గుజరాత్‌లోని చంపానేర్-పావగఢ్‌ను 2004లో యునెస్కో నమోదు చేసింది; అక్కడ చౌహాన్ కొండకోట, మెట్లబావులు, చెరువుల వ్యవస్థ, 1484 నుంచి 1536 వరకు సుల్తాను రాజధాని ఉన్నాయి

యునెస్కో గుజరాత్‌లోని పంచమహల్ జిల్లా చంపానేర్-పావగఢ్ పురావస్తు ఉద్యానవనాన్ని 2004లో, సుజౌలో జరిగిన ప్రపంచ వారసత్వ కమిటీ 28వ సమావేశంలో (నిర్ణయం 28 COM 14B.26) ప్రపంచ వారసత్వ జాబితాలో నమోదు చేసింది. ఈ ఆస్తి 12 వేర్వేరు ప్రాంతాల్లో 1,328.89 హెక్టార్లు ఉంది, 2,911.74 హెక్టార్ల బఫర్ జోన్‌తో. యునెస్కో సొంత వివరణ దీన్ని ‘మొఘలులకు ముందటి సంపూర్ణ, మార్పులేని ఏకైక ఇస్లామిక్ నగరం’ అంటోంది, అదే ఆస్తిలో ఒక హిందూ రాజధాని కొండకోట, యాత్రికులు ఇప్పటికీ ఎక్కే పావగఢ్ కొండపై ఆలయాలు, పొడి ప్రాంతం కోసం నిర్మించిన చెరువులు, బావులు, మెట్లబావులు ఉన్నాయి.

యునెస్కో ఏం నమోదు చేసింది

పావగఢ్‌ను మైదానం నుంచి 800 మీటర్లు ఎత్తున లేచిన అగ్నిపర్వత కొండగా కమిటీ పాఠం, కేంద్రం సారాంశం వర్ణిస్తున్నాయి. చరిత్రపూర్వ కాలం నుంచి మధ్యయుగం వరకు స్థావర అవశేషాలను అవి జాబితా చేస్తున్నాయి, వాటిలో తామ్రశిలాయుగ స్థలాలు, 14వ శతాబ్దపు హిందూ కొండకోట, 15వ శతాబ్దంలో స్థాపించిన ఇస్లామిక్ రాజధాని ఉన్నాయి. చిన్న వివరణ 8వ నుంచి 14వ శతాబ్దాల వరకు కోటలు, రాజభవనాలు, మత కట్టడాలు, నివాస ప్రాంగణాలు, వ్యవసాయ నిర్మాణాలు, నీటి ఏర్పాట్లను లెక్కిస్తోంది.

నాలుగు ప్రమాణాలు వర్తింపజేశారు. ప్రమాణం (iii) అదృశ్యమైన సంస్కృతులకు సాక్ష్యంగా ఆలయాలను, నీరు నిలిపే ఏర్పాట్లను, రాజధాని నగరాన్ని కవర్ చేస్తుంది. ప్రమాణం (iv) గొప్ప మసీదు, జామా మస్జిద్‌ను హిందూ, ముస్లిం వాస్తు కలయికగా, భారత్‌లో తరువాతి మసీదులకు నమూనాగా మారినదిగా పేర్కొంటుంది. ప్రమాణం (v) చంపానేర్‌ను అత్యంత స్వల్పకాల సజీవ రాజధానికి అత్యుత్తమ ఉదాహరణ అంటుంది, ప్రమాణం (vi) హిందూ భక్తుల నిరంతర యాత్రను నమోదు చేస్తుంది.

కొండకోట, అత్యంత పురాతన ఆలయం

పావగఢ్ గుజరాత్ సోలంకీ రాజుల కింద, తరువాత ఖిచీ చౌహాన్ల కింద ప్రసిద్ధ హిందూ కోట అని భారత పురావస్తు సర్వేక్షణ సంస్థ (ASI) చెబుతోంది. మౌలియా పీఠభూమిలోని తొలి ఆలయం లకులీశుడికి అంకితం, దాన్ని ASI 10వ నుంచి 11వ శతాబ్దం నాటిదిగా నిర్ణయిస్తోంది; దాని లోపలి మండపం, ముంగిలి మాత్రమే నిలిచి ఉన్నాయి. మహారాజా సయాజీరావు బరోడా విశ్వవిద్యాలయం కోసం చంపానేర్‌లో తవ్వకాలు జరిపిన వి. హెచ్. సోనావనే అదే శైవ ఆలయాన్ని కొండపై అత్యంత పురాతనమైనదిగా అంటూ 10వ శతాబ్దం చివరి లేదా 11వ శతాబ్దం ఆరంభం నాటిదిగా నిర్ణయిస్తున్నారు. భారత్ 2003 నామినేషన్ దస్త్రం శైలి విశ్లేషణ 11వ లేదా 12వ శతాబ్దాన్ని సూచిస్తుందని మాత్రమే చెబుతోంది. కొండపై ఇతర హిందూ, జైన ఆలయాలు ASI కథనంలో సుమారు 13వ నుంచి 15వ శతాబ్దం నాటివి.

ఖిచీ చౌహాన్ రాజపుత్రులు 13వ శతాబ్దంలో ఆ ప్రాంతాన్ని తీసుకుని, కొండపై తమ మొదటి స్థావరాన్ని కట్టారని యునెస్కో చెబుతోంది. సోనావనే వారి రాకను సుమారు 1300గా ఉంచి, చంపానేర్‌కు ఆగ్నేయంగా సుమారు 6 కి.మీ. దూరంలోని నహాని ఉమర్వన్ మెట్లబావిలోని శాసనాన్ని ఉటంకిస్తున్నాడు, అది రామదేవుడి నుంచి జయసింహదేవుడి వరకు 13 మంది అధిపతుల ద్వారా కుటుంబ వంశాన్ని ఇస్తుంది. ఖిచీ చౌహాన్ల కులదైవం కాళిక అని సహపీడియా సమీక్ష చేర్చింది. 15వ శతాబ్దపు సంస్కృత నాటకం, ఆస్థాన కవి గంగాధరుడు రాసిన గంగాదాస ప్రతాప విలాస నాటకం, ఆ ఆలయాన్ని ప్రస్తావిస్తుంది. అది కోట అధిష్ఠాన దేవత మహాకాళి గుడి మండపంలో ప్రదర్శించారని, దాని ఏడో అంకం పావగఢ్‌ను వివరంగా వర్ణిస్తుందని సోనావనే చెబుతున్నాడు.

కొండ కాళికా దేవి కుడి కాలి బొటనవేలు పడిన చోటని భక్తులు విశ్వసిస్తారు; ఆ నమ్మకాన్ని ICOMOS మదింపు నమోదు చేసింది. శిఖరంపై ఉన్న కాళికా మాత ఆలయం, యునెస్కో మాటల్లో, సంవత్సరం పొడవునా పెద్ద సంఖ్యలో యాత్రికులను ఆకర్షించే ముఖ్యమైన పుణ్యక్షేత్రం. దీన్ని లక్షల మంది యాత్రికులు సందర్శిస్తారని, 18వ శతాబ్దంలో సింధియాలు కొండ అడుగు నుంచి శిఖరం వరకు యాత్రికుల దారిని మరమ్మతు చేశారని, మాచి, మౌలియా మధ్య రోప్‌వే ఉందని, ఆలయానికి అరగంట నడక మిగిలిందని 2003 దస్త్రం చెబుతోంది. శిఖర ఆలయాన్ని 18వ శతాబ్దంలో పునర్నిర్మించారని ఇల్లినాయ్ విశ్వవిద్యాలయానికి చెందిన అమితా సిన్హా రాస్తున్నారు.

సుమారు 20 నెలల ముట్టడి, కొత్త రాజధాని

పావగఢ్‌ను మాల్వాకు ఆనుకుని ఉన్న స్థానం కారణంగా విలువైనదిగా భావించిన గుజరాత్ సుల్తానులు దశాబ్దాల పాటు దాన్ని స్వాధీనం చేసుకునేందుకు ప్రయత్నించారు. సుల్తాన్ అహ్మద్ షా I 1418లో దాడి చేశాడని, చౌహాన్ పాలకుడు త్రింబక్ భూపుడు కప్పం చెల్లించి కోటను నిలుపుకున్నాడని సోనావనే నమోదు చేశాడు. 1449లో సుల్తాన్ ముహమ్మద్ షా మళ్లీ ముట్టడించాడు; గంగాదాసుడు మాల్వా సుల్తాన్ మహమూద్ ఖల్జీని పిలిచాడు, ముహమ్మద్ షా అహ్మదాబాద్‌కు వెనక్కి వెళ్లాడు.

మహమూద్ బేగడా ముట్టడి చౌహాన్ల పట్టును ముగించింది. సోనావనే పతనాన్ని 20 నెలల ముట్టడి తర్వాత 1484 నవంబర్ 21గా ఇస్తున్నాడు, జయసింహదేవుడు చివరి హిందూ పాలకుడు. గుజరాత్ పర్షియన్ చరిత్ర గ్రంథం మిరాత్-ఇ-సికందరీ ఇ. సి. బేలీ 1886 సంపుటిలో అనువదించబడింది; పతనానికి దాని తేదీ ఇస్లామిక్ క్యాలెండర్ 889 జిల్-ఖదా 5, దాన్ని బేలీ 1484 నవంబర్ 24గా మార్చాడు. అక్కడి ఒక అడుగు నోట్, చరిత్రకారుడు ఫిరిష్తాను ఉటంకిస్తూ, 1483 మార్చి 17 నుంచి ఒక సంవత్సరం 253 రోజులు లెక్కిస్తోంది. యునెస్కో, ASI సంవత్సరాన్ని మాత్రమే ఇస్తాయి. పురుషులు చివరి దాడి చేయడానికి ముందు కోట స్త్రీలు, పిల్లలు జౌహర్ అగ్నిలో మరణించారని, పట్టుబడిన రావల్‌ను మతం మారడానికి నిరాకరించడంతో తరువాత ఉరితీశారని చరిత్ర గ్రంథం చెబుతోంది.

బేగడా, యునెస్కో, సహపీడియా ఆ పేరును రాసినట్లు, చంపానేర్‌ను తన రాజధానిగా చేయాలని నిర్ణయించాడు. అతను కోటకు ముహమ్మదాబాద్ అని పేరు మార్చాడని ASI చెబుతోంది. అతను చక్కని మసీదును, బయటి గోడను కట్టాడని, ఇస్లామిక్ క్యాలెండర్ 890 సంవత్సరంలో తోటలు వేశాడని, ఆ నగరం ‘గుజరాత్ ప్రజలను అహ్మదాబాద్‌ను మరిచిపోయేలా చేసింది’ అని మిరాత్ చెబుతోంది. సహపీడియా ప్రకారం 1484లో ఒక టంకశాల తెరిచి, 1537 వరకు ‘ప్రసిద్ధ నగరం’ అనే అర్థంతో షహర్ ముకర్రం అని చెక్కిన నాణేలను ముద్రించింది. మాండ్వీలోని మెట్లబావిలో విక్రమ సంవత్సరం 1554 (క్రీ.శ. 1498) నాటి శాసనం కొత్త రాజధాని పేరును చెబుతోంది. నగరం కట్టడానికి 27 ఏళ్లు పట్టిందని నామినేషన్ దస్త్రం చెబుతోంది. చంపానేర్ 1536 వరకు రాజధానిగా ఉందని యునెస్కో అంటోంది.

అడవి కింద తవ్వకందారులు కనుగొన్న నగరం

విశ్వవిద్యాలయ పురావస్తు విభాగం 1970లలో ఆర్. ఎన్. మెహతా ఆధ్వర్యంలో ఈ స్థలాన్ని చేపట్టింది. పురావస్తు పద్ధతులతో మధ్యయుగ స్థావరాన్ని అధ్యయనం చేయడానికి యూనివర్సిటీ గ్రాంట్స్ కమిషన్ నిధులిచ్చిన మూడు జాతీయ ప్రాజెక్టుల్లో ఇది ఒకటని, మిగతావి ఫతేపూర్ సిక్రీ, హంపి అని సోనావనే రాస్తున్నాడు, తాను 1969 నుంచి 1977 వరకు క్షేత్ర పనిలో పాల్గొన్నానని చెబుతున్నాడు.

సర్వే సుమారు రెండు కిలోమీటర్ల వ్యాసార్ధంలో సుమారు ఆరు చదరపు కిలోమీటర్ల మేర విస్తరించిన వృత్తాకార నగర దృశ్యాన్ని కనుగొంది. రాజ కోట, హిస్సార్-ఇ-ఖాస్ లేదా జహాన్‌పనా, తొమ్మిది ద్వారాలున్న గుర్రపుడెక్క ఆకార బయటి గోడ లోపల ఉంది. నేరుగా వెళ్లే రోడ్లు దానికి దారితీశాయి, కొన్ని కూడళ్ల వద్ద దుకాణాల వంటి నిర్మాణాలు ఉన్నాయి. జంక్షన్ల వద్ద జామి, నగీనా, కెవ్డా, ఇటేరి, లీలా గుంబజ్, బాబామన్, కమానీ మసీదులను సోనావనే జాబితా చేస్తున్నాడు, ఐదు మసీదులు ఇప్పటికీ మంచి స్థితిలో ఉన్నాయని ASI చెబుతోంది.

తవ్విన ఒక బ్లాక్, 208 x 144 మీటర్లు, ఒక సర్దార్ నివాసం. దాని రెండంతస్తుల ప్రధాన భవనం 17.60 x 9.75 మీటర్లు ఉంది, సున్నం పూతపై ఏకవర్ణ కుడ్య చిత్రాలు ఉన్నాయి, వాటిలో చిలుకలతో శైలీకృత అరటి చెట్లు కూడా. వృత్తాకార నాటే గుంతలతో తోటలను, మురి కాలువల నుంచి నీరు వచ్చే అష్టభుజ స్నానాన్ని, కప్పిన కాలువలను, గుర్రాలను కట్టడానికి 28 ఇసుకరాయి స్తంభాలున్న 35 x 10 మీటర్ల లాయాన్ని కూడా సోనావనే నమోదు చేశాడు.

జామి మస్జిద్

గొప్ప మసీదు చంపానేర్ రాజధానిగా, సుల్తాను నివాసంగా ఉన్న ప్రాముఖ్యతను ఉత్తమంగా చూపుతుందని యునెస్కో చెబుతోంది. మధ్య గుమ్మటం కింద 172 స్తంభాలు, ఏడు మిహ్రాబ్‌లు, అంటే ప్రార్థనా గూళ్లు ఉన్నాయని సహపీడియా లెక్కిస్తోంది, ఇస్లామిక్ క్యాలెండర్ 914 (క్రీ.శ. 1508 నుంచి 1509) నాటి పూర్తి శాసనం మధ్య మిహ్రాబ్‌కు బిగించి ఉండేదని, కానీ అది ఇప్పుడు పోయిందని చెబుతోంది. ASI పేజీ నిర్మాణ సంవత్సరం ఇవ్వలేదు. మిహ్రాబ్‌ల సంఖ్యను నామినేషన్ దస్త్రం ఒక హోదాగా వివరిస్తోంది: నగర మసీదుకు ఏడు, రాజకుటుంబం, వారి అతిథులు వాడే మసీదులకు ఐదు, సామాన్యుల మసీదులకు మూడు. మసీదు అష్టభుజ కొలను, నగర కొలనుల్లో అతి పెద్దది, త్రిభుజాకార మెట్లు, వేసవిలో నిండుగా ఉంచే సహజ ఊట ఉన్నాయని దస్త్రం చేర్చింది.

నిత్యం ప్రవహించే నది లేని చోట చెరువులు, బావులు, మెట్లబావులు

చంపానేర్-పావగఢ్‌కు నిత్య ప్రవాహ నదులు లేవని, అది వర్షాలపై ఆధారపడుతుందని, దాని నీటి నిర్మాణాలు కొండకు ఈశాన్య, వాయవ్య వైపుల రెండు పరీవాహక ప్రాంతాల నుంచి వచ్చే ప్రవాహాన్ని సేకరించాయని సిన్హా రాస్తున్నారు. కొండపై, నీటి వనరులు హిందూ స్థావరాల కేంద్రం. అడుగున ఉన్న నగరం ఎక్కువగా ఇంటింటి బావులపై ఆధారపడిందని ఆమె కథనం.

నామినేషన్ దస్త్రం మట్టి కట్టలను, పెద్ద పరీవాహక కుండాలను జాబితా చేస్తోంది, వాటిలో అతి పెద్దది వాడా తలావ్, అటక్ కోటలో చిన్న లోయకు అడ్డుకట్ట వేసి చేసిన మేధీ తలావ్. మౌలియా పీఠభూమిలో రెండు కుండాలు భూగర్భ కాలువ వ్యవస్థకు నీరందించాయి, అది గంగా, జమునా, సరస్వతీ కుండాలకు, అంటే మెట్ల చెరువులకు వెళ్లింది. కాళికా ఆలయం దగ్గర ఉన్న చెరువుల్లో దుధియా, ఛస్సియా మాత్రమే మిగిలాయని దస్త్రం చెబుతోంది. యాత్రికుల దారి గబెన్ షా వావ్ దగ్గర మొదలవుతుందని ఇది పేర్కొంది.

హెలికల్ వావ్, గేబన్ షా వావ్, చంద్రకళా, సూర్యకళా వావ్, కంజ్రీ వద్ద సత్ కువా నవ్ వావ్డీ, జామి మస్జిద్ అష్టభుజ కొలనును ఉత్తమ ఉదాహరణల్లో సోనావనే పేర్కొన్నాడు. 2004 సమావేశంపై కమిటీ నివేదిక చంద్రకళా వావ్, నౌ కువాన్ సాత్ వావ్డీ, మాలిక్ సందల్ నీ వావ్‌ను నమోదైన ఆస్తి భాగాల్లో జాబితా చేస్తోంది. రెండు మెట్లబావుల్లో చరిత్ర ఆధారపడే శాసనాలు కూడా ఉన్నాయి: చౌహాన్ వంశావళి ఉన్న నహాని ఉమర్వన్ బావి, రాజధాని పేరు ఉన్న మాండ్వీ బావి. గుజరాత్‌లోని ఇతర నీటి వాస్తు కోసం, పటాన్‌లోని రాణీ కీ వావ్, ధోలావీరా వర్షపు నీటి పనులు చూడండి.

ఈ రోజు నీటి నిర్మాణాలు పనిచేయకుండా, నిర్లక్ష్యానికి గురై ఉన్నాయని, వాటిని స్థలంలో పనిచేసే భాగాలుగా పునరుద్ధరించాలని సిన్హా 2018 పత్రం వాదిస్తోంది.

రక్షణ, వెళ్లే ముందు తెలుసుకోవాల్సినవి

యజమానులుగా ASI, గుజరాత్ అటవీ శాఖ, రాష్ట్ర పురావస్తు, రెవెన్యూ శాఖలు, జై కాళికా ఆలయ ట్రస్ట్, జైన ఆలయ ట్రస్టులు, ఒక ఫకీర్ శాఖ ట్రస్ట్, ప్రైవేటు పక్షాలను యునెస్కో జాబితా చేసింది. ముప్పై తొమ్మిది కట్టడాలు వ్యక్తిగతంగా రక్షితం. ఈ ఆస్తికి 1958 నాటి ప్రాచీన కట్టడాలు, పురావస్తు స్థలాలు, అవశేషాల చట్టం, 2006 నాటి చంపానేర్-పావగఢ్ ప్రపంచ వారసత్వ ప్రాంత నిర్వహణ అథారిటీ చట్టం వర్తిస్తాయి. ASI గుజరాత్ ప్రధాన కార్యదర్శి అధ్యక్షత వహించే ఆ అథారిటీతో కలిసి పనిచేస్తుంది.

2004 మార్చిలో కమిటీ సలహా సంస్థ ICOMOS, భారత్ నిర్వహణ ప్రణాళిక, స్థలం సార్వత్రిక విలువ వివరణ, తులనాత్మక విశ్లేషణ, వివరమైన స్థల ప్రణాళికలు ఇవ్వడానికి వీలుగా నామినేషన్‌ను వాయిదా వేయాలని సిఫార్సు చేసింది. కమిటీ బదులుగా ఆస్తిని నమోదు చేసి, భారత్ తన నిర్వహణ ప్రణాళిక అమలుపై 2005 ఫిబ్రవరి 1 నాటికి నివేదించాలని కోరింది.

2026 నవంబర్ 5న తనిఖీ చేసిన ASI పేజీ, సూర్యోదయం నుంచి సూర్యాస్తమయం వరకు తెరిచి ఉండే వేళలను ఇస్తోంది, చంపానేర్ బరోడా నుంచి 50 కి.మీ. దూరంలో పావగఢ్ కొండ అడుగున ఉందని చెబుతోంది. పర్యాటక మంత్రిత్వ శాఖ పోర్టల్ ఇన్‌క్రెడిబుల్ ఇండియా వడోదర విమానాశ్రయాన్ని ప్రధాన విమానాశ్రయంగా, చంపానేర్ రోడ్‌ను సమీప రైల్వే స్టేషన్‌గా పేర్కొంటోంది. ప్రయాణానికి ముందు ప్రస్తుత ప్రవేశ రుసుములు, రోప్‌వే వేళలను స్థానికంగా తనిఖీ చేయండి.

చంపానేర్-పావగఢ్‌లోని పురావస్తు నిక్షేపాల్లో చాలావరకు ఇంకా తవ్వలేదని యునెస్కో సమగ్రత ప్రకటన చెబుతోంది.