ఎలా భట్ 1972 ఏప్రిల్ 12న అహ్మదాబాద్‌లో నమోదు చేయించిన సంఘం సేవా ఇప్పుడు 20 రాష్ట్రాల్లో 3.78 మిలియన్ మంది అసంఘటిత మహిళా కార్మికులను లెక్కిస్తోంది, సొంత బ్యాంకునూ నడుపుతోంది

స్వయం ఉపాధి మహిళా సంఘం (సేవా) 1972 ఏప్రిల్ 12న అహ్మదాబాద్‌లో కార్మిక సంఘంగా నమోదైంది. సేవా తన వెబ్‌సైట్‌లో ఇప్పుడు 20 రాష్ట్రాల్లో 3.78 మిలియన్ మహిళా సభ్యులను లెక్కిస్తోంది, క్రమమైన యజమానిగానీ ఒప్పందంగానీ లేని పని అయిన భారత అసంఘటిత ఆర్థిక వ్యవస్థలోని మహిళా కార్మికుల అతిపెద్ద కేంద్ర కార్మిక సంఘంగా తనను తాను పిలుచుకుంటోంది. సభ్యత్వానికి ఏడాదికి రూ. 10. సభ్యుల్లో కూరగాయల వ్యాపారులు, అగరుబత్తీలు చుట్టేవారు, చిల్లర వస్తువులు సేకరించేవారు, వ్యర్థాలను రీసైకిల్ చేసేవారు ఉన్నారు, సేవా ప్రకారం 125కు పైగా వృత్తుల్లో.

దాని వ్యవస్థాపకురాలు ఎలా భట్ 1933 సెప్టెంబర్ 7న అహ్మదాబాద్‌లో పుట్టిన న్యాయవాది. ఆమెకు 1977లో రామన్ మెగసెసే పురస్కారం, 1984లో రైట్ లైవ్లీహుడ్ పురస్కారం వచ్చాయి, గెజెట్ ఆఫ్ ఇండియా ఆమెను 1985లో పద్మశ్రీ, 1986లో పద్మభూషణ్ గ్రహీతగా జాబితా చేసింది. ఆమె 2022 నవంబర్ 2న 89 ఏళ్ల వయసులో మరణించారు.

యజమాని లేని మహిళల కోసం ఒక సంఘం

టెక్స్‌టైల్ లేబర్ అసోసియేషన్ (టీఎల్‌ఏ) మహిళా విభాగం నుంచి సేవా పుట్టింది; టీఎల్‌ఏను 1920లో అనసూయా సారాభాయ్, మహాత్మా గాంధీ స్థాపించారని సేవా చరిత్ర పేజీ చెబుతోంది. 1977లో మెగసెసే ఫౌండేషన్ ప్రశంసాపత్రం టీఎల్‌ఏను అహ్మదాబాద్‌లోని 60 వస్త్ర మిల్లుల్లో 120,000 మంది సభ్యులుగా పేర్కొంది. మిల్లు కార్మికుల భార్యలకు, కూతుళ్లకు ఆ విభాగం కుట్టు, నూలు వడకడం, అల్లికలు నేర్పింది. భట్ 1968 నాటికే దానికి నాయకత్వం వహించారని రైట్ లైవ్లీహుడ్ ప్రొఫైల్ చెబుతోంది.

1971లో అహ్మదాబాద్ బట్టల మార్కెట్‌లో చేతి బండ్లు లాగే, తలపై బట్టల మూటలు మోసే వలస మహిళలు సరైన కూలీ అడుగుతూ టీఎల్‌ఏ దగ్గరకు వచ్చారని సేవా వివరణ చెబుతోంది. భట్ మార్కెట్‌లో కూర్చుని వారి మాట విన్నారు, ఆ తర్వాత వారి కూలీపై ఒక వార్తాపత్రికలో వ్యాసం రాశారు. వ్యాపారులు తాము న్యాయమైన కూలీ ఇస్తున్నామని ముద్రణలో సమాధానమిచ్చారు, మహిళా విభాగం ఆ వాదనను చిన్న కార్డులపై మళ్లీ ముద్రించి మార్కెట్ అంతటా పంచింది, ఆ తర్వాత పాత బట్టల వ్యాపారులు తమ సొంత ఫిర్యాదులతో వచ్చారు. వందకు పైగా మహిళలు ఒక ప్రజా ఉద్యానవనంలో కలిసి ఒక సంఘాన్ని ప్రతిపాదించారు. ఈ ఆలోచనకు సేవా ఇచ్చే తేదీ 1971 డిసెంబర్, దానిని భట్, టీఎల్‌ఏ అధ్యక్షుడు అరవింద్ బుచ్ ముందుకు తెచ్చారు.

నమోదే మొదటి అడ్డంకి. సేవా చరిత్ర ప్రకారం, కార్మిక సంఘానికి ఎదుర్కోవడానికి ఒక యజమాని ఉండాలని చెబుతూ రాష్ట్ర కార్మిక శాఖ ఆ సమూహాన్ని నమోదు చేయడానికి నిరాకరించింది. కార్మికులను ఏకం చేయడానికే సంఘం ఉంటుందని, దాన్ని సమర్థించడానికి యజమాని అవసరం లేదని మహిళల సమాధానం. ఆ వాదన నెగ్గింది, సేవా 1972 ఏప్రిల్ 12న నమోదైంది, ఆ రోజును అది స్వయం ఉపాధి దినంగా జరుపుకుంటుంది.

చేర్చుకున్న మహిళల్లో పేదరికం తీవ్రంగా ఉండేది. అహ్మదాబాద్‌లోని స్వయం ఉపాధి మహిళలను వర్ణిస్తూ 1977 మెగసెసే ప్రశంసాపత్రం, సుమారు 97 శాతం మంది మురికివాడల్లో నివసించారని, 93 శాతం మంది నిరక్షరాస్యులని, 60 శాతం మంది అప్పుల్లో ఉన్నారని, రోజుకు ఆదాయం 0.25 నుంచి 1.70 అమెరికన్ డాలర్ల మధ్య ఉందని చెబుతోంది. మూడేళ్లలో సేవా 5,000కు పైగా సభ్యులను చేర్చుకుందని మెగసెసే ప్రశంసాపత్రం, 7,000 మందిని చేర్చుకుందని రైట్ లైవ్లీహుడ్ ప్రొఫైల్ చెబుతున్నాయి. 1995 డిసెంబర్ నాటికి దానికి 218,700 మంది సభ్యులు ఉన్నారని, భారత్‌లో ఇదే అతిపెద్ద ఒకే కార్మిక సంఘమని రైట్ లైవ్లీహుడ్ వర్ణిస్తోంది.

నాలుగు వేల మంది మహిళలు, ఒక్కొక్కరు రూ. 10

రెండేళ్ల తర్వాత ఒక బ్యాంకు వచ్చింది. సేవా బ్యాంకు సొంత చరిత్ర మూడు కారణాలు చెబుతోంది: సభ్యులకు పని చేసుకునే పెట్టుబడి కావాలి, వడ్డీ వ్యాపారుల నుంచి బయటపడాలనుకున్నారు, పొదుపుకు సురక్షిత చోటు కావాలనుకున్నారు. అధికారిక బ్యాంకులతో వారి వ్యవహారాలు సేవ పొందడం ఎంత కష్టమో చూపించాయి. బ్యాంకు వివరణలో సభ్యులు “మేము పేదవాళ్లం కావచ్చు”, “కానీ మేము ఎంతో మంది ఉన్నాం” అన్నారు. సుమారు 4,000 మంది స్వయం ఉపాధి మహిళలు ఒక్కొక్కరు రూ. 10 వాటా మూలధనంగా పెట్టారు, 1974 మేలో శ్రీ మహిళా సేవా సహకార బ్యాంక్ రిజర్వ్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల ద్వంద్వ నియంత్రణలో నమోదైంది.

మూడేళ్ల తర్వాత మెగసెసే ప్రశంసాపత్రం బ్యాంకును వర్ణించింది: ఒక్కో వాటా 1.30 అమెరికన్ డాలర్లు, 4,500 మంది వాటాదారులు, సుమారు 35,000 అమెరికన్ డాలర్లు డిపాజిట్ చేసిన సుమారు 10,000 మంది మహిళలు. 2024-25కు బ్యాంకు గణాంక పట్టిక 131,559 వాటాదారు సభ్యులను, 319,409 ఖాతాలను, డిపాజిట్లలో రూ. 344.85 కోట్లను, 359,186 రుణగ్రహీత ఖాతాలకు ఇచ్చిన అడ్వాన్సులలో రూ. 218.38 కోట్లను చూపుతోంది. ఆ సంవత్సరం లాభం 2023-24లో రూ. 2.57 కోట్లు కాగా రూ. 1.22 కోట్లు.

సంఘం, సహకార సంఘాలు కలిసి

దాని ప్రకటిత పద్ధతి ఒక కార్మిక సంఘం, సహకార సంఘాల ఉమ్మడి కార్యాచరణ. సభ్యులకు సంఘం స్వరం ఇస్తుంది. సహకార సంఘాలు మహిళలు సొంతం చేసుకుని నడిపే సంస్థలు: వ్యాపారం, రుణం, ఆరోగ్య సంరక్షణ, పిల్లల సంరక్షణ, బీమా, గృహాల కోసం. ఎబౌట్ పేజీలో సేవా 4,813 స్వయం సహాయ సంఘాలు, 160 సహకార సంఘాలు, 15 ఆర్థిక సమాఖ్యలు, 3 ఉత్పత్తిదారు కంపెనీలను జాబితా చేసింది. భట్ మరణ సమయంలో రాసిన వీగో (WIEGO)కు చెందిన మార్టీ చెన్ ఒక సహకార బ్యాంకును, ఒక బీమా సహకార సంఘాన్ని, 100కు పైగా ఉత్పత్తి, సేవా సహకార సంఘాలను లెక్కించారు, కాబట్టి మొత్తాలు దేనిని ఎప్పుడు లెక్కించారనేదానిపై ఆధారపడతాయి.

తన సొంత వివరణ ప్రకారం, సేవా నాలుగు గాంధేయ సూత్రాలను అనుసరిస్తుంది: సత్య (నిజం), అహింస, సర్వధర్మ (అన్ని మతాల పట్ల గౌరవం), ఖాదీ (స్థానిక ఉపాధి, స్వావలంబన). 1981 నాటికి టీఎల్‌ఏతో సంబంధాలు దెబ్బతిన్నాయని, అహ్మదాబాద్ మిల్లులు మూతపడుతున్నాయని, అప్పుడు టీఎల్‌ఏ తన మద్దతును ఉపసంహరించుకుందని, ఆ తర్వాత సేవా సొంత దారి ఏర్పరచుకుందని సేవా చరిత్ర జోడిస్తోంది. మహిళలు సొంతం చేసుకున్న మరో సంస్థ లిజ్జత్ పాపడ్ 1959లో ముంబైలో మొదలైంది; టీఎల్‌ఏ మూలాలు అహ్మదాబాద్‌లో గాంధీ చేసిన పనికి వెళతాయి.

సంఘం ఎలా నడుస్తుంది

చట్టపరంగా సేవా 1926 భారత కార్మిక సంఘాల చట్టం కింద నమోదైంది. నిర్మాణ పేజీ ప్రకారం, ప్రతి వృత్తి సభ్యులు ప్రతి 1,500 మంది సభ్యులకు ఒకరి చొప్పున ప్రతినిధులను ఎన్నుకుంటారు, వారు ఒక ట్రేడ్ కౌన్సిల్‌గా ఏర్పడతారు. ప్రతి మూడేళ్లకు కౌన్సిల్ 25 మంది సభ్యుల కార్యనిర్వాహక కమిటీని ఎన్నుకుంటుంది, ఎక్కువ సభ్యులు ఉన్న వృత్తి నుంచి అధ్యక్షురాలిని ఎన్నుకోవడం ఆనవాయితీగా మారింది.

సభ్యుల సంఖ్య ఏళ్లుగా పెరిగింది. రైట్ లైవ్లీహుడ్, వీగో రెండూ 2022 నవంబర్‌లో “2 మిలియన్లకు పైగా” అని చెప్పాయి. ఇప్పుడు సైట్ 20 రాష్ట్రాల్లో 3.78 మిలియన్లను ఇస్తోంది, ప్రధాన కార్యాలయం అహ్మదాబాద్‌లో. ఆ లెక్కలు వేర్వేరు తేదీల్లో వేశారు, సేవా లెక్క తాజాది.

1996లో జెనీవాలో అంగీకరించిన ఒప్పందం

దాని ఉద్యమం అంతర్జాతీయ కార్మిక సంస్థ (ఐఎల్‌ఓ) వరకు చేరింది, ఆ సంస్థ 1996 జూన్ 20న జెనీవాలో ఇంటి పని ఒప్పందం (నం. 177)ను ఆమోదించింది, అది 2000 ఏప్రిల్ 22న అమల్లోకి వచ్చింది. దాని కోసం సేవా ఉద్యమించిందని రైట్ లైవ్లీహుడ్ ప్రొఫైల్ నమోదు చేసింది, పాఠాన్ని అడ్డుకుంటున్న యజమానుల సమూహాలను ఒప్పించడానికి ఇంటి వద్ద పనిచేసే కార్మికులపై గణాంకాలను భట్ 1995 జూన్‌లో ఇప్పుడు వీగోలో ఉన్న మార్టీ చెన్‌ను అడిగారని వీగో వివరణ చెబుతోంది. ఒప్పందం ఆమోదం పొందినప్పుడు భట్, ఆమె సేవా సహచరి రేణనా ఝబ్వాలా జెనీవా నుంచి ఒక పోస్ట్‌కార్డ్ పంపారని వీగో చెబుతోంది: “యజమానులకు వారి భావజాలం ఉంది. కార్మికులకు వారి గణాంకాలు ఉన్నాయి. ఒప్పందం ఆమోదం పొందింది!”

అసంఘటిత ఆర్థిక వ్యవస్థలో ప్రధానంగా మహిళా కార్మికులతో కూడిన సమూహాన్ని కవర్ చేసిన మొదటి ఐఎల్‌ఓ ఒప్పందంగా సీ177ను వీగో వర్ణిస్తోంది. 2016 జూన్‌లో కేవలం 10 దేశాలు మాత్రమే దానిని ఆమోదించాయని కూడా నివేదించి, ఆమోద ఉద్యమం కావాలని పిలుపునిచ్చింది. చెన్ ప్రకారం, భట్ వీగో సహ-స్థాపకురాలు, దాని బోర్డు మొదటి అధ్యక్షురాలు, ఝబ్వాలా రెండో అధ్యక్షురాలు.

2014 వీధి వ్యాపారుల చట్టం

భారత్‌లో 50 నుంచి 60 లక్షల (5 నుంచి 6 మిలియన్ల) వీధి వ్యాపారులు ఉన్నారని సేవా ప్రచార పత్రం అంచనా వేస్తోంది, ఎక్కువ మంది ఢిల్లీ, ముంబై, కోల్‌కతా, అహ్మదాబాద్‌లలో ఉన్నారు. డిమాండ్ ప్రకారం వ్యాపారులు గుమిగూడే, గుళ్ల బయట లేదా నివాస వీధుల్లో ఉండే “సహజ మార్కెట్ల”ను మొదట వర్ణించింది సేవాయేనని అది చెబుతోంది. ప్రెస్ ఇన్ఫర్మేషన్ బ్యూరో ప్రకారం లోక్‌సభ వీధి వ్యాపారుల (జీవనోపాధి రక్షణ, వీధి వ్యాపార క్రమబద్ధీకరణ) బిల్లును 2013 సెప్టెంబర్ 6న, రాజ్యసభ 2014 ఫిబ్రవరి 19న ఆమోదించాయి. పీఐబీ సారాంశంలో ఈ బిల్లు వ్యాపారుల జీవనోపాధి హక్కుల రక్షణకు, వారి సామాజిక భద్రతకు, పట్టణ వీధి వ్యాపార క్రమబద్ధీకరణకు వీలు కల్పిస్తుంది.

దాని ప్రచార పత్రం ప్రకారం సేవా ఈ చట్టం కోసం గట్టిగా వాదించింది, దాని ఆమోదానికి సేవా దశాబ్దాల వాదన దోహదపడిందని రైట్ లైవ్లీహుడ్ ప్రొఫైల్ చెబుతోంది. చాలా రాష్ట్రాలు ఈ చట్టం కింద నియమాలు, పథకాలను నోటిఫై చేశాయని గృహ, పట్టణ వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖ 2019 పీఐబీ ప్రకటన చెప్పింది, పట్టణ వీధి వ్యాపారుల హక్కులను ఇది కాపాడుతుందని వర్ణించింది.

తదుపరి దశ ఎలా ఉంటుంది

చట్టాన్ని రాష్ట్రాలు అమలు చేస్తాయి, పని కొనసాగుతోంది. పట్టణాభివృద్ధిపై స్టాండింగ్ కమిటీ 2021 ఆగస్టు 6 నివేదికపై పీఆర్ఎస్ లెజిస్లేటివ్ రీసెర్చ్ సారాంశం, అనేక రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల్లో చాలా నిబంధనలు ఇంకా అమలు కాలేదని, వ్యాపారులను నమోదు చేసి వ్యాపార ధ్రువపత్రాలు ఇచ్చే పట్టణ వ్యాపార కమిటీలను చాలా చోట్ల ఏర్పాటు చేయలేదని చెబుతోంది. రాష్ట్ర నియమాలు, కమిటీల గురించి ప్రచార పత్రం అదే విషయం చెబుతోంది, దాని దీర్ఘకాలిక ప్రచారం కమిటీల్లో వ్యాపారుల ప్రాతినిధ్యం కోరడాన్ని జాబితా చేస్తోంది.

సేవా వెబ్‌సైట్‌లో 2026 నవంబర్ 3 తేదీ వార్తా అంశం, అసంఘటిత ఆర్థిక వ్యవస్థలో మహిళా కార్మికుల అంతర్జాతీయ దినంగా నవంబర్ 2ను గుర్తించడానికి కౌశల్య, మహిళా కార్మికుల కోసం సేవా-బాగ్చీ నైపుణ్య సంస్థ ప్రారంభాన్ని నివేదిస్తోంది.