तिने १३७.५ किलो मागितले, ज्याने तिचे एकूण वजन २४७.५ किलो झाले असते. ती चुकली, आणि स्क्रोल सांगते की लिन आणि मार्कुस-पेरेस्झ्टेगी यांचेही शेवटचे प्रयत्न चुकले. ऑलिम्पेडियाच्या आकड्यांनुसार, १३२.५ किलोची उचल तिला इतर दोघींसोबत २४२.५ किलोवर बरोबरीत आणती, आणि शरीराच्या वजनाच्या निकषाने लिनला सुवर्ण आणि तिला रौप्य मिळाले असते. स्क्रोल सुवर्ण जिंकणारा आकडा १३३ किलो सांगते.

चुकण्याची दोन स्पष्टीकरणे नोंदलेली आहेत. स्क्रोलचे वृत्तांत १३७.५ किलोची निवड तिच्या प्रशिक्षकांच्या चुकीच्या गणिताला देतात आणि सांगतात की तिला त्याबद्दल खंत आहे. जून २०१६ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या आउटलुकच्या मुलाखतीत ती म्हणाली की उचलताना बार तिच्या मानेवर आदळला, तिला भोवळ आली आणि तोल गेला, आणि तिने सरावात १३७.५ किलोपेक्षा जास्त वजन उचलले होते. “हे घबराटीमुळे झाले नाही. सुवर्ण जिंकणे माझ्या नशिबात नव्हते,” असे तिने नियतकालिकाला सांगितले.

देशात झालेल्या स्वागताबद्दलही तिने सांगितले. “एक मुलगी ऑलिम्पिक पदक जिंकू शकते हे सर्वांसाठी धक्कादायक होते,” असे तिने २०२० मध्ये स्क्रोलला सांगितले.

अथेन्स आणि सन्मान

२००४ मधील अथेन्स हे तिचे दुसरे ऑलिम्पिक होते. ऑलिम्पेडिया तिला १८ ऑगस्ट २००४ रोजी ६३ किलो गटात, निकाल न लागलेली (डिड नॉट फिनिश) अशी नोंदवते.

तिचे दोन्ही राष्ट्रीय सन्मान सिडनीपूर्वीचे आहेत. स्पोर्ट्स अथॉरिटी ऑफ इंडियाच्या राजीव गांधी खेल रत्न पुरस्कार विजेत्यांच्या यादीत १९९४ ते ९५ साठी तिचे नाव आहे, आणि पत्र सूचना कार्यालयाच्या पार्श्वभूमी टिपणानुसार हा पुरस्कार मिळवणारी ती पहिली भारतीय महिला होती. २६ जानेवारी १९९९ च्या भारताच्या राजपत्रातील अधिसूचना तिला कर्णम मल्लेशवरी या स्पेलिंगखाली, श्रीकाकुलमची वेटलिफ्टिंगमधील पद्मश्री प्राप्तकर्ती म्हणून नोंदवते.

जून २०२१ मध्ये दिल्ली सरकारने तिची दिल्ली स्पोर्ट्स युनिव्हर्सिटीची पहिली कुलगुरू म्हणून नियुक्ती केली, असे इंडिया टीव्ही न्यूजने विद्यापीठाच्या कुलपतींच्या आदेशाचा हवाला देऊन म्हटले आहे.

पुढे काय घडले

भारताच्या पुढच्या महिलेने ऑलिम्पिक पदक १२ वर्षांनी जिंकले, असे स्क्रोल सांगते; त्यांच्या २०२० च्या मुलाखतीत मेरी कोम, सायना नेहवाल, पी. व्ही. सिंधू आणि साक्षी मलिक यांची नावे पुढे आलेल्या खेळाडू म्हणून घेतली आहेत. त्यातील एकीचा समावेश tuput च्या पी. व्ही. सिंधूच्या दोन ऑलिम्पिक पदकांच्या नोंदीत आहे.

वेटलिफ्टिंगमध्ये भारताचे दुसरे ऑलिम्पिक पदक टोकियोत २४ जुलै २०२१ रोजी आले, जेव्हा मीराबाई चानूने महिलांच्या ४९ किलो गटात २०२ किलोसह रौप्य जिंकले, स्नॅचमध्ये ८७ किलो आणि क्लीन अँड जर्कमध्ये ११५ किलो. ऑलिम्पेडिया याला भारताचे दुसरे ऑलिम्पिक वेटलिफ्टिंग पदक म्हणते, आणि पत्र सूचना कार्यालयाचे पार्श्वभूमी टिपण म्हणते की चानू देशाची दुसरी वेटलिफ्टिंग पदक विजेती म्हणून मल्लेश्वरीसोबत सामील झाली, आणि रौप्य जिंकणारी पहिली. २ नोव्हेंबर २०२६ रोजी वाचल्यानुसार, ऑलिम्पेडियाच्या भारताच्या पदक तक्त्यात वेटलिफ्टिंगला एक रौप्य आणि एक कांस्य दाखवले आहे.

आंतरराष्ट्रीय वेटलिफ्टिंग महासंघाने २५ ऑक्टोबर २०२६ रोजी २०२९ ची वरिष्ठ जागतिक अजिंक्यपद स्पर्धा अहमदाबादला दिल्यामुळे भारत ती स्पर्धा आयोजित करेल. tuput चा अहमदाबादला मिळालेल्या यजमानपदाचा वृत्तांत भारताची आतापर्यंतची जागतिक अजिंक्यपद स्पर्धांतील पदके मांडतो.