ఫోటో: User Rudolf 1922 on sv.wikipedia / Wikimedia Commons, Public domain (క్రాప్ చేయబడింది)
తెలుగు
కలకత్తాలోని 514 మంది సైనికుల దళంపైకి ఆంగ్లేయులు 30,000 నుంచి 50,000 అని లెక్కించిన సైన్యంతో సిరాజ్-ఉద్-దౌలా వచ్చాడు, ఫోర్ట్ విలియం 1756 జూన్ 20న లొంగిపోయింది. బ్లాక్ హోల్‌లో సుమారు 165 లేదా 170 మందిని బంధించారని జాన్ హోల్వెల్ తొలి లేఖ చెప్పింది; రెండో లేఖ 146 అంది, జదునాథ్ సర్కార్ సుమారు అరవై అని ఊహించారు.
కలకత్తా బ్లాక్ హోల్ అంటే ఫోర్ట్ విలియంలోని లాకప్. బెంగాల్ నవాబు సిరాజ్-ఉద్-దౌలా సైన్యం కోటను స్వాధీనం చేసుకున్న తర్వాత, 1756 జూన్ 20 రాత్రి కంపెనీ ఖైదీలు అక్కడ గడిపారు. చివరి దశలో దళానికి నాయకత్వం వహించిన పౌర అధికారి జాన్ జెఫనయా హోల్వెల్, 146 మందిని బంధించారని, 23 మంది ప్రాణాలతో బయటకు వచ్చారని ముద్రించారు. ముట్టడి తర్వాత ఆయన రాసిన తొలి లేఖ వేరే అంకెలు ఇచ్చింది: సుమారు 165 లేదా 170 మంది బంధితులు, సుమారు 16 మంది ప్రాణాలతో. ఆ వేసవి ఇతర పత్రాలు ఇంకా వేరే అంకెలు ఇస్తున్నాయి.
ఆ పత్రాల్లో చాలావాటిని ఆంగ్ల సంపాదకుడు ఎస్. సి. హిల్ Bengal in 1756-57 లో సేకరించారు. రాబర్ట్ ఓర్మ్ చరిత్ర, బ్రిజెన్ గుప్తా 1959 అధ్యయనం, బాంగ్లాపీడియా వ్యాసంతో కలిపి చదివితే, తనకు రావాల్సిందేమిటని నవాబు అన్నాడో, 514 మంది దళం ఆంగ్లేయులు 30,000 నుంచి 50,000 అని లెక్కించిన సైన్యాన్ని ఎలా ఎదుర్కొందో, మరణాల లెక్కలు ఎందుకు తేడాగా ఉన్నాయో తెలుస్తాయి.
తనకు రావాల్సిందేమిటని సిరాజ్-ఉద్-దౌలా అన్నాడు
బెంగాల్ నవాబు అలీవర్ది ఖాన్ 1756 ఏప్రిల్ 9న మరణించాడని ఓర్మ్ రాశారు, ఆయన మనవడు సిరాజ్-ఉద్-దౌలా అధికారం చేపట్టాడు. తన సింహాసనాన్ని గుర్తించని పూర్ణియా నవాబు షౌకత్ జంగ్‌పై దండెత్తడానికి ముర్షిదాబాద్ నుంచి బయలుదేరే ముందు, మే 16న, తన తాత అనారోగ్యం మొదలైనప్పటి నుంచి నిర్మించిన కోటలన్నింటినీ కూల్చేయాలని ఫ్రెంచివారికి, ఆంగ్లేయులకు సిరాజ్ కబురు పంపాడని హిల్ నమోదు చేశారు. ఫ్రెంచివారు ఆయనకు సంతృప్తి కలిగేలా బదులిచ్చారు. ఆంగ్లేయులు ఇవ్వలేదు.
కంపెనీ పత్రాలను సంకలనం చేసిన హిల్ నవాబు వాదనను స్పష్టంగా వివరించారు. కోటల విషయంలో బ్రిటిష్ వారు తమ హక్కులను మించిపోయారు: కలకత్తా ఉత్తర భాగంలో పెర్రిన్స్ గార్డెన్ దగ్గర బురుజు కట్టారు, మరాఠా కందకం శుభ్రం చేయడం మొదలుపెట్టారు, ఫోర్ట్ విలియం దగ్గరి రక్షణలను బాగుచేశారు, ఇవన్నీ ఎవరి అనుమతీ అడగకుండానే. కస్టమ్స్ సుంకం లేకుండా సరుకులు ప్రయాణించడానికి వీలిచ్చే పాస్‌లైన దస్తక్‌లు కంపెనీ సొంత సరుకు కోసం ఉద్దేశించినవి; వాటిని కంపెనీ సిబ్బంది ప్రైవేట్ వ్యాపారానికి, వారికి ఇష్టమైన భారతీయ వ్యాపారులకు కూడా వర్తింపజేశారు. లెక్కలు చెప్పాలని నవాబు ఒత్తిడి చేస్తున్న ఒక అధికారి కుమారుడు కృష్ణ దాస్‌ను 1756 మార్చి 13న కలకత్తాలోకి చేర్చుకున్నారు; అలా చేసే హక్కు వారికి లేదని హిల్ అంటారు, అయితే ఆ ప్రమాదం తీసుకోవడం సమర్థనీయమై ఉండవచ్చని ఒప్పుకుంటారు. సిరాజ్-ఉద్-దౌలా చెప్పిన “ప్రతి సాకుకూ కొంత హేతువు ఉంది” అన్నది హిల్ ముగింపు.
1717 నాటి ఫర్మాన్ (ఢిల్లీ నుంచి వచ్చిన సామ్రాజ్య ఉత్తర్వు) ప్రత్యేక హక్కులను కంపెనీ వదులుకుని అర్మేనియన్, పోర్చుగీస్ వ్యాపారుల స్థాయికి దిగిరావాలని కూడా సిరాజ్ కోరాడని హిల్ అంటారు; ఈ తగాదాను “బలప్రయోగంతోనే పరిష్కరించగలిగేది” అంటారు. అలీవర్ది ఖాన్ సున్నితమైన పద్ధతుల్లో నిర్వహించిన, ఉపయోగకరమైన వ్యాపార సముదాయంపై దాడి చేయడం మూర్ఖత్వమని హిల్ భావించారు.
కాసింబజార్ నుంచి కలకత్తా వరకు
ముర్షిదాబాద్ పక్కనే ఉన్న కాసింబజార్‌లోని కంపెనీ ఫ్యాక్టరీ ముందుగా పడిపోయింది. దాని దళంలో 22 మంది యూరోపియన్లు, వారిలో ఎక్కువమంది డచ్‌వారు, 20 మంది ఇతరులు ఉన్నారని ఓర్మ్ చెప్పారు. అధిపతి విలియం వాట్స్‌ను నవాబు శిబిరానికి పిలిపించగా, కలకత్తా పదిహేను రోజుల్లో తన కొత్త నిర్మాణాలను నేలమట్టం చేస్తుందని, ఆ స్థావరంలో ఆశ్రయం పొందిన ప్రభుత్వ కౌలుదారులను అప్పగిస్తుందని, దుర్వినియోగమైన దస్తక్‌ల వల్ల పోయిన కస్టమ్స్ సొమ్మును తిరిగి ఇస్తుందని చెప్పే పత్రంపై ఆయన సంతకం చేశారు. జూన్ 4న నవాబు అధికారులు కోటలోకి ప్రవేశించారు.
జూన్ 9న సైన్యం కలకత్తా వైపు బయలుదేరింది. బ్యాంకర్ జగత్ సేఠ్ కుమారులు ఆంగ్లేయులను “హాని చేయని, ఉపయోగకరమైన వ్యాపారులు”గా చూడాలని నవాబును వేడుకున్నారని, కొత్త నిర్మాణాలను కూల్చేస్తామని కలకత్తా మండలి రాసిన ప్రతిపాదనలు వాట్స్‌కు చేరలేదని ఓర్మ్ రాశారు. ఓర్మ్ లెక్క ప్రకారం ఇరవై రోజులు గడిచినా రక్షణ ఏర్పాట్లు జరగలేదు. దళాన్ని సమీకరించినప్పుడు 264 మంది క్రమబద్ధ సైనికులు, 250 మంది సైనిక మిలీషియా, మొత్తం 514 మంది ఉన్నారు; ఓర్మ్ లెక్కలో వారిలో 174 మంది మాత్రమే యూరోపియన్లు, భారతీయ మస్కెట్ సైనికుల సంఖ్యను 1,500కు పెంచారు.
నవాబు బలం అంచనాల విషయం. ఆంగ్లేయుల గూఢచారులు హిల్ పేజీల్లో 30,000 నుంచి 50,000 మంది, 150 ఏనుగులు, ఒంటెలు, కాసింబజార్‌లో స్వాధీనం చేసుకున్న ఫిరంగులు, 25 మంది యూరోపియన్, 200 మంది పోర్చుగీస్ ఫిరంగి సైనికులు అని నివేదించారు. బాంగ్లాపీడియా 30,000 అంటుంది, పూర్ణియాపై బయలుదేరిన సైన్యానికి ఓర్మ్ 50,000 ఇస్తారు.
కోట వద్ద ఐదు రోజులు
సిరాజ్-ఉద్-దౌలా జూన్ 16న ఫోర్ట్ విలియం గేటు వద్ద నిలిచాడని బాంగ్లాపీడియా చెబుతోంది. రెండు రోజుల పోరాటం తర్వాత గవర్నర్ రోజర్ డ్రేక్ చాలామంది ఆంగ్లేయ నివాసులతో జూన్ 19న ఫుల్తాకు ఓడలో వెళ్లిపోయారు. సుమారు 190 మంది సైనికులు, మిలీషియా మిగిలినప్పుడు నాయకత్వం హోల్వెల్‌కు వచ్చిందని ఓర్మ్ రాశారు; బాంగ్లాపీడియా సుమారు 170 మంది తెల్లవారిని లెక్కిస్తుంది.
జూన్ 20 మధ్యాహ్నానికి తన మనుషుల్లో 25 మంది మరణించారని, 70 మందికి పైగా గాయపడ్డారని, ఫిరంగులను నడపడానికి 14 మంది మాత్రమే మిగిలారని హోల్వెల్ జూలై 17న రాశారు. చర్చల సమయంలో ఒక డచ్ సార్జెంట్ (హిల్ స్పెల్లింగ్‌లో హెడ్లెబర్గ్) నదివైపు చిన్న గేటును తెరిచాడు, నవాబు సైనికులు గోడలు ఎక్కారు. ఆ రోజు సాయంత్రం సుమారు ఐదుకు నవాబు తన సేనాని మీర్ జాఫర్‌తో కలిసి ప్రవేశించి, హోల్వెల్‌ను మూడుసార్లు కలిసి, సైనికుడి మాటగా ఆయనకు ఎలాంటి హాని జరగదని వాగ్దానం చేశాడని ఓర్మ్ రాశారు. ఖజానాలో సుమారు 50,000 రూపాయలే ఉండటం ఆయనకు అసంతృప్తి కలిగించింది.
నవాబు వైపు మరణాలను జూలైలో “వారి సొంత ఒప్పుకోలు ప్రకారం” 5,000 అని, ఆగస్టులో కనీసం 7,000 అని హోల్వెల్ ఉంచారు. 12,000 నుంచి 15,000 అనే వృత్తాంతాలను, హూగ్లీ ఆసుపత్రిలో 2,000 మంది గాయపడ్డారన్న ఫ్రెంచ్, డచ్ నివేదికను హిల్ గమనిస్తారు. ఆ నష్టాలు నవాబు అధికారులను ఆగ్రహానికి గురిచేశాయని హిల్ అంటారు.
జూన్ 20 రాత్రి
హిల్, బాంగ్లాపీడియా ప్రకారం, ఆ సాయంత్రం తాగిన కొందరు యూరోపియన్ సైనికులు నవాబు కాపలాదారులపై దాడి చేశారు. దుష్ప్రవర్తన చూపిన సైనికులను ఆంగ్లేయులు ఎక్కడ బంధిస్తారని నవాబు అడిగినప్పుడు బ్లాక్ హోల్ అని చెప్పారు; ఖైదీలు స్వేచ్ఛగా వదిలేయడానికి చాలా ఎక్కువగా ఉన్నారని, రాత్రికి వారిని బంధించాలని అతను ఆదేశించాడు. హోల్వెల్ కథనంతో సరిపోయే ఓర్మ్ వృత్తాంతంలో, కాపలాదారు సుమారు ఎనిమిది గంటలకు ఖైదీలను దళపు సాధారణ చెరసాలలోకి పంపాడు; రెండు చిన్న కిటికీలు ఉన్న “20 అడుగుల చదరం కూడా లేని” గదిలో 146 మందిని ఉంచారు. దాని అసలు కొలత 18 అడుగులు 14 అడుగుల 10 అంగుళాలు అని హిల్ డా. సి. ఆర్. విల్సన్‌ను ఉటంకిస్తారు. బాంగ్లాపీడియా నేల వైశాల్యాన్ని 267 చదరపు అడుగులుగా ఇస్తుంది, అంటే 146 మందికి ఒక్కొక్కరికి రెండు చదరపు అడుగుల కంటే తక్కువ.
ఓర్మ్ కథనంలో హోల్వెల్ ఒక ముసలి జమేదార్‌కు (కాపలా దళంలోని దేశీయ అధికారి) ఖైదీలను రెండు గదులుగా విడదీయడానికి వెయ్యి రూపాయలు, తర్వాత ఇంకా ఎక్కువ ఇస్తానన్నారు. నవాబు నిద్రపోతున్నాడని, ఎవరూ లేపే ధైర్యం చేయరని ఆ వ్యక్తి తిరిగి వచ్చి చెప్పాడు. ఉదయం తలుపు తెరిచారు, 23 మంది బయటకు వచ్చారు.
హోల్వెల్ తొలి లెక్క, రెండో లెక్క
ముర్షిదాబాద్ నుంచి రాసిన జూలై 17 లేఖలో తానూ, ఖైదీలందరూ, “సుమారు 165 లేదా 170 మంది” బ్లాక్ హోల్‌లో కిక్కిరిసి ఉన్నామని, “మాలో సుమారు 16 మంది మాత్రమే ప్రాణాలతో బయటపడ్డాం” అని హోల్వెల్ రాశారు. హూగ్లీ నుంచి ఆగస్టులో రాసి హిల్ ముద్రించిన ఆయన తర్వాతి లేఖ దాన్ని సరిదిద్దుతుంది: “బ్లాక్ హోల్‌లో పెట్టిన ఖైదీల సంఖ్యను, మరణించినవారి సంఖ్యను నేను ఎక్కువగా లెక్కించాను” అని చెబుతూ 146, 123 అని ఇస్తుంది, “గాలి లోపలికి వచ్చిన తర్వాత చాలామంది కోలుకున్నారు” అని.
అదే లేఖ నవాబుపై ఆయన ఆరోపణను కూడా సవరిస్తుంది. జూలైలో హోల్వెల్ క్రూరత్వాన్ని నవాబే ఆదేశించాడని ఆరోపించారు. ఆగస్టు నాటికి “నేను ఆయనకు అన్యాయం చేశానని ఇప్పుడు అనుకుంటున్నాను” అని, సిరాజ్ ఆదేశం సాధారణమైనదేనని రాశారు: “మా సంఖ్య స్వేచ్ఛగా వదిలేయడానికి చాలా ఎక్కువగా ఉన్నందున, ఆ రాత్రి మమ్మల్ని బంధించాలి”. తమ మరణించినవారి పట్ల జమేదార్లు, కాపలాదారుల ఆగ్రహమే ఆ రాత్రి ప్రవర్తన రూపం తీసుకుందని హోల్వెల్ రాశారు. తర్వాత బ్రిటన్‌లో చెప్పిన కథ హోల్వెల్ కథనంపైనే ఆధారపడి ఉందని బాంగ్లాపీడియా చెబుతోంది.
ఇతరులు ఎలా లెక్కించారు
ఆ వేసవి ఇతర లెక్కలను హిల్ ముద్రించారు:
- లోపల ఉన్న కెప్టెన్ మిల్స్ జేబు పుస్తకంలో 144 మంది పురుషులు, స్త్రీలు, పిల్లలను బంధించారని, “120కి పైగా” ఊపిరాడక చనిపోయారని ఉంది.
- జూలై 16న చందర్‌నగర్ నుంచి రాసిన వాట్స్, కొలెట్ 146 అని, 123 మంది మరణించారని చెప్పారు.
- ఓర్మ్‌కు రాసిన విలియం లిండ్సే సుమారు 200 మంది ఖైదీలు అంటారు.
- నవంబర్ 24న బటావియాకు రాసిన హూగ్లీలోని డచ్ మండలి, 40 మందికి మాత్రమే చోటున్న గదిలో సుమారు 160 మంది ఉన్నారని, 15 లేదా 16 మంది తప్ప అందరూ చనిపోయారని చెబుతుంది.
ఇద్దరు అర్మేనియన్ వ్యాపారులు దీని గురించి రాశారని గుప్తా జతచేస్తారు. ఎమిన్ “400 (? 40)” మంది ఆంగ్లేయులు ఊపిరాడక చనిపోయారని ఇస్తారు, ప్రశ్నార్థకం గుప్తా అడుగు వివరణలో ఉంది; ఖోజామాల్ పదిహేను మంది యూరోపియన్లు చనిపోయారని ఇస్తారు. ఆ కాలపు భారతీయ చరిత్రలు ఈ ఘటనను ప్రస్తావించలేదని గుప్తా గమనిస్తారు.
చరిత్రకారులు దీన్ని ఎలా చూశారు
యుద్ధంలో జరిగిన మరణాలు, తరలింపు, పలాయనాల తర్వాత, లొంగుబాటు జరిగిన మూడు గంటల తర్వాత 146 మంది ఖైదీలు సిరాజ్ చేతుల్లో మిగిలి ఉండే అవకాశం లేదన్న వాదనను ముర్షిదాబాద్‌లోని ఇంగ్లిష్ హైస్కూల్ ప్రధానోపాధ్యాయుడు జె. హెచ్. లిటిల్‌కు బాంగ్లాపీడియా ఆపాదిస్తుంది. భోలానాథ్ చుందర్ ఆ గది పరిమాణంలో ఒక ప్రదేశాన్ని వెదురుతో కంచె వేసి చూడగా, తన బెంగాలీ కౌలుదారుల్లో 146 మంది కంటే చాలా తక్కువమంది మాత్రమే లోపల పట్టారని కూడా అది చెబుతుంది. లిటిల్ మరింత ముందుకెళ్లి ఈ విషాదాన్ని “భారీ బూటకం” అన్నారని గుప్తా అంటారు.
ఆంగ్ల పండితులు ఎక్కువగా గుప్తా పిలిచిన కర్జన్-విల్సన్-హిల్ సంప్రదాయాన్ని అనుసరించారు; హోల్వెల్ వృత్తాంతం ప్రధానంగా నిజమని అది భావిస్తుంది. 123 మరణాలను హిల్ స్వయంగా అంగీకరిస్తారు, కానీ మరణించినవారిలో 56 మందిని మాత్రమే పేరుతో గుర్తించగలమని అంటారు. “బహుశా అరవై కంటే ఎక్కువ కాదు” మంది బంధించబడ్డారని జదునాథ్ సర్కార్ భావించారని, దాన్ని “ఒక ఊహ మాత్రమే” అన్నారని గుప్తా నివేదిస్తారు. గుప్తా సొంత పునర్నిర్మాణం దానికి “చాలా దగ్గరగా” ఉంది; ముట్టడిలో 235 మంది యూరోపియన్లు ఉన్నారని, వారిలో 159 మంది బతికారని, 76 మంది చనిపోయారని ఆయన లెక్కిస్తారు; హోల్వెల్ జాబితాలోని 52 బ్లాక్ హోల్ మృతుల్లో పోరాటంలో చనిపోయినవారు ఉన్నారని వాదిస్తారు.
పెర్సివల్ స్పియర్ Oxford History of India (1958) గురించి బాంగ్లాపీడియా సారాంశం ప్రకారం, నవాబు ఏజెంట్ల “అజ్ఞానం, ఉదాసీనత, గందరగోళం” వల్ల ఆ ఘటనను పోలినదేదో జరిగింది, అయితే సంఖ్యలు అనిశ్చితం. కారణం: కలకత్తా రక్షకుల్లో 123 మంది ఏమయ్యారో ఇంకా లెక్క తేల్చాల్సి ఉంది, వారు యుద్ధంలో పడ్డారన్న ఆధారాలు బ్లాక్ హోల్ ఆధారాల కంటే బలహీనంగా ఉన్నాయి.
అలీనగర్, ప్లాసీ, స్మారకం
జూన్ 21న సిరాజ్-ఉద్-దౌలా కలకత్తా పేరును అలీనగర్‌గా మార్చి కోటలో మసీదు కట్టించాలని ఆదేశించాడని హిల్ రాశారు. దాన్ని తిరిగి తీసుకోవడానికి కంపెనీ దళాలు 1757 జనవరి 2న దిగాయి, ఫిబ్రవరి నాటికి కలకత్తా మళ్లీ కంపెనీ చేతుల్లోకి వచ్చిందని నేషనల్ ఆర్మీ మ్యూజియం చెబుతోంది.
1757 జూన్ 23న ప్లాసీలో నవాబుకు 16,000 అశ్వికులతో కలిపి సుమారు 50,000 మంది ఉన్నారని, కంపెనీ దళం సుమారు 3,000 మంది, వారిలో 2,100 మంది భారతీయ సిపాయిలు, సుమారు 800 మంది యూరోపియన్లు అని మ్యూజియం ఇస్తుంది. నవాబు అశ్వదళానికి నాయకత్వం వహించిన మీర్ జాఫర్ పాల్గొనడానికి నిరాకరించాడు; tuput గత వ్యాసం కొనుగోలు చేసిన యుద్ధం దీన్ని వివరిస్తుంది. 1757 జూలై 2న సిరాజ్ పట్టుబడ్డాడని, ఆ రాత్రే ముర్షిదాబాద్‌లో మీర్ జాఫర్ కుమారుడు (ఓర్మ్ ఆయనను మీరమ్ అంటారు) ఆదేశంతో హత్య చేయబడ్డాడని ఓర్మ్ రాశారు. ఆ పట్టును కంపెనీ మూడు ప్రావిన్సుల ఆదాయంగా ఎలా మార్చుకుందో బక్సర్ యుద్ధం వ్యాసంలో ఉంది; ఆ ఆదాయం తర్వాత ఏమి చేసిందో బ్రిటన్ భారతదేశాన్ని ఎలా దోచుకుంది వ్యాసంలో ఉంది.
బ్లాక్ హోల్ మృతులకు హోల్వెల్ స్మారకాన్ని 1760లో కలకత్తాలో నెలకొల్పారు, 1821లో కూల్చేశారు, 1902లో లార్డ్ కర్జన్ ఆధ్వర్యంలో పునరుద్ధరించారు, 1940లో నిర్లక్ష్యానికి గురైన ఒక చర్చి ప్రాంగణానికి తరలించారు అని పార్థా చటర్జీ The Black Hole of Empire ను వివరిస్తూ ప్రిన్స్‌టన్ యూనివర్సిటీ ప్రెస్ చెబుతోంది. దాన్ని తొలగించాలన్న 1940 ఉద్యమం సుభాష్ చంద్ర బోస్ అరెస్టుకు దారితీసింది. 1940 జూలై 11న భారత విదేశాంగ కార్యదర్శి లియో ఏమరీ కామన్స్‌కు చెప్పారు: ఆ స్మారకాన్ని కూల్చేయడానికి లేదా తొలగించడానికి “బలప్రయోగంతో చర్య చేపట్టే” ఉద్దేశాన్ని బోస్ ప్రకటించినందున, శాంతికి భంగం కలగకుండా ముందే నివారించడానికి జూలై 2న ఆయనను అరెస్టు చేశారు. 1940 నవంబర్ 26న ప్రెసిడెన్సీ జైలులో బోస్ రాసిన సొంత వృత్తాంతం ప్రకారం, అప్పుడు బెంగాల్ ప్రభుత్వం స్మారకాన్ని తొలగించాలని నిర్ణయించి, ఆందోళనపై నిర్బంధించిన వారందరినీ విడుదల చేసింది; తనను, నరేంద్ర నారాయణ్ చక్రవర్తిని ఇద్దరినీ మినహాయించి.
మూలాలు మరియు మరింత చదవడానికి
- Robert Orme, A History of the Military Transactions of the British Nation in Indostan, vol. 2, Books VI and VII (Madras reprint), Internet Archive
- S. C. Hill (ed.), Bengal in 1756-57: a selection of public and private papers, vol. 1, with an historical introduction (Indian Records Series), Internet Archive
- Brijen K. Gupta, The Black Hole Incident, The Journal of Asian Studies, vol. 19, no. 1 (November 1959), pp. 53 to 63
- Banglapedia: Black Hole Incident (Mohammad Shah)
- National Army Museum: Battle of Plassey
- Hansard, House of Commons, 11 July 1940, vol. 362, c. 1330: Political Situation (India, Mr. Subhas Bose)
- Subhas Chandra Bose, My Political Testament, Presidency Jail, 26 November 1940, Netaji Subhas Bose website
- Princeton University Press: Partha Chatterjee, The Black Hole of Empire (2012), publisher's description
ఈ వ్యాసం AI సాధనాల సహాయంతో పరిశోధించి రాయబడింది మరియు కచ్చితత్వం కోసం సవరించబడింది. ఇది సాధారణ సమాచారం మరియు చర్చ కోసం మాత్రమే, వృత్తిపరమైన సలహా కాదు. మా సంపాదకీయ ప్రమాణాలు మరియు నిరాకరణ చూడండి. తప్పు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి.
నచ్చిందా? తదుపరిది పొందండి.
ఒకసారి ఒక మంచి వ్యాసం, నేరుగా మీ ఇన్‌బాక్స్‌కు. స్పామ్ లేదు, ఎప్పుడైనా ఆపవచ్చు.
