१४ डिसेंबर १९७१ रोजी सहा सेबर विमानांनी श्रीनगर हवाईतळावर हल्ला केला. एक नॅट विमान त्यांच्या दिशेने झेपावले, आणि त्याचा वैमानिक आजही परमवीर चक्र मिळालेला हवाई दलातील एकमेव जवान आहे

१४ डिसेंबर १९७१ रोजी पाकिस्तानी वेळेनुसार सकाळी ०७३० वाजता, पेशावरहून २५ मिनिटे उड्डाण करून सहा एफ-८६ सेबर विमानांनी पर्वत ओलांडला आणि काश्मीर खोऱ्यात प्रवेश केला. आघाडीवर असलेले विंग कमांडर शरबत अली चंगाझी यांनी रेडिओवर कळवले, “लीडर वर चढतोय, लक्ष्याशी संपर्क झाला.” सहापैकी चार विमानांवर प्रत्येकी ५०० पौंडांचे दोन बॉम्ब होते. उरलेली दोन विमाने फ्लाइट लेफ्टनंट सलीम बेग मिर्झा आणि रहीम युसूफझाई उडवत होते; भारतीय इंटरसेप्टर विमाने आली तर त्यांच्यावर लक्ष ठेवणे हे त्यांचे काम होते.

पाकिस्तान हवाई दलाचे एअर कमोडोर कैसर तुफैल यांनी २००५ मध्ये प्रकाशित झालेल्या Great Air Battles of Pakistan Air Force या पुस्तकात या हल्ल्याची पुनर्रचना केली आहे. श्रीनगरची वैमानिकांना किती चांगली ओळख होती हे पाहता, ही आणखी एक सोपी मोहीम वाटत होती, असे ते लिहितात. त्याच वेळी खाली धावपट्टीवर भारतीय हवाई दलाच्या क्रमांक १८ स्क्वाड्रनचे फ्लाइंग ऑफिसर निर्मल जीत सिंग सेखों पहिले बॉम्ब पडत असताना फोलँड नॅट विमान घेऊन धावू लागले होते. संरक्षण मंत्रालयाने प्रकाशित केलेला १९७१ च्या युद्धाचा भारतीय अधिकृत इतिहास त्यांच्याबद्दल म्हणतो, “सेबर विमानांनी हल्ला केला तेव्हा ते अजून धावपट्टीवरच होते.”

ते परत आले नाहीत. २६ जानेवारी १९७२ रोजी परमवीर चक्राची घोषणा झाली. हा युद्धकाळातील शौर्यासाठीचा भारताचा सर्वोच्च पुरस्कार आहे, आणि भारत रक्षकच्या सेवा नोंदीत त्यासाठी २९ जानेवारी १९७२ च्या भारताच्या राजपत्राचा उल्लेख आहे. हवाई दलाच्या ९२ वर्षांच्या इतिहासात ते या पुरस्काराचे एकमेव मानकरी आहेत, असे ट्रिब्यूनने डिसेंबर २०२४ मध्ये नमूद केले.

युद्ध सुरू होईपर्यंत लढाऊ विमान नसलेला हवाईतळ

श्रीनगरचे संरक्षण विरळ होते, आणि त्याचे कारण “१९४८ पासूनचा आंतरराष्ट्रीय करार” होते, असे प्रशस्तिपत्र सांगते. पाकिस्तानशी शत्रुत्व सुरू होईपर्यंत तेथे हवाई संरक्षणासाठी एकही विमान ठेवलेले नव्हते. त्यामुळे नॅट विमाने घेऊन तेथे आलेले वैमानिक, प्रशस्तिपत्राच्या शब्दांत, “भूप्रदेशाशी अपरिचित” होते आणि काश्मीरच्या हिवाळ्यातील थंडीत व झोंबणाऱ्या वाऱ्यात श्रीनगरच्या उंचीला “सरावलेले नव्हते”.

क्रमांक १८ स्क्वाड्रन, म्हणजे फ्लाइंग बुलेट्स, ही अंबाल्याची स्क्वाड्रन होती, आणि सेवा नोंदीनुसार सेखों यांची तेथे १ ऑक्टोबर १९६८ रोजी नेमणूक झाली होती. विंग कमांडर पी. रैना यांच्या नेतृत्वाखालील ही स्क्वाड्रन श्रीनगरमध्ये तैनात होती, असे अधिकृत इतिहासात नमूद आहे.

या तुकडीला कशाशी सामना करावा लागला, त्याच्या तारखाही त्याच इतिहासात मिळतात. ३ डिसेंबरला शेवटच्या उजेडात, १७४० ते १७४५ वाजेच्या दरम्यान, पाकिस्तान हवाई दलाने अमृतसर, श्रीनगर, अवंतीपूर आणि पठाणकोट या हवाईतळांवर एकाच वेळी हल्ला केला. ही तळे सीमेपासून इतकी जवळ होती की इंटरसेप्टर विमाने तातडीने उडवण्यासाठी “पुरेशी पूर्वसूचना” मिळाली नाही. ६ डिसेंबरला संध्याकाळ होताना मिराज आणि एफ-८६ विमानांनी अमृतसर आणि श्रीनगरवर हल्ला केला, प्रत्येक तळावर सहा विमाने. ९ डिसेंबरला चार एफ-८६ विमानांनी ०९५० वाजता श्रीनगरवर बॉम्बफेक केली आणि धावपट्टीवर सहा लहान खड्डे पाडले; ते रात्र होईपर्यंत बुजवण्यात आले.

दुसऱ्या बाजूने लिहिणारे तुफैलही हाच क्रम मान्य करतात. रोजच्या सेबर हल्ल्यांमुळे थोडे नुकसान झाले, पण धावपट्टी दुरुस्त करणाऱ्या पथकांमुळे हवाईतळ कायमचा बंद पडला नाही, असे ते लिहितात. श्रीनगरमधील गॅरिसन इंजिनीअरवर सेबर विमानांनी पत्रके टाकली आणि धावपट्टी दुरुस्त केलीत तर तुमच्या घरावर बॉम्ब पडेल, असा इशारा दिला, असेही ते नमूद करतात.

सेखों यांच्या तुकडीला आपला लौकिक राखायचा होता. युद्ध सुरू झाल्यापासून त्यांनी आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी “घुसखोरी करणाऱ्या पाकिस्तानी विमानांच्या सलग लाटां”शी सामना केला, असे प्रशस्तिपत्र म्हणते. युद्ध अधिकृतपणे सुरू होण्याआधी, २२ नोव्हेंबरला, कलकत्त्याच्या ईशान्येकडे बोयरा भागात नॅट विमानांनी तीन सेबर विमाने अडवली आणि तिन्ही पाडली, अशी नोंद अधिकृत इतिहासात आहे. दोन्ही हवाई दले याआधी १९६५ च्या युद्धात आमनेसामने आली होती, आणि हे खोरे १९४७ आणि १९४८ पासून वादात आहे.

दोन नॅट विमाने आणि धुळीचा लोट

१४ डिसेंबरच्या सकाळी सेखों तयारीच्या ड्युटीवर होते. २०१७ मधील एका वृत्तांतात स्वराज्य त्यांच्या दोन नॅट विमानांच्या जोडीचे नेतृत्व करणारे म्हणून फ्लाइट लेफ्टनंट बलधीर सिंग घुम्मन यांचे नाव घेते आणि सांगते की दोन्ही वैमानिक दोन मिनिटांच्या सूचनेवर तयार होते, पट्टे बांधून सज्ज. सेखों उंच होते आणि नॅटच्या चिंचोळ्या कॉकपिटमध्ये ते कसेबसे मावत, असेही त्यात जोडले आहे.

धावपट्टीवरून नुकत्याच उडालेल्या विमानाने उडवलेल्या धुळीमुळे ते लगेच उड्डाण करू शकले नाहीत, असे प्रशस्तिपत्र सांगते. पाकिस्तानी एस्कॉर्ट वैमानिक बेग यांच्या मते हा विलंब त्यांचा लीडर हवेत गेल्यानंतर दोन ते तीन मिनिटांचा होता; श्रीनगर तळाचे कमांडर आणि स्क्वाड्रनचे वैमानिक यांच्या ऑल इंडिया रेडिओवरील मुलाखतींवर आधारलेल्या एका उताऱ्यात ते हे सांगतात. धावपट्टी वापरण्याजोगी होईपर्यंत, प्रशस्तिपत्र पुढे म्हणते, सहा सेबर विमाने डोक्यावर आली होती आणि हवाईतळावर गोळीबार करत होती.

तरीही सेखों यांनी उड्डाण केले, “हल्ल्याच्या वेळी उड्डाणाचा प्रयत्न करण्यातील प्राणघातक धोका असूनही.” तुफैल यांच्या वर्णनानुसार बॉम्बफेकीची फेरी संपवून पुन्हा रचना साधत असलेल्या पहिल्या सेबर जोडीला त्यांनी नेम धरला.

रेडिओवरचे संदेश

तुफैल यांच्या प्रकरणात अनेक कॉकपिट आणि नियंत्रण मनोऱ्यातून आलेले संदेश दिले आहेत. हल्लेखोराला सर्वप्रथम पाहिले ते चंगाझी यांनी. “नॅट मागे, सगळ्यांनी पंच टँक,” असे ते ओरडले; म्हणजे बाहेरच्या इंधन टाक्या टाकून देण्याचा आदेश. स्वतःची बॉम्बफेकीची फेरी संपवून वर येत असलेल्या फ्लाइट लेफ्टनंट अमजद अंद्राबी यांनी दुसऱ्या सेबरच्या मागे जास्तीत जास्त १,००० फुटांवरून नॅट गोळीबार करताना पाहिले आणि त्याच्या मागे जाण्यासाठी वळताना “डावीकडे ब्रेक करा” असा संदेश दिला.

त्यानंतर जे घडले ते, तुफैल लिहितात, एकमेकांच्या मागे लागण्याचा नेहमीचा खेळ होता: एक सेबर, मग नॅट, मग त्याच्या मागे आणखी एक सेबर. सेखों यांनी आपली स्थिती नियंत्रकांना एका वाक्यात सांगितली, जे तुफैल उद्धृत करतात: “मी एकाच्या मागे लागतोय, पण दुसरा माझ्यावर वरचढ होतोय.” वरून आणखी दोन सेबर पाहत होते आणि स्वतःचा लीडर लढाईतून बाहेर होता, त्यामुळे तुफैल यांच्या शब्दांत ते प्रत्यक्षात जवळजवळ चौघांशी एकटेच लढत होते.

अंद्राबी नॅटच्या अगदी मागे जाऊन सतत गोळीबार करत राहिले, पण त्यांच्या गोळ्या चुकल्या. मग संदेश आला, “तीन नंबर विंचेस्टर!” विंचेस्टर हा लढाऊ वैमानिकांच्या बोलीतला शब्द आहे, त्याचा अर्थ दारूगोळा संपला. अंद्राबी यांनी १,८०० गोळ्या संपवल्या होत्या, असे तुफैल सांगतात. अंद्राबी आपल्या लीडरकडे जाण्यासाठी बाजूला झाले. त्या फटीचा फायदा घेऊन सेखों यांनी विमान सरळ केले आणि स्वतःच्याही इंधन टाक्या टाकून दिल्या. हलके झालेले नॅट आधीपेक्षा घट्ट वळण घेऊ लागले आणि थोड्याच वेळात सेबर विमानांच्या मागे धोक्याच्या स्थितीत पोहोचले.

वरचे एस्कॉर्ट वैमानिक “आश्चर्याने” पाहत राहिले, असे तुफैल म्हणतात. अंद्राबी यांनी मदतीसाठी ओरडून दिलेल्या संदेशांमुळे एस्कॉर्ट विमाने लढाईत उतरली. नॅट वैमानिकाबद्दलचा आपला निष्कर्षच तुफैल यांनी आपल्या प्रकरणाला शीर्षक म्हणून दिला आहे: “ए हार्ड नट टू क्रॅक”, म्हणजे फोडायला कठीण सुपारी.

निकाल लावणारे तीन सेकंद

बेग पाचव्या क्रमांकाचे विमान उडवत होते. ते लढाईत झेपावले आणि सुमारे १,००० फुटांवरून नॅटच्या मागे स्थिरावले. डिफेन्स जर्नलसाठी लिहिलेल्या आणि भारत रक्षकने पुन्हा छापलेल्या स्वतःच्या वर्णनात ते सांगतात की त्यांनी आपल्या सेबरच्या सहा मशीनगनमधून सुमारे तीन सेकंदांचा एक फैर झाडला. गोळ्या नॅटला थेट लागल्या, ते लिहितात, आणि विमानाच्या पोटाखालून दाट काळा धूर येऊ लागला.

पंख सरळ करून नॅट हवाईतळाकडे वळले, जणू लढाई संपली असे सांगत होते, आणि बेग यांनी गोळीबार थांबवला. नियंत्रण मनोऱ्यातील तळ कमांडर आणि वरिष्ठ वैमानिकांनी सेखों यांचा शेवटचा संदेश, त्यांच्या लीडरला उद्देशून, ऐकला, असे तुफैल लिहितात: “मला वाटतं मला मार लागला आहे. घुम्मन, या आणि यांना गाठा.” भारतीय रेडिओ मुलाखतींचा पुन्हा हवाला देत बेग म्हणतात की मनोऱ्याने त्यांना तळाकडे परतण्याचा सल्ला दिला होता. मग नॅटची कॅनोपी उडून गेली, विमान उलटे झाले आणि जमिनीवर आदळले. त्या उंचीवर इजेक्शन सीट पूर्णपणे काम करू शकत नव्हती, असे तुफैल म्हणतात, आणि कॅनोपी उडणे हा शेवटच्या क्षणी बाहेर पडण्याचा प्रयत्न होता, असे ते मानतात.

नॅटचे अवशेष तळापासून काही मैलांवर, श्रीनगर शहराकडे जाणाऱ्या रस्त्याजवळच्या एका दरीत सापडले. भारत रक्षकची सेवा नोंद नॅट ई-२५७ हे विमान श्रीनगर येथे एफ-८६ कडून गमावले गेले, असे नोंदवते. स्वराज्यच्या वृत्तानुसार सापडलेल्या अवशेषांच्या भागावर किमान ३७ गोळ्यांच्या खुणा होत्या.

हल्ला तिथेच संपला. प्रशस्तिपत्राच्या शब्दांत शत्रूची विमाने “शहरावर आणि हवाईतळावर हल्ला पूर्ण न करताच रणांगणातून पळून गेली.” बेग सांगतात की त्यांच्या ताफ्याने पुन्हा एकत्र येऊन इतर लढाऊ विमाने येतात का यावर नजर ठेवली आणि मग पेशावरला परत उड्डाण केले. सेखों यांनी “शूर झुंज दिली,” असे त्यांनी लिहिले, आणि परमवीर चक्र हे पाकिस्तानच्या निशान-ए-हैदरच्या तोडीचे भारतीय सन्मानचिन्ह आहे, असेही. तुफैल आपले प्रकरण याच सुरात संपवतात: सेखों यांनी “शेवटपर्यंत एकहाती हवाईतळ राखला होता.”

छापलेले प्रशस्तिपत्र

भारत रक्षक आपल्या या पुरस्काराच्या पानावर २९ जानेवारी १९७२ चे भारताचे राजपत्र स्रोत म्हणून देतो, आणि त्यात प्रशस्तिपत्राचा मुख्य भाग असा छापला आहे:

फ्लाइंग ऑफिसर सेखों त्या वेळी तयारीच्या ड्युटीवर होते. मात्र नुकत्याच उडालेल्या दुसऱ्या विमानाने उडवलेल्या धुळीच्या लोटांमुळे ते लगेच उड्डाण करू शकले नाहीत. धावपट्टी उड्डाणयोग्य होईपर्यंत किमान सहा शत्रू विमाने डोक्यावर आली होती आणि हवाईतळावर गोळीबार सुरू होता. तरीही, हल्ल्याच्या वेळी उड्डाणाचा प्रयत्न करण्यातील प्राणघातक धोका असूनही आणि स्वतःविरुद्ध असलेली प्रतिकूल परिस्थिती असूनही, फ्लाइंग ऑफिसर सेखों यांनी उड्डाण केले आणि हल्ला करणाऱ्या सेबर विमानांच्या एका जोडीशी लगेच लढाई सुरू केली. त्यांनी शत्रूची दोन विमाने बिघडवण्यात यश मिळवले. त्यानंतरच्या लढाईत, झाडांच्या शेंड्याइतक्या उंचीवर, त्यांनी जवळजवळ आपले स्थान राखले, पण अखेरीस केवळ संख्याबळाच्या रेट्यापुढे ते हरले. त्यांचे विमान कोसळले आणि ते मारले गेले.

प्रशस्तिपत्र असे संपते:

फ्लाइंग ऑफिसर सेखों यांनी निश्चित मृत्यूला सामोरे जाताना दाखवलेले उदात्त वीरत्व, सर्वोच्च शौर्य, उड्डाणकौशल्य आणि जिद्द, कर्तव्याच्या पलीकडे जाणारी, हवाई दलाच्या परंपरांना नवी उंची देऊन गेली.

अधिकृत इतिहासातील वर्णन यापेक्षा आखूड आहे. “त्यानंतर एकट्या नॅट आणि हवाईतळावरील अर्धा डझन सेबर विमाने यांच्यात असमान झुंज सुरू झाली,” असे तो म्हणतो, आणि परमवीर चक्र मिळवणारी हवाई दलातील पहिली व्यक्ती म्हणून त्यांचा उल्लेख करतो.

कोणाला काय लागले

एका मुद्द्यावर नोंदी एकमेकांशी जुळत नाहीत. अधिकृत इतिहासानुसार सेखों यांनी “एक सेबर पाडले आणि दुसऱ्याला आग लावण्यात यश मिळवले.” भारत रक्षकने छापल्याप्रमाणे प्रशस्तिपत्र म्हणते की त्यांनी दोन विमाने बिघडवली. ट्रिब्यूनने २००४ मध्ये दिलेल्या वृत्तानुसार लुधियाना येथील त्यांच्या पुतळ्यावरील फलकावर एका विमानाला गोळ्या लागल्याची आणि दुसरे पेटवल्याची नोंद आहे. डिसेंबर २०२४ आणि जुलै २०२५ च्या ट्रिब्यून लेखांनुसार त्यांनी दोन विमाने पाडली. पाकिस्तानी बाजूने तुफैल यांच्या प्रकरणातील एक तळटीप म्हणते, “या हवाई झुंजीत एकाही सेबरला मार लागला नाही.” बेग यांचे वर्णन झुंजीचे तपशीलवार चित्र देते आणि कोणत्याही सेबरचे नुकसान झाल्याचा उल्लेख करत नाही.

निकालाबाबत सगळे एकमत आहेत: नॅट गमावले गेले आणि हल्ला थांबला. दिवसागणिक पाहिले तर अधिकृत इतिहास दाखवतो की पाकिस्तान हवाई दल येतच राहिले. १५ डिसेंबरला १३०० वाजता श्रीनगरवर झालेल्या हल्ल्यात स्फोटरोधक आडोशात उभे असलेले एक व्हॅम्पायर विमान उद्ध्वस्त झाले. १६ डिसेंबरच्या दुपारी श्रीनगर आणि अवंतीपूरवरील हल्ल्यांत श्रीनगर येथे हवाई दलातील पाच नागरी कर्मचारी ठार झाले आणि धावपट्टीचे पुन्हा थोडे नुकसान झाले. १७ डिसेंबरला शस्त्रसंधी झाली. एकूण युद्धाबद्दल, आणि श्रीनगरमध्ये नॅट तुकडी का होती याबद्दल, १९७१ वरील लेख पाहा.

लुधियानाजवळच्या इसेवालचा सुपुत्र

अधिकृत इतिहास, सेवा नोंद आणि जुलै २०२५ मधील ट्रिब्यून यांच्यानुसार सेखों यांचा जन्म १७ जुलै १९४५ रोजी झाला. ट्रिब्यूनचे इतर लेख, स्वराज्य आणि भारत रक्षकचे प्रशस्तिपत्राचे पान १९४३ हे वर्ष देतात. त्यांचे गाव लुधियाना जिल्ह्यातील डाखा भागातले इसेवाल. त्यांचे वडील तरलोचन सिंग सेखों हवाई दलात वॉरंट ऑफिसर होते, आणि स्वराज्यच्या म्हणण्यानुसार मुलाला लहानपणापासून लढाऊ विमानांचे वेड होते. त्यांच्या आई हरबंस कौर. चुलतभाऊ दलजीत सिंग यांनी नोव्हेंबर २०२५ मध्ये ट्रिब्यूनला सांगितले की त्या धाडसी स्त्री होत्या आणि मुलाला देशसेवेसाठी प्रोत्साहन देत असत.

४ जून १९६७ रोजी त्यांना कमिशन मिळाले. मार्च १९७१ मध्ये पूर्व आघाडीवर तणाव वाढला तेव्हा त्यांच्या लग्नाला काहीच महिने झाले होते, असे स्वराज्यने म्हटले आहे.

इसेवालने देशाला ५४ युद्धवीर दिले आहेत, असे ट्रिब्यूनने २००३ मध्ये लिहिले होते, आणि गावातील शिपाई सरूप सिंग सेखों त्याच युद्धात धारातीर्थी पडले. त्याच गावात जन्मलेले निवृत्त एअर मार्शल मंजीत सिंग सेखों यांनी तेथील एका मेळाव्यात सांगितले की निर्मल जीत हे “आक्रमक आणि तरीही एक अतिशय छान माणूस” होते. ग्रामस्थ सुखपाल सिंग इसेवाल यांनी २०२५ मध्ये ट्रिब्यूनला सांगितले की दर १४ डिसेंबरला गावात कार्यक्रम होतो, आणि त्या तरुण वैमानिकाचे विमान गावावरून उडताना सगळे लोक बाहेर येऊन पाहायचे, ही आठवण आजही लोक काढतात.

त्यांच्या स्मरणार्थ काय उभे आहे

लुधियानाचे जिल्हा प्रशासन दर १४ डिसेंबरला पुष्पचक्र वाहते; ट्रिब्यूनने २०२४ मध्ये जिल्हा प्रशासकीय संकुलातील कार्यक्रमाचे वृत्त दिले होते. २००४ मध्ये मिनी सचिवालयाबाहेर मेजर भूपिंदर सिंग यांच्या पुतळ्याशेजारी उभ्या असलेल्या त्यांच्या पुतळ्यावरचा पितळी फलक गायब झाला होता, असे ट्रिब्यूनने तेव्हा लिहिले, आणि भंगारासाठी चोरी झाल्याचा प्रशासनाला संशय होता. विजय दिवसाच्या पूर्वसंध्येला तेथे संगमरवरी फलक लावण्यात आला. हवाई दलाने २०२१ मध्ये इसेवाल येथील सरकारी वरिष्ठ माध्यमिक शाळेत त्यांचा पुतळा बसवला, आणि त्यांचे वडिलोपार्जित घर आजही गावात उभे आहे, एक रखवालदार ते सांभाळतो. २०२५ मध्ये त्यांच्या स्मरणार्थ ४६ हवाईतळांवर मॅरेथॉन घेण्यात आली.

१७ जुलै २०२५ रोजी, ज्याला ट्रिब्यूनने त्यांची ८० वी जयंती म्हटले, भारतीय लष्कराने X वर जाहीर केले की श्रीनगरमधील बदामी बाग छावणीतील त्यांची खोली “पीव्हीसी अबोड” म्हणून जतन केली आहे, “त्यांच्या वारशाला समर्पित संग्रहालय”, ज्यात त्यांची छायाचित्रे आणि गणवेश आहे. क्रमांक १८ स्क्वाड्रन आज नलिया येथून तेजस विमाने उडवते.