चादर म्हणजे झांस्करी कुटुंबांनी पिढ्यानपिढ्या हिवाळ्यात चालत आलेली गोठलेली झांस्कर नदी, आणि २०२३ मध्ये लेह प्रशासनाच्या लेखी नियमांखाली १,३२५ ट्रेकरांनी ती चालली

चादर म्हणजे लडाखमध्ये दर हिवाळ्यात झांस्कर नदीवर तयार होणारा बर्फाचा थर, आणि चादर ट्रेक म्हणजे त्यावरून चालण्याची मोहीम, जी पर्यटक आता नोंदणीकृत संचालकांमार्फत करतात. दरीपलीकडच्या गावांसाठी हा बर्फ म्हणजे रस्ता आहे. लेहमधील लडाख आर्ट्स अँड मीडिया ऑर्गनायझेशनच्या (एलएएमओ) संशोधन सहयोगी रिग्झिन चोदोन यांनी लिहिले की लिंगशेड, चिलिंग आणि न्येरग्ससारख्या ठिकाणांसाठी हिवाळ्यात बाहेरच्या जगाशी जोडणारा हाच एकमेव प्रत्यक्ष दुवा आहे.

सुमारे सहा आठवडे टिकणारा रस्ता

आउटलुक ट्रॅव्हलरच्या २०१७ च्या मार्गदर्शिकेत चादरला झांस्करींची हिवाळी जीवनरेखा आणि दरीच्या चार पारंपरिक मार्गांपैकी चौथा म्हटले आहे. चोदोन यांनी लिहिले की रहिवासी पिढ्यानपिढ्या हा मार्ग चालत आले आहेत, मुख्यतः लोणी विकण्यासाठी, आणि या मार्गाची नोंद इतिहासकार जॅनेट रिझवी आणि लेखक जेम्स क्राउडेन व ऑलिव्हिए फोल्मी यांनी केल्याचा उल्लेख त्यांनी केला. डिप्लोमॅटिक कुरियरने २०१३ मध्ये नोंदवले की झांस्करचे तिबेटी वसाहतकर १,००० वर्षांपेक्षा अधिक काळापूर्वी तिथे आले, हा मार्ग शतकानुशतके वापरात आहे, आणि व्यापारी बहुतेकदा मीठ, धान्य, कश्मिरी लोकर, नीळ आणि रेशीम घेऊन तो चालत लेहला जात. त्यातला कोणता माल प्रत्यक्ष बर्फावरून गेला हे त्या लेखात सांगितलेले नाही, म्हणून ही यादी झांस्करी व्यापाराची सर्वसाधारण यादी आहे.

बर्फाचा हंगाम लहान आहे. आउटलुक ट्रॅव्हलर म्हणते की जानेवारीच्या मध्यापासून फेब्रुवारीच्या मध्यापर्यंत, म्हणजे सर्वात सुरक्षित आठवड्यांत, नदी ६ ते १० फूट खोलीपर्यंत गोठलेली असते, आणि फेब्रुवारीच्या अखेरीस बर्फ अनेकदा अस्थिर होतो. चोदोन यांनी ट्रेकिंगचा हंगाम सुमारे ४५ दिवसांचा मानला.

किती लांब, हे मोजणाऱ्यावर अवलंबून

प्रकाशित लांबी एकमेकांशी जुळत नाहीत. डेली एक्सेलसियरने २०१९ मध्ये नोंदवले की ट्रेक सुमारे १०० किमीचा आहे. आउटलुक ट्रॅव्हलरने गोठलेल्या नदीवरील मार्गाची लांबी १५० किमी दिली आहे, आणि त्याच्या लेखकाने चिलिंगपासून जाऊन-येऊन सुमारे दहा दिवस चाल केली असे म्हटले आहे. चोदोन यांनी २०२० च्या सुमारास लिहिताना सुरुवातीचे ठिकाण लेहपासून रस्त्याने सुमारे ६० किमी असल्याचे सांगितले आणि पाच ते सात दिवसांची चाल वर्णन केली. अनेक पर्यटक सुमारे पाच दिवसांनंतर न्येरग्सजवळच्या गोठलेल्या धबधब्यापाशी (स्रोतांत न्येरक आणि न्यराक्स अशीही रूपे आहेत) मागे फिरतात, तर इतर सात किंवा अधिक दिवसांत झांस्करपर्यंत जातात. काश्मीर लाइफने जानेवारी २०२५ मध्ये याचे वर्णन चिलिंगपासून पदुमपर्यंतची सात ते नऊ दिवसांची चाल असे केले.

फरकाचा एक भाग चाल कुठून सुरू होते यात आहे. वर्षानुवर्षे रस्ता दरीत पुढे सरकला आहे, आणि चोदोन यांनी नोंदवले की २०१९ आणि २०२० मध्ये ट्रेक चिलिंग गावाच्या पलीकडे सुमारे ११ किमीवरून सुरू होत होता. एक भाग चाल कुठे संपते यात आहे, कारण अनेक गट न्येरग्सपासून मागे फिरतात आणि पदुमपर्यंत जात नाहीत.

नदीवरून चालताना

ट्रेकर दरीच्या भिंतीतील गुहांत झोपतात, ज्यांना स्थानिक लोक बाऊ म्हणतात, आणि आउटलुक ट्रॅव्हलरने मार्गावर अशा दहा गुहा मोजल्या. चिलिंगनंतर किमान पाच दिवस काहीही विकत मिळत नाही, म्हणून अन्न, इंधन आणि उणे २० अंश सेल्सिअसपर्यंत योग्य असलेली स्लीपिंग बॅग सोबत न्यावी लागते. त्याच लेखात किमान तापमान उणे ३० दिले आहे. डेली एक्सेलसियरने २०१९ मध्ये प्रशासनाची आकडेवारी उद्धृत केली: दिवसाचे सरासरी तापमान उणे १० च्या आसपास आणि रात्री उणे २० ते उणे २५ दरम्यान.

अखंड घन बर्फाचा पट्टा ही पहिली गरज आहे. ट्रेक चालण्यासाठी त्याचा किमान ३० ते ३५ किमीचा पट्टा हवा, असे अधिकाऱ्यांनी २०२६ मध्ये १०१रिपोर्टर्सना सांगितले.

२०१५ मधील १,०४३ ट्रेकरांपासून २०१९ मधील ३,१४४ पर्यंत

चोदोन यांनी वन्यजीव संरक्षण विभाग आणि ऑल लडाख टूर ऑपरेटर्स असोसिएशन (एएलटीओए) यांच्याकडून घेतलेली ट्रेकरांची संख्या प्रकाशित केली: २०१५ मध्ये १,०४३, २०१६ मध्ये १,५४५, २०१७ मध्ये १,७३५, २०१८ मध्ये २,५२९ आणि २०१९ मध्ये ३,१४४. २०२० मध्ये संख्या २,२८७ होती, त्यापैकी २,१६० भारतीय आणि १२७ परदेशी होते. या एकूण संख्यांत हमाल, स्वयंपाकी आणि मार्गदर्शक धरलेले नाहीत. काश्मीर लाइफने २०२१ मध्ये ९४९ ट्रेकर आणि २०२३ मध्ये १,३२५ ट्रेकर नोंदवले, त्यापैकी ६२ परदेशी होते.

हा हंगाम दरीतील गावांतील मार्गदर्शक, हमाल आणि होमस्टे चालवणाऱ्यांसाठी मजुरीचे काम आहे. न्येरकचे स्तांझिन स्तोबदान, जे १५ वर्षांहून अधिक काळ हमाल, स्वयंपाकी आणि मार्गदर्शक आहेत, यांनी १०१रिपोर्टर्सना सांगितले की चांगल्या हंगामात त्यांना दोन लाख रुपयांपेक्षा (२,००,००० रुपये) जास्त मिळतात. लिंगशेडमध्ये होमस्टे चालवणारे स्तांझिन नोर्ल्हा म्हणाले की ते साधारणपणे ७० ते ८० पाहुण्यांना सामावून घेतात आणि हंगामात जवळपास ३ लाख रुपये कमावतात.

चार दिवसांचे आगमन आणि नियमपुस्तिकेतील बाकी गोष्टी

लेह जिल्ह्याच्या आपत्ती व्यवस्थापन प्राधिकरणाने, लडाख स्वायत्त डोंगरी विकास परिषदेच्या (लेहची डोंगरी परिषद, जिच्याबद्दल आमच्या लडाख परिचयात लिहिले आहे) लेटरहेडवर, २०२५ च्या ट्रेकसाठी प्रमाणित कार्यपद्धती जारी केली. तिच्या पहिल्या ओळीत म्हटले आहे की हे नियम “ट्रेकरांच्या एकूण सुरक्षेसाठी आणि पर्यावरणाच्या संरक्षणासाठी” आहेत. प्रत्येक पर्यटक तेच चार दिवस पाळतो: लेहला येऊन विश्रांती घेणे, पुन्हा विश्रांती घेणे, सकाळी १० ते दुपारी ४ दरम्यान निर्धारित ठिकाणी वैद्यकीय तपासणी करणे (तिथे बोर्डिंग पास तपासला जातो) आणि मग जे अँड के बँकेच्या मुख्य शाखेजवळील पर्यटक माहिती केंद्रातून परवाना घेणे, आणि चौथ्या दिवशी ट्रेकसाठी निघणे.

कागदपत्र जबाबदारी संचालकांवर टाकते. प्रवासी कंपन्या नोंदणीकृत असाव्या लागतात. त्या पर्यटक माहिती केंद्रातील एएलटीओएच्या कक्षातून नोंदणी अर्ज आणि गटांचे क्रमांक घेतात, आणि ट्रेकरांकडे योग्य साहित्य आहे याची खात्री त्यांना करावी लागते, ज्याशिवाय ट्रेकरांना सुरुवात करता येत नाही. त्या हमाल, मदतनीस, स्वयंपाकी आणि मार्गदर्शकांची यादी अनुभव आणि प्रशिक्षणाच्या प्रमाणपत्रांसह सादर करतात. एएलटीओए त्या कर्मचाऱ्यांना ओळखपत्रे देते, आणि कार्यपद्धतीत त्यांच्यासाठी मोफत वैद्यकीय सेवा आणि अनुदानित साहस विमा आहे. संचालक प्रत्येक पर्यटकाचा रक्तगट आणि जवळच्या नातलगाचा तपशील नोंदवून ठेवतात, मार्गावर लाकूड गोळा करण्याऐवजी लेहहून जळाऊ लाकूड आणतात, कर्मचाऱ्यांना योग्य तंबू आणि अन्न देतात, आणि डबे, बाटल्या व प्लास्टिक लेहमधील वन्यजीव विभागाला परत देतात.

द ट्रिब्यूनच्या जानेवारी २०२५ च्या त्याच कार्यपद्धतीवरील वृत्तात काही आकडे आहेत जे आम्हाला वाचता आलेल्या कागदपत्राच्या एकाच पानावर नाहीत: दररोज जास्तीत जास्त १० गट निघतात आणि प्रत्येक गटात १० पेक्षा जास्त ट्रेकर नसतात, वाहनांत ऑक्सिजन सिलिंडर असतो, मार्गदर्शक सुरक्षा ठेव ठेवतात जी त्यांचा कचरा परत आला की परत केली जाते, आणि पहिल्या गुन्ह्यासाठी २०,००० ते ३०,००० रुपये दंड आहे. चोदोन यांच्या वर्णनानुसार आधीच्या वर्षांत मर्यादा दररोज १०० ट्रेकरांची होती, जी दहा गटांच्या प्रत्येकी दहा जणांशी जुळते.

लेखी नियम किमान २०१९ च्या हंगामापर्यंत मागे जातात. डेली एक्सेलसियरने जानेवारी २०१९ मध्ये नोंदवले की आरोग्य तपासणी आणि वैद्यकीय विमा सक्तीचे झाले आहेत, आणि अधिकाऱ्यांच्या हवाल्याने म्हटले की ट्रेकमध्ये दरवर्षी चार ते पाच मृत्यू आणि अनेक दुखापती होतात. जानेवारी २०२० मध्ये द ट्रिब्यूनने वृत्त दिले की नदीच्या बर्फावर पाणी ओसंडून वाहिल्यामुळे १०० पेक्षा जास्त ट्रेकर, नंतर १२० असा आकडा देण्यात आला, न्यराक्स येथे अडकले. प्रशासनाने आधीच ४१ जणांना गावात हलवले होते, जिल्हा दंडाधिकाऱ्यांनी सांगितले की सर्वजण सुरक्षित आहेत, आणि लडाखच्या नागरी विमान वाहतूक विभागाने हवाई दलाकडे हेलिकॉप्टर मागितले. सुटका कशी संपली हे वृत्तात सांगितलेले नाही.

आता दरीच्या बाजूने जाणारा रस्ता

सीमा रस्ते संघटना (बीआरओ) निम्मू ते पदुम ते दारचा हा एकूण २९८ किमीचा रस्ता बांधत आहे, आणि त्या कामामुळे ट्रेकमध्ये बदल झाला. द प्रिंटने २७ मार्च २०२४ रोजी वृत्त दिले की झांस्कर गोठलेली असताना जड यंत्रसामग्री आणि माणसे घाईने नेल्यानंतर बीआरओने जानेवारीत हा रस्ता एका टोकापासून दुसऱ्या टोकापर्यंत जोडला. रस्त्याच्या लांबीपैकी सुमारे २४० किमीवर डांबरीकरण आधीच झाले होते, आणि निराक व चिलिंग दरम्यानच्या शेवटच्या ५८ किमीला सुमारे आठ वर्षे लागली. रस्त्यावरचा एकमेव घाट १६,५५८ फूट उंचीवरचा शिंकू ला आहे.

बांधकामामुळे ट्रेकचा मार्ग कमी झाला. काश्मीर लाइफने लिहिले की २०२४ मध्ये त्याचे काही भाग कमी करण्यात आले, आणि द ट्रिब्यूनने ४ जानेवारी २०२५ रोजी म्हटले की त्या हंगामात नदीचा केवळ सुमारे २० किमी वापरला जाईल, तर परिषदेचे मुख्य कार्यकारी पार्षद यांनी ७ जानेवारीला सुरुवात होईल असे जाहीर केले. बर्फ उशिरा आल्यामुळे सुरुवात पुढे गेली, आणि द ट्रिब्यूनने वृत्त दिले की ट्रेक १३ जानेवारी २०२५ रोजी सुरू झाला.

रस्त्याबद्दल झांस्करींची मते वेगळी आहेत. चोदोन यांनी लुंगनकचे तुंडुप दोर्जे यांना उद्धृत केले, ज्यांना सर्व ऋतूंत चालणारा रस्ता हवा आहे आणि कड्यांच्या भागांत पोनी पायवाटा हव्या आहेत जेणेकरून कोणीही दिवसेंदिवस अडकून पडू नये, आणि प्रवासी एजंट त्सेरिंग आंगचुक यांना, ज्यांनी म्हटले की रस्ता चादरवर पांघरूण घालेल आणि ट्रेक संपवेल, तरीही तो वर्षभराच्या दळणवळणासाठी गरजेचा आहे. हिवाळ्यातील खंड एका बोगद्याने भरून काढायचा आहे: बीआरओच्या महासंचालकांनी एप्रिल २०२३ मध्ये सांगितले की ४.१ किमीचा शिंकू ला बोगदा झांस्करच्या ३६ गावांना लाहौलच्या १३६ गावांशी जोडेल. त्या बोगद्याबद्दल आम्ही अटल बोगदा आणि हिमालयातील अभियांत्रिकी या लेखात लिहिले आहे.

जानेवारी २०२६: बर्फ आलाच नाही

२०२६ चा हंगाम १० जानेवारीला सुरू होणार होता. त्या दिवशी टेहळणी पथकाने मार्गावर चाल केली, आणि काश्मीर लाइफने वृत्त दिले की लेहचे अतिरिक्त उपायुक्त गुलाम मोहम्मद यांना १५ जानेवारीच्या सुमारास सुरुवात होण्याची अपेक्षा होती. ऑल लडाख हॉटेल अँड गेस्ट हाउस असोसिएशनच्या अध्यक्ष रिग्झिन वांगमो लचिक यांनी म्हटले की काही ठिकाणी बर्फ खूपच पातळ होता.

१३ जानेवारीला अद्ययावत केलेल्या द ट्रिब्यूनच्या वृत्तानुसार अतिरिक्त उपायुक्तांनी त्यानंतर आदेश काढला. टेहळणी पथकाला नदी मोठ्या प्रमाणात न गोठलेली आणि मार्ग असुरक्षित व धोकादायक आढळला होता. आदेशाने २० जानेवारीला होणाऱ्या आढाव्यापर्यंत चादर ट्रेक तत्काळ प्रभावाने स्थगित केला, मार्गावर ट्रेकिंग आणि तत्सम साहसी उपक्रमांना मनाई केली, आणि संचालकांना व स्थानिक भागधारकांना तो आयोजित किंवा प्रसारित करू नये असे सांगितले, कारण नदीच्या स्थितीमुळे जीवाला गंभीर धोका होता. आउटलुक इंडियाने १४ जानेवारीला वृत्त दिले की अधिकारी परिस्थितीवर लक्ष ठेवत आहेत आणि हिवाळी पर्यटनाच्या इतर उपक्रमांचा विचार करत आहेत.

२० जानेवारीच्या आढाव्याचा निकाल आम्हाला सापडला नाही. १०१रिपोर्टर्सने ट्रेक रद्द होण्यावर १४ एप्रिल २०२६ रोजी प्रकाशित केलेल्या वृत्तात म्हटले की डिसेंबर आणि जानेवारीत दर दहा दिवसांनी टेहळणी करूनही बर्फ नीट तयार झालाच नाही, आणि स्थानिकांना असा हिवाळा आठवत नव्हता.

लेहमधील हवामान केंद्राच्या प्रमुख सोनम लोटस या त्या अधिकाऱ्यांपैकी होत्या ज्यांनी १०१रिपोर्टर्सना सांगितले की अनियमित तापमान आणि अनियमित हिमवृष्टीमुळे बर्फ एकसारखा गोठला नाही. डाउन टू अर्थने २६ मार्च २०२६ रोजी त्यांची आकडेवारी दिली: लेहमधील हिवाळी हिमवृष्टी ४.२ सेमी होती, तर १४ वर्षांची सरासरी १५.३ सेमी आहे, आणि २०२५ ते २०२६ चा हिवाळा २०१९ ते २०२६ या काळातील लेहचा सर्वात उबदार हिवाळा होता. दोन वृत्तांत लेहचे हिवाळी सरासरी तापमान वेगवेगळे दिले आहे, म्हणून आम्ही दोन्ही छापत नाही. एएलटीओएचे सरचिटणीस त्सेवांग नामगयाल यांनी १०१रिपोर्टर्सना आणखी एक कारण सांगितले: त्यांच्या म्हणण्यानुसार चिलिंग येथील रस्ते बांधकामाचा राडारोडा नदीत पडला आणि पातळ बर्फ मोडला. द ट्रिब्यूनने सारांशित केलेल्या आदेशात याचा उल्लेख नाही.

डाउन टू अर्थने २०२२ च्या वृत्तात जवाहरलाल नेहरू विद्यापीठ आणि राष्ट्रीय जलविज्ञान संस्थेतील संशोधकांच्या २०१६ च्या एका अभ्यासाचे वर्णन केले. त्यात १९९१ ते २०१३ दरम्यान लेहच्या तापमानात झपाट्याने वाढ आणि १९९५ ते २०१२ दरम्यान वार्षिक पर्जन्यात घट आढळली. पर्वतीय बर्फाच्या प्रत्यक्ष मोजमापांसाठी हिमालयातील हिमनद्यांबद्दल आकडेवारी काय सांगते हे पाहा. काश्मीर लाइफने जानेवारी २०२६ मध्ये क्लायमेट चेंज ओव्हर लेह (लडाख) या शीर्षकाच्या एका शोधनिबंधाचा हवाला दिला, ज्यात सध्याच्या दशकात तापमानवाढीचा कल आणि घटलेला पाऊस नोंदवला आहे.

हिवाळ्याचा बेत आखण्याआधी

तारखा उशिरा ठरतात. २०२५ मध्ये सुरुवात ७ वरून १३ जानेवारीवर गेली, आणि २०२६ मध्ये ट्रेक जानेवारीत स्थगित झाला आणि १०१रिपोर्टर्सच्या एप्रिलमधील वृत्तानुसार रद्द झाला, म्हणून संचालक जी तारीख सांगतो ती बर्फ तपासला जाईपर्यंत तात्पुरतीच असते. लेहचे जिल्हा प्रशासन म्हणते की लेहला येणाऱ्या प्रत्येक पर्यटकाने अधिक उंचीवर जाण्यापूर्वी किमान ४८ तास हवामानाशी जुळवून घेण्यात घालवले पाहिजेत (पान ६ जून २०२६ रोजी अद्ययावत), आणि चादर कार्यपद्धतीत वैद्यकीय तपासणीपूर्वी विश्रांतीचे दोन दिवस घातलेले आहेत. केंद्रशासित प्रदेशाच्या उर्वरित भागासाठीचे परवाना आणि शुल्क नियम आमच्या लडाखच्या पहिल्या भेटीच्या मार्गदर्शिकेत आहेत.

लेह प्रशासनाच्या पर्यटक माहिती पानावर, २८ ऑक्टोबर २०२६ रोजी वाचल्यानुसार, चादरचे एकमेव कागदपत्र म्हणून २०२५ ची कार्यपद्धती दिलेली आहे.