ఆలం ఆరా 1931 మార్చి 14న బొంబాయి మెజెస్టిక్ సినిమాలో భారతదేశపు తొలి టాకీగా విడుదలైంది, అర్దేషిర్ ఇరానీ దాన్ని హిందుస్థానీలో సుమారు రూ. 40,000తో, ఏడు పాటలతో తీశారు

ఆలం ఆరా 1931 మార్చి 14న బొంబాయిలోని మెజెస్టిక్ సినిమాలో విడుదలైంది, బ్రిటానికా దాన్ని భారతదేశపు తొలి టాకీగా పేర్కొంటుంది. అర్దేషిర్ ఇరానీ దాన్ని హిందుస్థానీలో, అంటే హిందీ, ఉర్దూల రోజువారీ కలయికలో, నిర్మించి దర్శకత్వం వహించారు. దాని ఖర్చు సుమారు రూ. 40,000 అని, విడుదల సమయంలో థియేటర్ జనంతో కిటకిటలాడిందని, వారాల తరబడి టికెట్లు దొరకలేదని ఆయన సినీ చరిత్రకారుడు బి. డి. గార్గాకు చెప్పారు.

పద్దెనిమిదేళ్ల ముందు, రాజా హరిశ్చంద్ర భారతదేశానికి తొలి పూర్తి నిడివి చిత్రాన్ని ఇచ్చింది, అది మూకీ. ఆలం ఆరా దానికి మాటను, పాటను జోడించింది.

ఒక అమెరికన్ చిత్రంతో మొదలైన రహస్యం

1949, 1964లలో జరిగి 1980లో ప్రచురితమైన గార్గా ఇంటర్వ్యూల్లో, ఆలం ఆరా మొదలుపెట్టడానికి సుమారు ఏడాది ముందు బొంబాయిలోని ఎక్సెల్సియర్ థియేటర్లో యూనివర్సల్ చిత్రం షో బోట్ చూశానని ఇరానీ చెప్పారు. అది 40 శాతం టాకీ అని ఆయన అన్నారు. ఆ చిత్రం ఆయనకు భారతీయ టాకీ ఆలోచన ఇచ్చింది, అయితే ఆయన బృందానికి అనుభవం లేదు, చూసి నేర్చుకోవడానికి ఏమీ లేదు.

పని నిశ్శబ్దంగా సాగింది. మూకీ చిత్రం పూర్తి కావడానికి సుమారు ఒక నెల పట్టేదని, ఆలం ఆరాకు ధ్వని రికార్డింగ్ చాలా కష్టం కావడంతో నెలలు పట్టాయని ఇరానీ గుర్తు చేసుకున్నారు. టాకీ రహస్యం బయటికి పోకుండా బృందం జాగ్రత్త కూడా తీసుకుంది.

ఇరానీ గ్రాంట్ రోడ్‌లోని స్టూడియోనే సెట్. ఆయన 1926లో అక్కడ ఇంపీరియల్ ఫిల్మ్స్ స్టూడియోను ఏర్పాటు చేశారని, అది ఇప్పుడు జ్యోతి స్టూడియోస్ ఉన్న స్థలమని, దాని నుంచి ఇంపీరియల్ ఫిల్మ్ కంపెనీని నడిపారని బృహన్ముంబై మున్సిపల్ కార్పొరేషన్ వారసత్వ రికార్డు చెబుతోంది. హిందుస్థాన్ టైమ్స్, ది ట్రిబ్యూన్ రెండూ ఆయనను బదులుగా “ఇంపీరియల్ మూవీటోన్” అధిపతి అంటాయి, సాగర్ మూవీటోన్ ఆ చిత్రాన్ని పంపిణీ చేసిందని హిందుస్థాన్ టైమ్స్ జోడిస్తుంది. ఈ వ్యక్తి గురించి, స్థలం గురించి అన్ని కథనాలూ ఏకీభవిస్తాయి; బ్యానర్ పేరు మాత్రం మారుతుంది.

చివరి రైలుకు, మొదటి రైలుకు మధ్య చిత్రీకరణ

ధ్వని నిరోధక స్టేజీలు లేవు. స్టూడియో పక్క నుంచి ప్రతి కొన్ని నిమిషాలకు రైళ్లు వెళ్లేవని గార్గాకు చెప్పారు, అందువల్ల చిత్రీకరణ ఎక్కువగా రైళ్లు ఆగిన గంటల్లో జరిగింది. వారసత్వ రికార్డు, ఔట్‌లుక్‌ను ఉటంకిస్తూ, షెడ్యూల్‌ను చివరి లోకల్ తర్వాత రాత్రి 1 గంట నుంచి చర్చ్‌గేట్ నుంచి మొదటి రైలు బయలుదేరే ముందు ఉదయం 4 గంటల వరకు అని చెబుతుంది.

ఒకే వ్యవస్థ గల టానార్ యంత్రం చిత్రం ఉన్న ఫిల్మ్ మీదే ధ్వనిని రికార్డ్ చేసింది, బూమ్‌లు లేవు. మైక్రోఫోన్లను ఫ్రేమ్‌లోకి రాకుండా విచిత్రమైన చోట్ల దాచాల్సి వచ్చిందని ఇరానీ చెప్పారు, కొన్నింటిని నటుల దుస్తుల్లో కనిపించకుండా పెట్టారని హిందుస్థాన్ టైమ్స్ అంటుంది.

అమెరికన్ రికార్డిస్ట్ విల్ఫర్డ్ డెమింగ్ యంత్రాన్ని అమర్చడానికి బొంబాయి వచ్చి రోజుకు రూ. 100 తీసుకున్నారు. అది కంపెనీ భరించగలిగిన దానికంటే ఎక్కువ అని ఇరానీ చెప్పారు, అందువల్ల ఆయన, తర్వాత ఇంపీరియల్ స్టూడియోస్‌ను నిర్వహించిన న్యాయవాది రుస్తమ్ భరూచా డెమింగ్ నుంచి మౌలికాంశాలు నేర్చుకున్నారు. ఆ తర్వాత ఇరానీ భరూచా సహాయంతో రికార్డింగ్ బాధ్యతను తానే తీసుకున్నారు.

పార్సీ నాటకం, హిందుస్థానీ స్క్రిప్టు, మాటను బట్టి ఎంచుకున్న నటులు

ఆధారం బొంబాయి నాటక రచయిత జోసెఫ్ డేవిడ్ రాసిన ప్రసిద్ధ నాటకం, ఇరానీ ప్రకారం దాన్ని తెరకు అనువదించింది కూడా ఆయనే. ప్రెస్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ ఇండియా వ్యాసం నాటక రచయిత పూర్తి పేరు జోసెఫ్ డేవిడ్ పెంకర్ (1876 నుంచి 1948 వరకు) అని, ఆయన పార్సీ ఇంపీరియల్ థియేటర్ కంపెనీతో పనిచేశారని చెబుతోంది. హిందుస్థాన్ టైమ్స్ సంక్షిప్తం చేసినట్లు, కథ ఒక రాకుమారుడికి, ఒక జిప్సీ అమ్మాయికి మధ్య ప్రేమకథ; ఒక రాజు, ఆయన ఇద్దరు భార్యలు, ఒక సూఫీ జోస్యం, పుష్కలంగా అసూయ ఉంటాయి.

ప్రెస్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ వ్యాసం ప్రకారం ఇరానీ గుజరాతీ లేదా మరాఠీకి బదులు హిందుస్థానీని ఎంచుకున్నారు, ఆయన అందులో పెద్ద ప్రేక్షకులను చూశారని గోస్వామి రాస్తారు. ఆలం ఆరా తర్వాత హిందుస్థానీ బొంబాయి చిత్రాల ప్రామాణిక భాషగా మారిందని హిందుస్థాన్ టైమ్స్ జోడిస్తుంది.

టైటిల్ పాత్రలో జుబేదా (1911 నుంచి 1988 వరకు) ఉన్నారు, మూకీ యుగపు తార మాస్టర్ విఠల్ (1906 నుంచి 1969 వరకు) యువరాజు కమర్‌గా నటించారు. సైన్యాధిపతి ఆదిల్‌గా పృథ్వీరాజ్ కపూర్ నటించారని హిందుస్థాన్ టైమ్స్, ది ట్రిబ్యూన్ చెబుతాయి. కథానాయిక కోసం ఇరానీ తొలి ఎంపిక అయిన సులోచన (రూబీ మైయర్స్) హిందుస్థానీలో అనర్గళంగా మాట్లాడలేకపోవడంతో తప్పించారని ప్రెస్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ అంటుంది. యువరాజు పాత్ర కోసం ఇరానీ మొదట యువ మెహబూబ్ ఖాన్‌ను పరిశీలించారని హిందుస్థాన్ టైమ్స్, అస్సాం ట్రిబ్యూన్ కోసం గోస్వామి రాసిన వ్యాసం రెండూ చెబుతాయి; మెహబూబ్ తర్వాత మదర్ ఇండియా తీశారు.

ఏడు పాటలు, మొదటి హిట్ అయిన బిచ్చగాడి పాట

మహారాష్ట్ర ప్రభుత్వ పత్రిక మహారాష్ట్ర అహెడ్ (2012 జనవరి) చిత్రం బాక్సాఫీస్ విజయానికి దాని హిందుస్థానీ సంభాషణలను, ఏడు పాటలను కారణంగా చెబుతుంది. హిందుస్థాన్ టైమ్స్ అదే సంఖ్యను ఇస్తుంది, ఔట్‌లుక్ ఒక ప్రధాన పాట, మరో ఆరు హిట్లు అని వర్ణిస్తుంది, వాటిలో ఎక్కువ జుబేదా పాడినవి.

ప్రేక్షకులు “De de khuda ke naam par pyare” పాటను గుర్తుంచుకున్నారు, దాన్ని పాడింది, చిత్రంలో ఫకీర్ (సంచార సాధువు) పాత్ర కూడా వేసిన వజీర్ మహమ్మద్ ఖాన్. దాదాపు అన్ని పాటలూ హిట్ అయ్యాయని, వాటిలో ఖాన్ పాట అన్నింటికంటే ఎక్కువని ఇరానీ గార్గాకు చెప్పారు. బిచ్చగాళ్లు తమ తిరుగుళ్లలో ఆ పాట పాడుకున్నారని ఔట్‌లుక్ అంటుంది.

సంగీతం ఎవరు కూర్చారనేది తక్కువ స్పష్టం. సంగీత దర్శకుడు ఎవరూ లేరని, సాహిత్యాన్ని, బాణీలను తానే ఎంచుకున్నానని, కెమెరా పరిధికి దూరంగా హార్మోనియం, తబలా వాద్యకారుడిని ఉంచి, గాయకుడు దాచిన మైక్రోఫోన్ వైపు తిరిగి పాడేవారని ఇరానీ చెప్పారు. క్రెడిట్లలో ఏ సంగీత దర్శకుడి పేరూ లేదని హిందుస్థాన్ టైమ్స్ గమనిస్తుంది, తర్వాతి నివేదికలు ఫిరోజ్‌షా మిస్త్రీ, బి. ఇరానీ పేర్లు చెబుతున్నాయి.

మెజెస్టిక్‌లో తొలి రోజు

పోస్టర్లు “All Living, Breathing 100 per cent Talking” చిత్రాన్ని వాగ్దానం చేశాయి, చిత్ర విడుదల కోసం వారసత్వ రికార్డు ఇచ్చే వాక్యం అదే. ఇరానీ సొంత వివరణ చిన్నది. థియేటర్ జనంతో కిటకిటలాడింది, వారాల తరబడి టికెట్లు దొరకలేదు, బ్లాక్ మార్కెటీర్లు బాగా సంపాదించారు.

తర్వాతి కథనాలు వివరాలు జోడిస్తాయి. జనాన్ని అదుపు చేయడానికి పోలీసులను పిలవాల్సి వచ్చిందని ముంబై వారసత్వ రికార్డు, హిందుస్థాన్ టైమ్స్, ఔట్‌లుక్, గోస్వామి వ్యాసం చెబుతాయి. నాలుగు అణాల టికెట్లు రూ. 5కు అమ్ముడయ్యాయని ఔట్‌లుక్ అంటుంది, హౌస్‌ఫుల్ ప్రదర్శనలు సుమారు ఎనిమిది వారాలు సాగాయని గోస్వామి, ది క్వింట్ రెండూ చెబుతాయి. ఈ రచయితల్లో ఎవరూ 1931 మార్చి నాటి వార్తాపత్రిక నివేదికను చూపరు, అందువల్ల పోలీసుల వివరం తర్వాతి పునఃకథనాలపై ఆధారపడింది; అవి పరస్పరం, ఇరానీ “జనసందోహం” అనే మాటతో కూడా సరిపోతాయి.

తర్వాత ఏం జరిగింది

హిందీ టాకీ నుంచి భారతీయ సినిమా తమిళం, తెలుగు, బెంగాలీ వంటి భాషల్లోని ప్రాంతీయ శాఖలుగా విడిపోయిందని బ్రిటానికా చెబుతోంది. తొలి వాటిలో ఒకటి ఇరానీ నుంచే వచ్చింది. ఆలం ఆరా తర్వాత కొన్ని నెలలకు హెచ్. ఎం. రెడ్డి దర్శకత్వం వహించిన కాళిదాస్ మద్రాసులోని కైనెమా సెంట్రల్‌లో విడుదలైందని మద్రాస్ మ్యూజింగ్స్ చెబుతోంది. ఆ చిత్రం తెలుగు, తమిళ ద్విభాషా చిత్రం. దాన్ని ఎటువంటి సందేహమూ లేకుండా తొలి తమిళ టాకీ అనడం కష్టమని, తమిళంలో ఎక్కువ భాగం మాటల్లో కాక పాటల్లో ఉందని ఆ పత్రిక గమనిస్తుంది. ఖర్చు ఆదా చేయడానికి ఇరానీ కాళిదాస్‌ను ఆలం ఆరా సెట్లలోనే తీశారని ముంబై వారసత్వ రికార్డు జోడిస్తుంది.

ఇరానీ తర్వాతి పనిలో రంగు కూడా ఉంది. 1937లో భారతదేశపు తొలి స్వదేశీ రంగుల చిత్రం కిసాన్ కన్యను నిర్మించినందుకు బ్రిటానికా ఆయనకు ఘనత ఇస్తుంది. ఆ చిత్రాన్ని అదే గ్రాంట్ రోడ్ స్టూడియోలో సినీకలర్ ప్రక్రియతో తీశారని మున్సిపల్ వారసత్వ రికార్డు చెబుతోంది.

భాషల ఆ విస్తరణ 2026 జాతీయ చలనచిత్ర అవార్డుల్లో కనిపిస్తుంది, అక్కడ ఉత్తమ చిత్ర బహుమతులు 14 భాషల చిత్రాలకు దక్కాయి.

ఏం మిగిలింది

ఆలం ఆరా ప్రింట్ ఏదీ మిగిలి ఉన్నట్లు తెలియదు. హిందుస్థాన్ టైమ్స్, ప్రెస్ ఇన్‌స్టిట్యూట్, ది ట్రిబ్యూన్ అలా చెబుతాయి; మిగిలినవి పోస్టర్లు, ఒక ప్రచార పుస్తకం, ఒక ప్రింటింగ్ యంత్రం అని ది ట్రిబ్యూన్ జాబితా చేస్తుంది. నేషనల్ ఫిల్మ్ ఆర్కైవ్ ఆఫ్ ఇండియా మాజీ డైరెక్టర్ పి. కె. నాయర్ 2013 జూలైలో ది హన్స్ ఇండియాకు చెబుతూ, చిత్ర నిర్మాతలు ప్రింట్‌ను జాగ్రత్తగా చూసుకోలేదన్నారు. 1950కి ముందు తీసిన భారతీయ చిత్రాల్లో సుమారు 70 శాతం ఆర్కైవ్ సేకరించడానికి అందుబాటులో లేవని ఆయన అంచనా వేశారు.

2022 మేలో ముంబైలోని ఫిల్మ్ హెరిటేజ్ ఫౌండేషన్ ఆలం ఆరా ప్రింట్లు తయారు చేయడానికి ఉపయోగించిన బెల్ అండ్ హోవెల్ కాంటాక్ట్ ప్రింటింగ్ యంత్రాన్ని తిరిగి సంపాదించినట్లు ప్రకటించింది. దాన్ని మొదట ఇరానీ కొన్నారని, తర్వాత అది ఒక చీరల దుకాణంలో నిరుపయోగంగా పడి ఉందని, కోహినూర్ ఫిల్మ్ కంపెనీకి చెందిన ద్వారకాదాస్ సంపత్ మనవడు నలిన్ సంపత్ దాన్ని ఫౌండేషన్‌కు అప్పగించారని PTI నివేదించింది. ఆ చిత్రానికి చెందిన మిగిలి ఉన్న ఏకైక వస్తువు అదేనని ఫౌండేషన్ డైరెక్టర్ శివేంద్ర సింగ్ డుంగర్‌పూర్ చెప్పారు.