लेह ३,५०० मीटरवर आहे, भारतीय पर्यटकांना ऑगस्ट २०२१ पासून नुब्रा, पँगाँग किंवा त्सो मोरिरीसाठी इनर लाइन परमिट लागत नाही, आणि अधिकृत ग्रीन फी माणशी ४०० रुपये आहे

भारतीय नागरिकाला नुब्रा, पँगाँग त्सो किंवा त्सो मोरिरीला जाण्यासाठी इनर लाइन परमिटची गरज नाही. लेह जिल्हा परमिट पोर्टलच्या प्रश्नोत्तर पानावर म्हटले आहे की इनर लाइन परमिट “फक्त परदेशी पर्यटकांसाठी लागू आहे”, आणि आम्ही ते ८ ऑक्टोबर २०२६ रोजी वाचले. व्हॉइस ऑफ लडाखने ७ ऑगस्ट २०२१ रोजी वृत्त दिले की केंद्रशासित प्रदेश प्रशासनाने ६ ऑगस्ट २०२१ रोजी भारतीय नागरिकांसाठीची ही अट रद्द केल्याचे अधिसूचित केले. आम्हाला मूळ आदेश उघडता आला नाही, म्हणून ती तारीख बातमीवर अवलंबून आहे.

भारतीय पर्यटकाला अजूनही काय करावे लागते

याच पोर्टलवर देशांतर्गत पर्यटकांसाठी नोंदणीचा अर्ज आहे. ८ ऑक्टोबर २०२६ रोजी त्यात नाव, मोबाइल क्रमांक, फोटो ओळखपत्र (आधार, मतदार ओळखपत्र, वाहन परवाना किंवा इतर), पत्ता आणि प्रवास सुरू होण्याची तारीख मागितली होती. ऑनलाइन पैसे भरल्यानंतर, पानावरील एका सूचनेनुसार, पावती फक्त तपासणी नाक्यांवर तपासली जाते, जिल्हा दंडाधिकाऱ्यांच्या कार्यालयात नाही. त्याच सूचनेत असेही म्हटले आहे की पर्यटकांनी परमिटसोबत लेहला पोहोचल्याचा बोर्डिंग पास दाखवला पाहिजे. रस्त्याने येणारे त्याऐवजी काय दाखवतात, हे पान सांगत नाही.

अधिकृत पानावर रुपयांत रक्कम दिलेले एकमेव शुल्क म्हणजे पर्यावरण शुल्क, ज्याला ग्रीन फी असेही म्हणतात. लडाख स्वायत्त डोंगरी विकास परिषदेच्या (एलएएचडीसी) उपायुक्त आणि मुख्य कार्यकारी अधिकाऱ्यांच्या १४ ऑक्टोबर २०२१ च्या सूचनेत पर्यटकांनी पोर्टलमार्फत माणशी ४०० रुपये भरावेत असे म्हटले आहे. ८ ऑक्टोबर २०२६ रोजी आम्ही तपासले तेव्हा ती सूचना पोर्टलवर अजूनही होती, आणि नवीन कोणतीही सूचना आम्हाला आढळली नाही. ही रक्कम प्रति प्रवास आहे की प्रति वर्ष, हे त्यात सांगितलेले नाही.

१० ऑगस्ट २०२१ च्या जिल्ह्याच्या प्रसिद्धीपत्रकात म्हटले आहे की शुल्क रचनेत ग्रीन फीसोबत रेड क्रॉस निधीतील योगदान आणि वन्यजीव शुल्कही समाविष्ट आहे. त्या दोन्हींची रक्कम त्यात दिलेली नाही, आणि आम्ही उघडलेल्या इतर कोणत्याही अधिकृत पानावरही ती नाही, म्हणून आम्ही ती छापत नाही. पोर्टलच्या म्हणण्यानुसार स्थानिक ट्रॅव्हल एजंटमार्फत केलेल्या बुकिंगना एकूण शुल्कावर १० टक्के सवलत मिळते. अतिरिक्त उपायुक्तांच्या २१ सप्टेंबर २०२३ च्या वेगळ्या सूचनेत इशारा दिला आहे की खासगी संस्था किंवा व्यक्तींनी दिलेल्या बनावट पर्यावरण शुल्क पावत्यांबद्दल तक्रारी आल्या आहेत, आणि दोषींवर परवाने रद्द करण्यासह कारवाई होईल असे म्हटले आहे.

परदेशी पर्यटक आणि संरक्षित क्षेत्र परवाना

परदेशी नागरिक अजूनही परवाना व्यवस्थेखाली आहेत. पोर्टलच्या माहिती फलकानुसार पाकिस्तान, अफगाणिस्तान, चीन, बांगलादेश, म्यानमार, श्रीलंका, तैवान आणि हाँगकाँगचे नागरिक, तसेच पाकिस्तानी वंशाच्या परदेशी नागरिकांना नवी दिल्लीतील गृह मंत्रालयाकडून संरक्षित क्षेत्र परवाना लागतो. राजनैतिक, संयुक्त राष्ट्रे, अधिकृत आणि पत्रकार पासपोर्ट धारकांना तो परराष्ट्र मंत्रालयाकडून लागतो. पँगाँग, नुब्रा, खारदुंग ला आणि त्सो मोरिरी ही उदाहरणे त्यात दिली आहेत.

व्हॉइस ऑफ लडाखच्या २०२१ च्या वृत्तानुसार परदेशी पर्यटकांसाठी परवान्याची वैधता सात दिवसांवरून १५ दिवसांपर्यंत वाढवण्यात आली. ८ ऑक्टोबर २०२६ रोजी पोर्टलच्या सर्किट पानावर देशांतर्गत पर्यटकांसाठी २३ सर्किट आणि परदेशी पर्यटकांसाठी दोन सर्किट दिलेली होती: फक्त लेह शहर, आणि लामायुरू, खल्त्से, स्कुरबुचन व हानू. ती यादी २०२१ च्या बदलामागे राहिलेली असू शकते, म्हणून परदेशी पर्यटकाने कोणती सर्किट खुली आहेत हे नोंदणीकृत ट्रॅव्हल एजंटकडून खात्री करून घ्यावे.

उंची: ४८ तासांचा नियम

लडाख पोलिसांच्या पर्यटक सुरक्षा पानानुसार, जे आम्ही ८ ऑक्टोबर २०२६ रोजी वाचले, लेह ३,५०० मीटर उंचीवर आहे. इन्क्रेडिबल इंडियानुसार पँगाँग त्सो ४,४२० मीटरवर आहे आणि त्सो मोरिरी ४,६०० मीटरवर.

६ जून २०२६ रोजी अद्ययावत केलेल्या पानावरील लेह जिल्हा प्रशासनाच्या सूचनेनुसार लेहला येणाऱ्या प्रत्येक पर्यटकाला खारदुंग ला आणि पँगाँगसारख्या उंच ठिकाणी जाण्यापूर्वी किमान ४८ तास हवामानाशी जुळवून घेण्यासाठी घालवावे लागतात, आणि त्या दरम्यान ते लेह शहराजवळची ठिकाणे पाहू शकतात. केंद्रशासित प्रदेश पर्यटन संचालनालयाच्या १६ जून २०२२ च्या सूचनापत्रात खारदुंग ला, चांग ला, पँगाँग, त्सो मोरिरी आणि पेन्झी ला यांच्यासाठी हेच म्हटले आहे, आणि ४८ तास लेहला उतरल्यापासून मोजायचे आहेत. लडाख पोलिसांचे पान लेहमध्ये २४ ते ४८ तास विश्रांती घेण्याचा सल्ला देते. बंधन म्हणून सांगणारी सूचना जिल्हा प्रशासनाची आहे.

लडाख पर्यटनाचे सूचनापान दिवसागणिक आराखडा देते: पहिल्या दिवशी पूर्ण विश्रांती, दुसऱ्या दिवशी लेह शहरात लहान सोपी फेरफटका, तिसऱ्या दिवशी जवळची ठिकाणे, आणि त्यानंतर दिवसाला उंचीत ५०० मीटरपेक्षा जास्त वाढ नाही. परमिट पोर्टलच्या आरोग्य सूचनेत म्हटले आहे की रस्ते प्रवास हा हवामानाशी जुळवून घेण्यात गणला जात नाही. डोकेदुखी, मळमळ, झोप न लागणे आणि भूक कमी होणे ही सुरुवातीची लक्षणे म्हणून दोन्ही यादींमध्ये आहेत. गंभीर लक्षणांसाठी डॉक्टरांना दाखवावे असेही दोन्ही सांगतात, आणि लडाख पर्यटन म्हणते की खाली उतरून लेहच्या एसएनएम रुग्णालयात किंवा जवळच्या लष्करी किंवा आयटीबीपी चौकीत मदत घ्यावी. हे प्रशासनाने प्रसिद्ध केलेले निर्देश आहेत, आमचा वैद्यकीय सल्ला नाही. दोन्ही पानांवर औषधे डोससह दिली आहेत, आणि आम्ही त्यापैकी काहीही पुन्हा सांगत नाही: प्रवासापूर्वी डॉक्टरांना विचारा.

लेहला कसे पोहोचायचे

इन्क्रेडिबल इंडिया कुशोक बकुला रिम्पोची विमानतळ (आयएक्सएल) हे लेहचे विमानतळ आणि जम्मू तवी हे सर्वात जवळचे रेल्वे स्थानक म्हणून नमूद करते. ३ जानेवारी २०२५ रोजी अद्ययावत झालेल्या जिल्ह्याच्या कसे पोहोचायचे या पानानुसार दिल्लीहून विमानप्रवास सुमारे एक तास लागतो. परमिट पोर्टलचा नोंदणी अर्ज केबीआर लेह विमानतळ, खल्त्से आणि उप्शी हे प्रवेशबिंदू म्हणून दाखवतो.

रस्ते दोन आहेत. सीमा रस्ते संघटनेच्या (बीआरओ) म्हणण्यानुसार मनाली ते लेह महामार्ग, एनएच ३, ४२७ किमी आहे, आणि श्रीनगर ते कारगिल ते लेह महामार्ग, एनएच-१डी, ४२२ किमी आहे (पीआयबी, २५ मार्च २०२३). जिल्ह्याच्या स्वतःच्या पानावर ४७३ किमी आणि ४३४ किमी दिले आहेत, जे बीआरओच्या आकड्यांशी जुळत नाहीत. मनालीचा रस्ता आता अटल बोगद्यातून जातो, आणि श्रीनगरचा रस्ता द्रास आणि कारगिलमधून जातो, जिथे १९९९ चे युद्ध झाले.

कोणत्या महिन्यांत रस्ते खुले असतात याबद्दल जिल्ह्याचे पान म्हणते की श्रीनगर ते लेह मे ते नोव्हेंबर किंवा डिसेंबरपर्यंत वाहनांसाठी खुला असतो, आणि मनाली ते लेह मे किंवा जूनपासून सप्टेंबर किंवा ऑक्टोबरपर्यंत. बीआरओच्या २०२३ च्या प्रसिद्धीपत्रकानुसार मनाली महामार्ग सामान्यतः नोव्हेंबरच्या अखेरीपासून मार्चपर्यंत बंद राहतो, आणि त्या वर्षी बीआरओने तो २५ मार्च रोजी खुला केल्याचे जाहीर केले. बीआरओने जाहीर केलेली खुले करण्याची तारीख म्हणजे पर्यटकांसाठी हिरवा कंदील नव्हे. द ट्रिब्यूनने २७ मार्च २०२२ रोजी वृत्त दिले की बीआरओने बारालाचा ला वरून एकेरी वाहतूक सुरू केली होती, पण सामान्य वाहतुकीला लाहौल आणि स्पीती प्रशासनाची मंजुरी अजून बाकी होती, आणि ती मिळेपर्यंत पर्यटकांनी दारचाच्या पुढे न जाण्याचे आवाहन केले होते.

श्रीनगर रस्त्यावरील झोजिला खिंड २०२५ मध्ये २७ फेब्रुवारी ते १६ मार्च बंद होती, आणि पीआयबीच्या म्हणण्यानुसार बीआरओने ती १ एप्रिल २०२५ रोजी पुन्हा खुली केली. पीआयबी म्हणते की तिथली बंदी काही दशकांपूर्वीच्या सुमारे सहा महिन्यांवरून आता काही आठवड्यांवर आली आहे.

केव्हा जायचे

अधिकृत पानांचे एका कालावधीवर एकमत नाही. इन्क्रेडिबल इंडियाचे लेहचे पान फेब्रुवारी ते ऑक्टोबर हा आदर्श काळ म्हणते आणि जानेवारीतील सुमारे उणे २० अंश सेल्सिअसपासून जुलैतील सुमारे ३३ अंशांपर्यंत मासिक तापमान तक्ता देते. लडाख पर्यटनाच्या संकेतस्थळावर वसंत मार्च आणि एप्रिल, उन्हाळा मे ते सप्टेंबर, शरद ऋतू सप्टेंबर आणि ऑक्टोबर, आणि हिवाळा नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी असा दिला आहे. त्याच्या सूचनापत्रात ऑक्टोबर ते मार्च दरम्यान हिवाळ्यातील किमान तापमान उणे ३० पर्यंत जाऊ शकते असे म्हटले आहे. लडाख पोलिसांचे पान म्हणते की जून आणि जुलैमध्ये मनाली आणि श्रीनगर रस्त्यांवर दरडी कोसळण्याचा आणि बर्फामुळे रस्ते बंद होण्याचा धोका सर्वाधिक असतो, वितळणाऱ्या बर्फामुळे येणाऱ्या पुरांपासून वाचण्यासाठी लवकर निघण्याचा सल्ला देते, आणि खडबडीत मार्गांवर सेडान गाड्यांऐवजी एसयूव्ही किंवा मार्गदर्शित सहली सुचवते.

बहुतेक पहिल्या भेटींमध्ये येणारी चार ठिकाणे

लेह हा तळ आहे. इन्क्रेडिबल इंडिया म्हणते की तिथला नऊ मजली राजवाडा १६३० च्या दशकात सेंगे नामग्याल यांनी बांधला.

त्याच पानानुसार नुब्रा हे लेहपासून खारदुंग ला मार्गे, मध्य आशियाला जाणाऱ्या जुन्या काफिल्यांच्या मार्गाने जाणारे सर्किट आहे. पोर्टलच्या सर्किट पानावर त्यात खारदोंग, खलसर, हुंदर, डिस्केट आणि तुर्तुक नमूद आहेत, आणि सियाचेन बेस कॅम्प स्वतंत्र सर्किट म्हणून दिसतो. आमचा ऑपरेशन मेघदूतवरील लेख हिमनदीवरील लष्कराच्या पकडीबद्दल आहे.

इन्क्रेडिबल इंडियानुसार पँगाँग त्सो १३० किमी लांब आहे. पोर्टल त्याचे सर्किट म्हणून खारू, चांग ला, दुरबुक, तांगसे आणि लुकुंग दाखवते. त्सो मोरिरी १४० चौरस किमी क्षेत्रफळाचे आहे आणि पोर्टलवरील उप्शी आणि कोरझोक सर्किटने तिथे पोहोचता येते. इन्क्रेडिबल इंडिया म्हणते की दोन्ही सरोवरांपर्यंत रस्त्याने जाता येते पण नियमित बससेवा नाही. पर्यटन संचालनालयाच्या २०२२ च्या सूचनापत्रात पँगाँग परिसर हे अधिसूचित वन्यजीव अभयारण्य आहे आणि तिथे राहण्याची सोय मर्यादित आहे, असे म्हटले आहे, आणि बुकिंगशिवाय तिथे मुक्कामाचे नियोजन करू नका असे पर्यटकांना सांगितले आहे.

रस्त्याची स्थिती रोज बदलते

आम्ही उघडलेले कोणतेही पान आजच्या रस्त्याची स्थिती देत नाही. पर्यटन संचालनालयाने आपले लेह कार्यालय ०१९८२-२५७७८८ या क्रमांकावर दिले आहे. अधिकृत लाहौल आणि स्पीती रस्ता स्थिती पानावर, जे आम्ही ८ ऑक्टोबर २०२६ रोजी वाचले, मनाली ते केलॉंग खुला आणि केलॉंग ते लेह खुला असे दाखवले होते, आणि शेवटच्या अद्ययावतीची तारीख १४ मे २०२४ होती.