शोले १५ ऑगस्ट १९७५ रोजी प्रदर्शित झाला, १९८० पर्यंत मुंबईच्या मिनर्व्हा चित्रपटगृहात चालला आणि सेन्सॉरने कापलेल्या शेवटासह २०२५ मध्ये ४K मध्ये पुनर्संचयित झाला

शोले १५ ऑगस्ट १९७५ रोजी चित्रपटगृहांत प्रदर्शित झाला. रमेश सिप्पी यांनी त्याचे दिग्दर्शन केले, त्यांचे वडील जी. पी. सिप्पी यांनी त्याची निर्मिती केली आणि सलीम खान व जावेद अख्तर यांनी तो लिहिला. तो कर्नाटकातील रामनगर जिल्ह्यातील रामदेवर बेट्टाच्या ग्रॅनाइट टेकड्यांवर चित्रित झाला, आणि १९७५ पासून १९८० पर्यंत मुंबईच्या मिनर्व्हा चित्रपटगृहात चालला. मूळ शेवट असलेली पुनर्संचयित आवृत्ती २७ जून २०२५ रोजी बोलोन्यामध्ये दाखवली गेली आणि १२ डिसेंबर २०२५ रोजी भारतात १,५०० पडद्यांवर प्रदर्शित झाली.

चार ओळींची कल्पना आणि दुसऱ्याच चित्रपटाची तयार पटकथा

सलीम खान यांनी २०१९ मध्ये ओपन मॅगझिनला सांगितले की त्यांनी आणि जावेद अख्तर यांनी लेखकांची जोडी म्हणून सिप्पींना दोन कथा सुचवल्या. एक चार ओळींची कल्पना होती, जिचा शोले झाला. दुसरी मजबूर नावाची पूर्ण पटकथा होती. खान म्हणाले की तयार पटकथा रमेश सिप्पी यांना आवडली, पण जी. पी. सिप्पी यांनी शोलेची निवड त्याच्या व्याप्तीमुळे केली, आणि मजबूर ७० मिमी फिल्मवर स्टिरिओफोनिक आवाजात चित्रित करण्यात त्यांना अर्थ दिसला नाही.

खान म्हणतात की पटकथेला सुमारे एक महिना लागला आणि संवादांना सुमारे सहा आठवडे, आणि त्यात रमेश सिप्पी, सतीश भटनागर आणि नरेंद्र बेदी यांनी हातभार लावला. लेखकांना त्यासाठी १.५ लाख रुपये मिळाले. प्रभाव म्हणून ते चार वेस्टर्न चित्रपटांची नावे घेतात: द मॅग्निफिशंट सेव्हन, द डर्टी डझन, द फाइव्ह मॅन आर्मी आणि वन्स अपॉन अ टाइम इन द वेस्ट. वीरू आणि जय ही नावे इंदूरमधील त्यांच्या महाविद्यालयीन मित्रांवरून आली, असे ते म्हणतात.

चित्रपटाची तांत्रिक महत्त्वाकांक्षा फिल्म हेरिटेज फाउंडेशनच्या वर्णनात नोंदलेली आहे, जे द वीकने दिले आहे, आणि ते त्याला भारतातील पहिला ७० मिमी चित्रपट आणि स्टिरिओफोनिक आवाजाचा पहिला हिंदी चित्रपट म्हणते. इल सिनेमा रित्रोवातोची टिप भर घालते की तो ३५ मिमीवर चित्रित झाला आणि लंडनमधील टेक्निकलर प्रयोगशाळेत ७० मिमीपर्यंत मोठा करण्यात आला.

ठाकूर आणि गब्बर कोणी साकारले

सलीम खान म्हणतात की दिलीप कुमार यांनी ठाकूर बलदेव सिंग यांची भूमिका नाकारली, जी संजीव कुमार यांच्याकडे गेली. संजीव कुमार यांना गब्बर सिंग हवा होता, पण त्यांच्या आधीच्या सहानुभूतीच्या भूमिका त्याला शोभणार नाहीत असे लेखकांना वाटले. डॅनी डेन्झोंगप्पा हा दुसरा पर्याय होता, आणि तो अफगाणिस्तानात धर्मात्माचे चित्रीकरण करत होता. नवोदित अमजद खान यांची निवड स्क्रीन टेस्टनंतर झाली.

जावेद अख्तर यांनी २०१५ मध्ये द क्विंटला सांगितले की अमिताभ बच्चन यांना जंजीर प्रदर्शित होण्याआधी जयच्या भूमिकेसाठी करारबद्ध केले गेले होते, तेव्हा ते अद्याप मोठे स्टार नव्हते. दीवार जानेवारी १९७५ मध्ये आला, आणि शोले ऑगस्टमध्ये, असे त्यांनी नमूद केले. बच्चन यांची व्यापक कारकीर्द त्यांच्या कारकिर्दीवरील आमच्या व्यक्तिचित्रात आहे.

रामगढ कर्नाटकातील एका टेकडीवर उभारले गेले

चित्रपटाच्या ५० व्या वर्धापनदिनावरील PTI च्या वृत्तानुसार, जे DT Next ने प्रसिद्ध केले, चित्रीकरण ऑक्टोबर १९७३ मध्ये रामनगर जिल्ह्यात सुरू झाले. रामदेवर बेट्टा (कन्नडमध्ये बेट्टा म्हणजे टेकडी) रामगढ गावाच्या आणि गब्बर सिंगच्या अड्ड्याच्या जागी उभे राहिले. चित्रीकरण पथकाने एक वस्ती आणि बंगळुरू ते म्हैसूर महामार्गापासून सेटपर्यंत एक रस्ता बांधला, आणि स्थानिक रहिवासी बेट्टय्या यांनी वार्ताहराला सांगितले की वन विभागाने तो रस्ता नंतर डांबरी केला. आणखी एका रहिवासी बोरम्मा, ज्या एका लहान भूमिकेत दिसल्या तेव्हा सात वर्षांच्या होत्या, म्हणाल्या: “‘शोले’मुळे रामदेवर प्रसिद्ध झाले.”

चित्रीकरण किती काळ चालले याबाबतचे वृत्तान्त वेगवेगळे आहेत. इल सिनेमा रित्रोवातो म्हणते की निर्मितीला अडीच वर्षे लागली. फिल्म कम्पॅनियन म्हणते की सहा महिन्यांची योजना वर्षभरापेक्षा खूप जास्त काळ लांबली. वर्धापनदिनाच्या वृत्ताच्या दोन आवृत्त्या जवळपास दीड वर्ष (द ट्रिब्यून) आणि जवळपास अडीच वर्षे (DT Next) असे सांगतात. जावेद अख्तर यांनी आठवण सांगितली की काही कलाकारांचा बंगळुरूच्या निवडीला आक्षेप होता आणि त्यांना राजस्थान हवे होते.

कर्नाटक पर्यटन रामदेवर बेट्टाला शोले जिथे चित्रित झाला ती टेकडी म्हणून नोंदवते, ज्यावर माथ्यावर एक मंदिर आहे, प्रवेश शुल्क आणि वाहनतळ आहे, आणि सकाळी लवकर जाण्याचा आणि पावसाळा टाळण्याचा सल्ला देते, कारण धुके आणि पावसामुळे वाट निसरडी होते. ते बंगळुरूपासूनचे अंतर एका पृष्ठावर ५० किमी आणि त्याच टेकडीवरील गिधाड अभयारण्याच्या पृष्ठावर ७० किमी असे देते, ज्या अभयारण्याची घोषणा २०१२ मध्ये झाली. ते पृष्ठ त्याचे वर्णन भारतातील पहिले गिधाड अभयारण्य असे करते, जिथे अतिसंकटग्रस्त लांब चोचीचे गिधाड राहते, जे सूर्योदयापासून सूर्यास्तापर्यंत खुले असते, आणि नोव्हेंबर ते मार्च हा सर्वोत्तम हंगाम आहे. आउटलुक ट्रॅव्हलर वृत्त देते की स्थानिक लोक त्या टेकडीला “शोले बेट्टा” म्हणतात आणि रामनगर शहरात चित्रपटाची भित्तिचित्रे आहेत. ही पृष्ठे २८ ऑक्टोबर २०२६ रोजी वाचली गेली, आणि भेटीपूर्वी वेळा आणि शुल्क वन विभागाकडे तपासून घ्यावेत.

दोन आठवड्यांची वाईट परीक्षणे

चित्रपट आणीबाणी जाहीर झाल्यानंतर २५ जून १९७५ पासून दोन महिन्यांच्या आत प्रदर्शित झाला, असे आउटलुक नमूद करते. लंडनमध्ये मिश्रित केलेल्या ७० मिमी स्टिरिओफोनिक प्रती सीमाशुल्क विभागाकडे अडकून पडल्या, त्यामुळे समीक्षकांनी ३५ मिमीची सामान्य प्रत पाहिली, असे आउटलुक आणि फिल्म कम्पॅनियन सांगतात. ओपन मॅगझिन मुंबईत दोन आठवडे वाईट परीक्षणे आल्याचे सांगते, ज्यात ट्रेड गाइड या व्यापारी नियतकालिकाने शीर्षकाची “चोले” अशी थट्टा केली.

गल्फ न्यूज सांगते की वर्तमानपत्रांनी खर्चामुळे त्याला फ्लॉप म्हटले. रमेश सिप्पी यांनी म्हटले आहे की अंदाजपत्रक १ कोटी रुपयांपासून सुरू झाले आणि विलंब व पुन्हा चित्रीकरणामुळे ३ कोटी रुपयांपर्यंत वाढले, तर ओपन मॅगझिन खर्च २.५ कोटी रुपये असा देते. तोंडी प्रसिद्धीने प्रेक्षक परत आणले. ओपन मॅगझिन म्हणते की पॉलिग्रामने त्याचे संवाद तीन एलपींच्या संचात प्रसिद्ध केल्यानंतर चित्रपटाची प्रतिष्ठा बदलली.

१९७५ आणि नंतरच्या पुनर्प्रदर्शनांतील गल्ल्याचे एकूण आकडे निश्चित नाहीत. ओपन मॅगझिन १५ कोटी रुपये देते, आणि गल्फ न्यूज म्हणते की जगभरात त्याने कथितरीत्या ५० कोटी रुपये कमावले. दोघेही कोणत्याही खतावणीचे नाव देत नाहीत, आणि हे दोन आकडे अंदाज म्हणूनच वाचावेत.

मिनर्व्हातील मुक्काम

आउटलुक मुंबईच्या मिनर्व्हा चित्रपटगृहात १० डिसेंबर १९८० रोजी संपलेला २८६ आठवड्यांचा अखंड मुक्काम नोंदवते, आणि म्हणते की पहिले ७५ आठवडे कथितरीत्या आगाऊ आरक्षणावर विकले गेले. यश राज फिल्म्स दिलवाले दुल्हनिया ले जायेंगे वरील आपल्या निवेदनात हा मुक्काम पाच वर्षे, १९७५ ते १९८०, असा देते आणि म्हणते की त्या चित्रपटाने २००१ मध्ये हा विक्रम मोडला. आउटलुक हा बदल ऑगस्ट २००१ मध्ये घडल्याचे सांगते. धनम ऑनलाइन मिनर्व्हाची आसनक्षमता १,५०० सांगते.

प्रसिद्ध झालेली आठवड्यांची संख्या आणि समाप्तीची तारीख एकमेकींशी पूर्ण जुळत नाहीत, कारण १५ ऑगस्ट १९७५ पासून २८६ आठवडे १९८१ च्या सुरुवातीला संपतील. आठवडे हा कळवलेला आकडा मानावा आणि पाच वर्षे हे अधिक सुरक्षित विधान. आउटलुक पुढे म्हणते की चित्रपटाने १०० हून अधिक चित्रपटगृहांत रौप्य महोत्सव आणि विक्रमी ६० सुवर्ण महोत्सव साजरे केले, आणि तो कोलकात्यातील ज्योती चित्रपटगृहात १०३ आठवडे चालला.

सेन्सॉरने बदललेला शेवट

मूळ शेवटात ठाकूर गब्बर सिंगला आपल्या खिळे ठोकलेल्या बुटांनी ठार करतो. इल सिनेमा रित्रोवातो म्हणते की आणीबाणीच्या काळात सेन्सॉर बोर्डाने शेवट बदलून सौम्य केलेला क्लायमॅक्स करण्याचा आग्रह धरला. धनम ऑनलाइन सांगते की आक्षेप एका माजी पोलिसाने कायदा आपल्या हातात घेण्यावर आणि शैलीदार हिंसेवर होते, आणि चर्चा फिसकटल्यानंतर चित्रपटाच्या चमूने दृश्य पुन्हा चित्रित केले, ज्यात गब्बर पकडला जातो. फिल्म कम्पॅनियन म्हणते की प्रदर्शनाला काही दिवस उरले असताना नवा क्लायमॅक्स बंगळुरूत चित्रित झाला. प्रेक्षकांना पाच दशके माहीत असलेली आवृत्ती, ज्यात पोलीस गब्बरला अटक करायला येतात, तिचे वर्णन गल्फ न्यूज करते.

आणीबाणीची कायदेशीर चौकट संवैधानिक तरतुदींवरील आमच्या स्पष्टीकरणात मांडली आहे.

२००५ मधील विशेष फिल्मफेअर पुरस्कार

२६ फेब्रुवारी २००५ रोजी ५० व्या फिल्मफेअर पुरस्कारांत रमेश सिप्पी यांना विशेष पुरस्कार मिळाला, ज्यांचा शोले गेल्या ५० वर्षांतील सर्वोत्तम चित्रपट ठरवला गेला, असे द डेली स्टारच्या समारंभाच्या वृत्तात आहे.

चित्रपट पुन्हा शोधताना

२०२२ मध्ये रमेश सिप्पी यांचा मुलगा शहजाद सिप्पी याने पुनर्संचयनासाठी फिल्म हेरिटेज फाउंडेशनशी संपर्क साधला. तिचे संचालक शिवेंद्र सिंग डुंगरपूर द ट्रिब्यूनमध्ये लिहितात की मुंबईतील एका गोदामात ठेवलेल्या फिल्मच्या डब्यांवर कोणतीही लेबले नव्हती, आणि ते उघडल्यावर मूळ ३५ मिमी कॅमेरा आणि ध्वनी निगेटिव्ह सापडल्या. आणखी साहित्य युनायटेड किंगडममध्ये ठेवले होते, आणि ब्रिटिश फिल्म इन्स्टिट्यूटने फाउंडेशनला त्यापर्यंत पोहोचण्यास मदत केली. लंडन आणि मुंबईतील रील बोलोन्यातील L’Immagine Ritrovata प्रयोगशाळेत गेल्या.

मूळ कॅमेरा निगेटिव्ह वापरण्याइतपत खराब झाली होती, आणि ७० मिमीची कोणतीही प्रत शिल्लक नाही. इल सिनेमा रित्रोवातो स्रोत म्हणून एक इंटरपॉझिटिव्ह (निगेटिव्हवरून केलेली प्रत), दोन कलर रिव्हर्सल इंटरमीडिएट आणि १९७८ ची दुसऱ्या पिढीची इंटरपॉझिटिव्ह अशी यादी देते. लंडनमध्ये सापडलेल्या एका कलर रिव्हर्सल इंटरमीडिएटमध्ये मूळ शेवट आणि दोन वगळलेली दृश्ये होती, असे डुंगरपूर लिहितात. फाउंडेशनने चित्रपटासाठी वापरलेल्या मॉडेलचा Arri 2C कॅमेरा मिळवला. छायाचित्रकार कमलाकर राव यांनी द्वारका दिवेचा यांनी केलेल्या ग्राउंड-ग्लासवरील खुणा आठवल्या, आणि त्यांनी २.२:१ चौकटीच्या निवडीला मार्गदर्शन केले. ध्वनी मूळ ध्वनी निगेटिव्ह आणि सिप्पी फिल्म्सच्या कार्यालयात सापडलेल्या चुंबकीय साहित्यातून आला. या कामाला जवळपास तीन वर्षे लागली.

पुनर्संचयित चित्रपट २०४ मिनिटांचा आहे आणि महोत्सवाच्या म्हणण्यानुसार तो बोलोन्यातील पियाझा मॅजोरे येथे २७ जून २०२५ रोजी रात्री २१:४५ वाजता दाखवला गेला. सत्यजित रे यांच्या अपू त्रयीचे पुनर्संचयन हा शिल्लक राहिलेल्या घटकांतून पुन्हा उभारलेला आणखी एक भारतीय चित्रपट आहे.

गल्फ न्यूजने ७ ऑक्टोबर २०२५ रोजी कळवले की BFI लंडन फिल्म फेस्टिव्हल पुनर्संचयित दिग्दर्शकाची आवृत्ती १९ ऑक्टोबर २०२५ रोजी, समारोपाच्या रात्री, BFI IMAX येथे दाखवेल. द वीकने १६ नोव्हेंबर २०२५ रोजी कळवले की सिप्पी फिल्म्स शोले: द फायनल कट १२ डिसेंबर २०२५ रोजी भारतभरातील १,५०० पडद्यांवर प्रदर्शित करेल, ४K मध्ये पुनर्संचयित.