పూరి కలెక్టర్ 1865 డిసెంబర్‌లో సార్వత్రిక దైన్యం నివేదించారు; ఒరిస్సాకు బియ్యం దిగుమతి చేయాలనే ఆదేశం 1866 మే 29న వచ్చింది, అప్పటికే రుతుపవనాలు ఓడరేవులను మూసివేయడం మొదలుపెట్టాయి

1865 డిసెంబర్ 29న పూరి మేజిస్ట్రేట్, కలెక్టర్ అయిన జి. ఎన్. బార్లో తన జిల్లాలో అత్యంత దెబ్బతిన్న ప్రాంతంలో పర్యటన ముగించి, అంతకు ముందటి టెలిగ్రామ్‌లోని నాలుగు మాటల్లో సారాంశం చెప్పారు: “దైన్యం సార్వత్రికం, సంపూర్ణం.” ఒరిస్సాకు బియ్యం దిగుమతి చేయాలనే ఆదేశం బెంగాల్ లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్ సర్ సెసిల్ బీడన్ నుంచి 1866 మే 29న వచ్చింది, అంటే ఐదు నెలల తర్వాత, నైరుతి రుతుపవనాలు తీరాన్ని ఓడలకు మూసివేయడం మొదలుపెట్టిన వేళ (ఆ గాలుల వ్యవస్థ: రుతుపవనాల శాస్త్రం). ఒడియా స్మృతి ఈ కరువును నాఅంక దుర్భిక్షం (Na’anka durbhiksha) అంటుంది, అంటే గజపతి రాజు దివ్యసింహ దేవ తొమ్మిదో పాలనా సంవత్సరపు కరువు. దీనిపై విచారించిన కమిషన్ 1867 ఏప్రిల్ 6న నివేదిక ఇచ్చింది. ఆ ప్రావిన్సే ఇప్పటి ఒడిశా.

1865 సెప్టెంబర్‌లో ఆగిపోయిన వర్షాలు

సహజ కారణం 1865 సెప్టెంబర్ మధ్యలోనే వర్షాలు ముగియడమని కమిషన్ తన సారాంశంలో పేర్కొంది; బెంగాల్ లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్ల చరిత్రలో సి. ఇ. బక్లాండ్ దాన్ని ఇలా నమోదు చేశారు. ఆ ఏడాది పూరిలో 36.3 అంగుళాల వర్షం పడింది, సగటు 60 నుంచి 65. ప్రావిన్స్ ప్రధానంగా ఆధారపడే శీతాకాలపు వరి పంట, సుమారు 12,000 చదరపు మైళ్ల ప్రాంతంలో సగటులో మూడో వంతు కంటే తక్కువగా ఉందని 1880 నాటి భారత కరువు కమిషన్ లెక్కించింది.

నిల్వలు తక్కువగా ఉన్నాయి. 1865కు ముందటి ఆరేళ్లలో ఒరిస్సా ఏటా సుమారు 20,000 టన్నుల బియ్యం ఎగుమతి చేసింది, అందులో చివరి సంవత్సరం 33,000 టన్నులు, వాటిలో 28,000 బాలాసోర్ నుంచే. కమిషన్‌కు అధ్యక్షత వహించిన జార్జ్ క్యాంప్‌బెల్ 1893లో రాసినదేమిటంటే, బెంగాల్ ప్రావిన్సుల్లో దాదాపు వందేళ్లుగా అలాంటిదేదీ జరగలేదు కాబట్టి బెంగాల్ అధికారులు కరువును అసంభవమని భావించేవారు.

కలెక్టర్లు బియ్యం అడిగారు, రెవెన్యూ బోర్డు నిరాకరించింది

ఆందోళన జిల్లాల్లో మొదలైంది. 1865 అక్టోబర్ 10న పూరి దక్షిణ ప్రాంతం నుంచి వచ్చిన నివేదిక అప్పటికే ఆందోళనకరంగా ఉంది; అక్టోబర్ 20 వర్షం లేకుండా గడిచాక బియ్యం వ్యాపారం ఆగిపోయి, కటక్, పూరిలలో బజార్లు మూతపడ్డాయి. అక్టోబర్ 26న బాలాసోర్ కలెక్టర్ మస్‌ప్రాట్, భూస్వాములు (జమీందార్లు) తమ రెవెన్యూ చెల్లించడానికి గడువు కోరుతూ పెట్టిన అర్జీని పంపారు; కలకత్తాలోని రెవెన్యూ బోర్డు నవంబర్ 9న దాన్ని “అంగీకారయోగ్యం కాదు” అని తిరస్కరించింది.

బోర్డు నవంబర్ 25 నివేదిక, తనకు “చాలా అసంపూర్ణం” అని అంగీకరించిన సమాచారంపై రాసినది, విధానాన్ని నిర్ణయించింది. ధరలు ప్రకటిస్తారు, ప్రజా పనులు వేతనంతో కూడిన పని ఇస్తాయి, కరువు వస్తే ప్రధానంగా స్థానిక సహాయ కమిటీల ద్వారా ప్రైవేటు దాతృత్వంపై ఆధారపడతారు. బెంగాల్ ప్రభుత్వం డిసెంబర్ 11న దాన్ని ఆమోదించింది. ధాన్యం వ్యాపారంలో ప్రభుత్వం జోక్యం చేసుకోదని స్థానిక అధికారులకు చెప్పినట్లుగా కరువు కమిషనర్లు దాన్ని అర్థం చేసుకున్నారు.

1866 జనవరి 26న ప్రజా పనుల శాఖ కార్యదర్శి, బీడన్ సూచనల మేరకు, తన రోడ్డు కూలీల కోసం బియ్యం కొనేందుకు అడ్వాన్స్ కావాలన్న బార్లో అభ్యర్థనను తిరస్కరించడాన్ని ఆమోదించారు: “బియ్యం సరఫరా చేసే పనితో ఈ శాఖకు ఏ సంబంధమూ ఉండకూడదు.” అదే రోజు, వేతనాలు నగదుగా ఇవ్వాలని బోర్డు ఆదేశించింది. ఒరిస్సా కమిషనర్ టి. ఇ. రావెన్‌షా జనవరి 31న టెలిగ్రాఫ్ చేశారు: “కరువు సహాయం నిలిచిపోయింది.” బోర్డు ఫిబ్రవరి 1న బదులిచ్చింది: “పూరికి బియ్యం దిగుమతి చేయడానికి ప్రభుత్వం నిరాకరిస్తోంది.” దిగుమతికి లేదా ప్రత్యేక విచారణకు ఆదేశించాల్సిన సమయం ఆ జనవరి టెలిగ్రామ్‌లతోనే వచ్చిందని కమిషన్ తర్వాత పేర్కొంది. నగదు వేతనాల ఆదేశం తనకు చేరినట్లు గుర్తులేదని, చేరి ఉంటే తాను వ్యతిరేకించేవాడినని బీడన్ కమిషన్‌కు చెప్పారు.

ఆ సమయంలోనే బియ్యం మోసుకొస్తున్న ఓడ పూరి తీరంలో ధ్వంసమైంది. సరుకు కొనాలని మేజిస్ట్రేట్ కోరుకున్నారని, ఆ తర్వాత బీమా ప్రశ్నలు వచ్చాయని, ఫిబ్రవరి చివరి వరకు అది పోలీసు కాపలాలో ఉండిపోయిందని, ఆ తర్వాత కెప్టెన్ దాన్ని వేరే చోటికి పంపేశాడని క్యాంప్‌బెల్ నమోదు చేశారు.

ఫిబ్రవరిలో పర్యటన, ఏప్రిల్‌లో నిష్క్రమణ

బీడన్ ఫిబ్రవరి 15 నుంచి 19 వరకు ఒరిస్సాను సందర్శించారు, ఎక్కువగా కటక్‌లో; అక్కడ ఆయన ఒక లెవీ, ఒక దర్బార్ నిర్వహించి, ఈస్ట్ ఇండియా ఇరిగేషన్ కంపెనీ కాలువ పనులను చూశారు. బియ్యం కొరత తన దృష్టికి ఎప్పుడూ రాలేదని ఆయన కమిషన్‌కు చెప్పారు. అధికారులు ఆయనపై ఒత్తిడి తేలేదని, అప్పటికే తాము తుది ఆదేశాలుగా భావించినవి అందుకున్నారని కమిషన్ జోడించింది. ప్రచారం పొందిన ఆయన దర్బార్ ప్రసంగం, ధరల నియంత్రణ గురించి ఇలా చెప్పింది: “నేను అలా చేయడానికి ప్రయత్నిస్తే, నన్ను నేను దొంగ లేదా బందిపోటు కంటే మెరుగైన వాడిగా భావించను.” అది గణనీయమైన అసంతృప్తిని కలిగించిందని కమిషన్ నమోదు చేసింది.

మార్చి 28న బెంగాల్‌లో కరువు వచ్చే సూచనలు లేవని బెంగాల్ ప్రభుత్వం భారత ప్రభుత్వానికి చెప్పింది. బీడన్ ఏప్రిల్ 15న కలకత్తా నుంచి డార్జిలింగ్‌కు వెళ్లారు. వెళ్లమని చెప్పిన టెలిగ్రామ్ వచ్చాక రావెన్‌షా ఏప్రిల్ 20న బాలాసోర్ నుంచి మయూర్‌భంజ్‌కు వెళ్లారు, డివిజన్‌కు ఒక నెలకు పైగా అధిపతి లేకుండా పోయాడు. ఏప్రిల్ 30న పూరి పోలీసు సూపరింటెండెంట్ తన డైరీలో రాశారు: “ఈ జిల్లాలో కరువు విషయంలో ప్రభుత్వం ఏ చర్యలూ తీసుకుంటున్నట్లు నాకు తెలియదు.”

రావెన్‌షా మే 27న తిరిగి వచ్చి, కటక్‌లోని సైనికులు, ప్రభుత్వ కార్యాలయాలు ఆకలితో చచ్చే స్థితిలో ఉన్నాయని గుర్తించారు. మే 28న దిగుమతి సిఫార్సు చేస్తూ టెలిగ్రాఫ్ చేశారు, బీడన్ మే 29న ఆదేశించారు.

రుతుపవనాలు మూసేసిన ఓడరేవులు

ఆలస్యం అంటే ఏమిటో 1880 కరువు కమిషన్ వివరిస్తుంది; ఒరిస్సా నుంచి కలకత్తాకు ఉన్న ఏకైక రోడ్డుపై కంకర పరచలేదని, వంతెనలు లేవని కూడా చెబుతుంది. ఆహార నిల్వలు అయిపోయినట్లు మేలో తెలిసింది, “దక్షిణ రుతుపవనాలు అప్పటికే మొదలయ్యాయి”, సముద్రం ద్వారా లేదా భూమార్గంలో దిగుమతి దాదాపు అసాధ్యమైంది. వేసవి రుతుపవనాల ఆరు నెలల్లో ఏ ఓడా తీరానికి చేరలేదని డబ్ల్యూ. డబ్ల్యూ. హంటర్ 1872లో రాశారు.

బియ్యం దించడానికి ఏమీ సిద్ధం చేయలేదని కూడా కమిషన్ గుర్తించింది. ఫాల్స్ పాయింట్ రోడ్‌స్టెడ్‌ను తగినంతగా ఉపయోగించలేదు, ధాన్యాన్ని దించి లోపలికి తీసుకెళ్లడానికి సిబ్బందీ లేరు. ధామ్రా నదికి బోయాలు వేయడానికి వెళ్లిన హెచ్. ఎ. హారిస్‌ను, ఇరిగేషన్ కంపెనీ అధికారులను ప్రత్యేకంగా ప్రశంసించారు. బాలాసోర్ జిల్లాకు సహాయం కోసం దిగుమతి చేసిన 3,505 టన్నులలో ఐదింట నాలుగు వంతులు ధామ్రా ద్వారా ఒడ్డుకు చేరాయని ఆ జిల్లా కలెక్టర్ తర్వాత అంచనా వేశారు.

నవంబర్ చివరికి ప్రభుత్వ దిగుమతులు సుమారు 10,000 టన్నులని, అవి వేల మంది ప్రాణాలు కాపాడాయని 1880 కమిషన్ చెబుతుంది. సెప్టెంబర్ నాటికి వండిన ఆహారం ఇచ్చే కేంద్రాలన్నీ దాదాపు తెరుచుకున్నాయి: కటక్‌లో 43, బాలాసోర్‌లో 22, పూరిలో 23. వరదలకు ముందు వచ్చిన భారీ వర్షాలు, తుఫానుల మధ్య ఆగస్టు రెండో వారంలో మరణాలు గరిష్ఠానికి చేరాయి. వరదలే అత్యధిక మరణాలకు కారణమని బీడన్ భావించారు, కానీ కమిషనర్లు వాటిని ద్వితీయ కారణంగా పరిగణించారు.

ప్రభుత్వం బయట ఎవరు మాట్లాడారు

పూరి భారతీయ డిప్యూటీ మేజిస్ట్రేట్ చేసిన విజ్ఞప్తి మార్చి మొదట్లో హిందూ పేట్రియట్‌లో వచ్చింది; అది ప్రత్యేక దృష్టిని ఆకర్షించలేదని బక్లాండ్ చెబుతారు. ఏప్రిల్ 14న కలకత్తాలోని యువ వ్యాపారి జె. ఎస్. సైక్స్ ఒరిస్సా కరువు నిధిని ప్రకటించారు, అది 18,000 రూపాయలకు పైగా సేకరించింది. కలకత్తాకు చేరిన నిరాశ్రయుల్లో 15,000 నుంచి 18,000 మందికి భోజనం ప్రధానంగా ధనవంతులైన భారతీయ నివాసుల విరాళాల ద్వారా అందిందని, ఆగస్టు 13న ఏర్పడిన సాధారణ సహాయ కమిటీ చిత్పూర్‌లో శిబిరం పెట్టిందని బక్లాండ్ నమోదు చేశారు.

మొదటి ఒడియా పత్రిక ఉత్కళ దీపిక (Utkala Deepika) గౌరీశంకర్ రే ఆధ్వర్యంలో 1866 ఆగస్టు 4న వారపత్రికగా మొదలైంది; బాధితుల పరిస్థితిని పాలనా యంత్రాంగానికి చేరవేయడం దాని లక్ష్యమని సంబాద్ ఇంగ్లీష్ చెబుతోంది. ఒడియా ప్రజలకు బెంగాలీల వంటి వార్తాపత్రికా వ్యవస్థ లేదని, అందుకే “బెంగాలీలు తమ గొంతు వినిపించినట్లు వారు వినిపించుకోలేకపోయారు” అని క్యాంప్‌బెల్ రాశారు.

బార్లో, మస్‌ప్రాట్, సైక్స్, పారీకుడ్ రాజా ఇంకా ఇతరులను కమిషన్ ప్రశంసించింది. పారీకుడ్ ఎస్టేట్‌కు హంటర్ ఇచ్చిన లెక్కలు స్థానిక స్థాయిని చూపుతాయి: 1866 మొదట్లో 11,179 మంది, తర్వాతి పద్దెనిమిది నెలల్లో కరువులో 5,375 మంది మరణం, 1,250 మంది వలస, 1867లో మిగిలినవారు 4,519. బాలాసోర్‌కు చెందిన రచయిత ఫకీర్ మోహన్ సేనాపతి అప్పటికి 23 ఏళ్ల వారు, తన ఆత్మకథలో ఇలా రాశారు: “ఒక్క సంవత్సర కాలంలో మూడు మిలియన్ల మంది వరకు మరణించారు.” ఆయన సంఖ్య ఏ అధికారిక అంచనా కంటే ఎంతో ఎక్కువ.

క్యాంప్‌బెల్ కమిషన్, మరణాల లెక్క

విచారణకు 1866 అక్టోబర్ 9న భారత వ్యవహారాల రాష్ట్ర కార్యదర్శి (సెక్రటరీ ఆఫ్ స్టేట్) పంపిన డిస్పాచ్ ఆదేశించింది. భారత ప్రభుత్వం ఆ డిసెంబర్‌లో హైకోర్టు న్యాయమూర్తి జార్జ్ క్యాంప్‌బెల్‌ను అధ్యక్షునిగా, కల్నల్ డబ్ల్యూ. ఇ. మోర్టన్, హెచ్. ఎల్. డాంపియర్‌లను సభ్యులుగా కమిషన్ నియమించింది. కారణాలు ఏమిటి, సకాలంలో చర్యలు తీసుకున్నారా, మళ్లీ రాకుండా ఎలా అడ్డుకోవాలి అన్నవి దాని పరిధి. అది ఒరిస్సా, మిడ్నాపూర్‌లను సందర్శించి, 130 మంది నుంచి వాంగ్మూలాలు తీసుకుని, రెండు పెద్ద ఫోలియో సంపుటాలతో 1867 ఏప్రిల్ 6న తన నివేదికపై సంతకం చేసింది. ఈ కరువును క్యాంప్‌బెల్ తర్వాత “ఈ శతాబ్దంలో భారతదేశంలోని ఏ భాగంలోనైనా అనుభవించిన అత్యంత తీవ్రమైన కరువు” అన్నారు.

ఆలస్యాలను కమిషనర్లు మూడు రకాల కారణాలకు ఆపాదించారు: ఎవరూ తప్పించలేని పరిస్థితులు, దిగువ బెంగాల్ పాలన తీరు, వ్యక్తిగత అధికారుల తప్పులు. అత్యంత అప్రమత్తమైన ప్రభుత్వం కూడా 1866 ఆరంభంలో ప్రతి అవసరానికీ సరిపడా ధాన్యాన్ని చేర్చలేకపోయేదని వారు చెప్పారు. బెంగాల్‌లోని శాశ్వత సెటిల్‌మెంట్ జిల్లాలకు మాత్రమే సరిపోయే నియమాలను రెవెన్యూ బోర్డు ఒరిస్సాకు వర్తింపజేసిందని, వ్యాపారులు నిల్వ చేసుకుంటున్నారన్న నమ్మకానికి రావెన్‌షా అతి ప్రాధాన్యం ఇచ్చారని, బీడన్ అతి ఆశావాద దృక్పథం తీసుకున్నారని కూడా వారు గుర్తించారు. సంక్షోభాన్ని గుర్తించాక రావెన్‌షా చేసిన కృషిని వారు అంగీకరించారు.

మరణాలపై, జనాభా “మూడు మిలియన్ల కంటే తక్కువ కాదు” అనుకుని మరణాలు నాలుగో వంతని రావెన్‌షా, ఐదో వంతని బీడన్ చెప్పినట్లు కమిషన్ ఉటంకించింది. ఏది దగ్గరో అది చెప్పలేకపోయింది, నాలుగో వంతు అంచనా మరీ ఎక్కువ అని “మేమే చెప్పలేము” అంది. ఒరిస్సాలో అధికారిక లెక్క 7,00,000 మరణాలను అతిశయోక్తి కాదని నివేదిక పరిగణించిందని స్పెక్టేటర్ 1867 జూలైలో రాసింది. 7,50,000 మంది, అంటే జనాభాలో నాలుగో వంతు, మరణించారని హంటర్ 1872లో రాశారు; అవే 7,50,000 సంఖ్యను సేమౌర్ కామన్స్‌కు చెప్పారు. సుమారు మూడో వంతు, అంటే దాదాపు పది లక్షల మంది మరణించారని అంచనా అని 1880 కరువు కమిషన్ రాసింది. భాగహారాలు కూడా వేర్వేరు: అత్యంత దెబ్బతిన్న ప్రాంతానికి 1880 కమిషన్ సుమారు నాలుగు మిలియన్లు అంటుంది, ప్రావిన్స్ మొత్తానికి హంటర్ సుమారు మూడు మిలియన్లు. నాలుగో వంతు అని కమిషన్ స్వయంగా చెప్పలేదని, 1871 జనాభా లెక్కల్లో జనాభా ఊహించని విధంగా ఎక్కువగా కనిపించడంతో తర్వాత తనకే ఆ మరణాల సంఖ్యపై సందేహం కలిగిందని క్యాంప్‌బెల్ 1893లో రాశారు. కరువుకు ముందు జనగణన జరగలేదు, నష్టం అపారమని ప్రతి మూలం అంటుంది.

ఆ తర్వాత ఏం జరిగింది

హెన్రీ సేమౌర్ తీర్మానంపై 1867 ఆగస్టు 2న కామన్స్‌లో జరిగిన చర్చలో, భారత వ్యవహారాల రాష్ట్ర కార్యదర్శి సర్ స్టాఫర్డ్ నార్త్‌కోట్, బీడన్ లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్‌గా ఉండటం మానేశారని, రెవెన్యూ బోర్డుల వ్యవస్థ చెడ్డదని అన్నారు. గడువు ముగియనున్న ఒరిస్సా భూమి సెటిల్‌మెంట్‌ను, శిస్తులు పెంచకుండా ముప్పై ఏళ్లకు పునరుద్ధరించారు; కౌలుదార్ల హక్కులను నమోదు చేయాలనే షరతుపై క్యాంప్‌బెల్ కమిషన్ దీన్ని సిఫార్సు చేసింది. వదులుకున్న ఆదాయాన్ని హంటర్ ఏడాదికి £16,828గా లెక్కించారు. కొనవద్దని క్యాంప్‌బెల్ కమిషన్ సలహా ఇచ్చినప్పటికీ, ఈస్ట్ ఇండియా ఇరిగేషన్ కంపెనీ కాలువలను 1868 డిసెంబర్ 31న అంచనా వ్యయం £941,368కి ప్రభుత్వం స్వాధీనం చేసుకుంది. ఒరిస్సా కాలువలు ఆర్థికంగా నిరాశ కలిగించాయని 1880 కమిషన్ గుర్తించింది, అదే సమయంలో 1873 నుంచి 1874 కరువులో అవి 1,59,500 ఎకరాల వరి పంటను, కనీసం £600,000 విలువైనదాన్ని కాపాడాయని కూడా నమోదు చేసింది. 1870 నుంచి 1871 కరువు తర్వాత నీటిపారుదల కిందకు వచ్చిన 1,00,000 ఎకరాలు 1866లో ప్రభుత్వం దించిన 1,75,000 హండ్రెడ్‌వెయిట్ల బియ్యానికి వ్యతిరేకంగా సుమారు 7,50,000 హండ్రెడ్‌వెయిట్ల పొట్టు తీసిన బియ్యానికి సమానమని హంటర్ లెక్కగట్టారు. కటక్ నుంచి కలకత్తాకు ప్రధాన రహదారి, నౌకాయాన కాలువలు కావాలని కూడా కమిషన్ కోరింది; కోస్ట్ కెనాల్ 1887 సెప్టెంబర్ 1న పూర్తిగా తెరుచుకుంది.

1876 నుంచి 1878 కరువు తర్వాత ఏర్పడిన 1880 కమిషన్ (చూడండి: లిట్టన్, కరువు), 1868లో నార్త్-వెస్ట్ ప్రావిన్సెస్‌లోని ప్రతి జిల్లా అధికారికి, నివారించదగిన ఆకలి మరణాలకు వ్యక్తిగతంగా బాధ్యత వహిస్తారని గుర్తు చేశారని, 1873 నుంచి 1874 బిహార్ కరువులో ఉదారమైన సహాయానికి “ఒరిస్సా జ్ఞాపకాలు” రూపం ఇచ్చాయని చెబుతుంది. ఒరిస్సా సహాయానికే సుమారు రూ. 1,45,00,000 ఖర్చయిందని, అది “ఒకేసారి తక్కువ సమర్థమైనది, ఎక్కువ ఖరీదైనది”గా నిలిచిందని కూడా అది రాసింది. జనరల్ రిచర్డ్ స్ట్రాచీ ఆధ్వర్యంలోని దాని నివేదిక ఒక నమూనా కరువు నియమావళిని జతచేసి, ప్రతి ప్రాంతీయ ప్రభుత్వం తనదైన నియమావళిని రూపొందించుకోవాలని కోరింది, ఆ బాధ్యతతో, రాజ్యం నివారించగలిగినంత వరకు “ఆహారం లేక ఎవరినీ చనిపోనివ్వకూడదు” అని.