భోపాల్ సమీపంలో 11వ శతాబ్దంలో భోజరాజు కోసం మొదలుపెట్టిన భోజ్‌పూర్ ఆలయం పక్కన ఉన్న రాళ్లపైనే దాని నిర్మాణ ప్రణాళికలు చెక్కి ఉన్నాయి, వాటి ఆధారంగా చేసిన పునర్నిర్మాణం దాని శిఖరం 100 మీటర్లు లేదా అంతకంటే ఎత్తు ఉండేదని చూపుతోంది

మధ్యప్రదేశ్‌లోని రాయ్‌సేన్ జిల్లాలో బెత్వా నది ఒడ్డున ఉన్న భోజ్‌పూర్ ఆలయాన్ని 11వ శతాబ్దంలో పరమార రాజు భోజుడి కోసం మొదలుపెట్టారు, అది ఎప్పటికీ పూర్తి కాలేదు, అయినా దాని ప్రణాళికలు మిగిలి ఉన్నాయి. దాని చుట్టూ ఉన్న రాళ్లపై నిర్మాణ ప్రణాళికలు చెక్కి ఉన్నాయి, వాటిలో చాలా నిర్మించిన భాగానికి 1:1 వివరాలని కార్డిఫ్ విశ్వవిద్యాలయానికి చెందిన నిర్మాణ చరిత్రకారుడు ఆడమ్ హార్డీ అంటున్నారు. ఆయన మాటల్లో అవి “ఆలయం ఉద్దేశించిన రూపకల్పనకు తాళం చెవి”, దానివల్ల ఇది “ప్రపంచంలోనే అతి పెద్ద హిందూ ఆలయం” అయ్యేదని ఆయన భావన.

పూర్తయి ఉంటే ఆలయం కనీసం 100 మీటర్ల ఎత్తు ఉండేదని యునెస్కో తాత్కాలిక జాబితాకు భారత్ సమర్పించిన ప్రతిపాదన చెబుతోంది. అది ఉద్దేశించిన రూపం గురించిన పునర్నిర్మాణం మాత్రమే, నిర్మించిన దేనినీ కొలిచిన కొలత కాదు. ఈ స్థలం గురించి రాసిన పండితులు, అధికారులు పని ఎందుకు ఆగిందో కూడా వేర్వేరు కారణాలు చెబుతున్నారు, వారిలో ప్రతి ఒక్కరు ఏమంటున్నారో ఈ వ్యాసం వివరిస్తుంది.

ఆలయం చుట్టూ ఉన్న రాళ్లు దేనిని దాచుకున్నాయి

భోజ్‌పూర్ గ్రామం భోపాల్ నుంచి 28 నుంచి 30 కి.మీ. దూరంలో ఉంది, పర్యాటక మంత్రిత్వ శాఖ పేజీని అనుసరిస్తారా లేక వారసత్వ వెబ్‌సైట్ పురాతత్త్వను అనుసరిస్తారా అనే దానిపై ఈ తేడా ఆధారపడుతుంది. ఆలయం దగ్గర మిగిలి ఉన్నవాటిని యునెస్కోకు భారత ప్రతిపాదన జాబితా చేసింది: ఆలయ అమరిక, స్తంభాల మండపం, స్తంభాలు, దూలాలు, ద్వారాలు, స్తంభ శీర్షాలు, స్తంభాల మధ్య దూరాల ప్రణాళికలు, ఇవన్నీ సమీపంలోని రాళ్లపై చెక్కి ఉన్నాయి, వాటితో పాటు వాడని చెక్కిన రాళ్ల దిమ్మలు, వాటిని పైకి ఎత్తడానికి చేసిన మట్టి ర్యాంపులు కూడా ఉన్నాయి. ప్రణాళికలు ఇప్పుడున్న ఆలయానికి సరిపోతాయని ప్రతిపాదన చెబుతోంది, అందుకే అవి ఏమి ఆలోచించారో బయటపెడతాయి.

2015లో హార్డీ పుస్తకాన్ని ప్రచురించిన ఇందిరా గాంధీ నేషనల్ సెంటర్ ఫర్ ది ఆర్ట్స్ (ఐజీఎన్‌సీఏ) ఈ ప్రణాళికలను అక్కడ “మొదటిసారి” నమోదు చేశారని వర్ణిస్తూ, నిర్మాణ ప్రక్రియలు, వేరెక్కడా తెలియని ఆలయ రూపాల గురించి అవి అవగాహన ఇస్తాయని చెబుతోంది. ఆ ముందు అవి తెలియనివి కావు. ఎం. ఎన్. దేశ్‌పాండే 1983 పత్రాన్ని సంగ్రహించిన పురాతత్త్వ, ఆయన మధ్యప్రదేశ్ ప్రభుత్వ పురావస్తు డైరెక్టర్ జనరల్‌గా ఉన్నప్పుడు ఈ గీత ప్రణాళికలు ఉన్న రాళ్లకు కంచె వేశారని చెబుతోంది. హార్డీ 2015 పుస్తకం పూర్తిగా ప్రచురించిన రికార్డు, సంస్కృత అనువాదం మత్తియా సాల్వినీది, క్రిస్పిన్ బ్రాన్‌ఫూట్ దానిపై 2016 జూలైలో జర్నల్ ఆఫ్ ది రాయల్ ఏషియాటిక్ సొసైటీలో సమీక్ష రాశారు.

భోజ్‌పూర్ మరింత విస్తృత ప్రాజెక్టు ది ఇండియన్ టెంపుల్: ప్రొడక్షన్, ప్లేస్ అండ్ పేట్రనేజ్‌కు కేంద్ర బిందువు, ప్రాజెక్టు పేజీ ప్రకారం దానికి బ్రిటన్ ఆర్ట్స్ అండ్ హ్యూమానిటీస్ రీసెర్చ్ కౌన్సిల్ నిధులు ఇచ్చింది. భోపాల్‌కు చెందిన ఓ. పి. మిశ్రా, ఢిల్లీకి చెందిన విశ్వమోహన్ ఝాలతో కలిసి పనిచేసిన హార్డీ, దావుద్ అలీ, మైకేల్ విలిస్ దాని డైరెక్టర్లు. రాతి ప్రణాళికలు, అసంపూర్తి నిర్మాణ భాగాలతో ఉన్న అక్కడి క్వారీలు మధ్యయుగ రూపకల్పన, నిర్మాణంపై అవగాహన ఇచ్చే అరుదైన మిగులు అని ప్రాజెక్టు వివరణ చెబుతోంది.

ఇప్పుడు అక్కడ ఉన్నది

ఆలయం ఎత్తైన పీఠంపై ఉన్న చతురస్రాకార భవనం, భారత ప్రతిపాదన ప్రకారం బయట ప్రతి వైపు 20.1 మీటర్లు. గర్భగుడికి పశ్చిమాన పెద్ద ద్వారం ఉంది, లోపల 12 మీటర్ల ఎత్తైన నాలుగు స్తంభాలు ఉన్నాయి, పైకప్పు అసంపూర్తిగా ఉందని ప్రతిపాదన అంటోంది. మూడు వైపులా చెక్కడాలు లేని గుడ్డి బాల్కనీలు ఉన్నాయి. భోపాల్‌లో బ్రిటిష్ పొలిటికల్ ఏజెంట్ అయిన కెప్టెన్ జె. డి. కన్నింగ్‌హామ్ 1847 నివేదికలో పునాదిని సుమారు 62 అడుగుల చతురస్రంగా కొలిచారు, నాలుగు స్తంభాలు సుమారు 40 అడుగులని అంచనా వేశారు. రెండు లెక్కలు దగ్గరగా ఉన్నాయి.

లోపల లింగం ఉంది, ఆలయాన్ని నిర్మించింది ఆ శివ చిహ్నం కోసమే. భారత ప్రతిపాదన దాని ఎత్తు సుమారు 2.3 మీటర్లు, చుట్టుకొలత 5.4 మీటర్లు అని, అది సుమారు 8 మీటర్ల ఎత్తైన పీఠంపై ఉందని, ఒకే రాతితో చెక్కినదని చెబుతోంది. కన్నింగ్‌హామ్ ఎత్తు 7 అడుగుల 2 అంగుళాలు, వెడల్పు 5 అడుగుల 3 అంగుళాలు అని, అది 19.5 అడుగుల చతురస్రాకార ఒకే దిమ్మపై ఉందని నమోదు చేశారు. అది ఒకదానిపై ఒకటి పేర్చిన మూడు సున్నపురాయి దిమ్మలతో చేసినదని మధ్యప్రదేశ్ పర్యాటక శాఖ చెబుతోంది, అంటే అది ఒకే రాయా లేక మూడా అనే దానిపై మూలాలు విభేదిస్తున్నాయి.

శతాబ్దాల పాటు గర్భగుడి ఆకాశానికి తెరిచి ఉండేది. భారత పురావస్తు సర్వేక్షణ (ఏఎస్ఐ) భోపాల్ సర్కిల్ ఇటీవల దానిని ఫైబర్‌గ్లాస్ పైకప్పుతో కప్పిందని, ఇది తిరిగి తొలగించగల మార్పు, నిర్మాణానికి చేసిన ఏకైక చేర్పు అని ప్రతిపాదన చెబుతోంది. ఏఎస్ఐ పరిరక్షణ పనులు 2006, 2007లో పురావస్తు శాస్త్రవేత్త కె. కె. మహమ్మద్ ఆధ్వర్యంలో జరిగాయని న్యూస్‌భారతి పేర్కొంది.

ఒక ర్యాంపు, ఒక కీస్టోన్, 1,300 తాపీ మేస్త్రీల గుర్తులు

19వ శతాబ్దపు ఇద్దరు సందర్శకులు నిర్మాణ స్థలాన్ని ఉన్నది ఉన్నట్లు నమోదు చేశారు. ఆలయం తూర్పు వైపు మట్టి, చెత్తతో చేసిన ర్యాంపును కన్నింగ్‌హామ్ చూశారు, బరువైన రాళ్లను ఎలా పైకి ఎత్తారో అది ఇప్పటికీ చూపిస్తోంది. 300 గజాల లోపల ఉన్న ఇసుకరాయి కొండపై సగం చెక్కిన రాళ్లను కూడా ఆయన కనుగొన్నారు, వాటిలో ఒకటి గుమ్మటం పైన పెట్టాల్సిన, సగం రూపం ఇచ్చిన రాయి, 11 అడుగుల చతురస్రం, 5 అడుగుల మందం. 1888లో ఇండియన్ యాంటిక్వరీలో రాసిన డబ్ల్యు. కింకెయిడ్ ఈ ఆలయాన్ని, అసంపూర్తిగా మిగిలినా గోడలు, పైకప్పుల కోసం భారీ రాళ్లను దొర్లించి ఎక్కించిన ర్యాంపును ఇంకా చూపించే భారతదేశంలోని బహుశా ఏకైక ఆలయం అన్నారు.

భవనం దాని కార్మికుల సంతకాలను మోస్తోంది. కిరీట్ మంకోడి 1986 మార్గ్ వ్యాసం గురించి బ్రిల్ ఇచ్చిన సంగ్రహం, భోజుడికి ఖచ్చితంగా ఆపాదించగల ఏకైక దేవాలయం ఇదేనని, పూర్తికాకముందే వదిలేయడం వల్ల ఆలయ నిర్మాణ యాంత్రికతకు సంబంధించిన చాలా ఆధారాలు ఆ స్థలంలో మిగిలాయని చెబుతోంది. భవనం మీద, క్వారీల్లో చెక్కిన సుమారు 1,300 తాపీ మేస్త్రీల గుర్తులు, పేర్ల నుంచి ఆయన వేసిన కార్మిక బల అంచనాను పురాతత్త్వ నమోదు చేసింది. అదే సంగ్రహంలో దేశ్‌పాండే ఈ స్థలాన్ని నిర్మాణ దశల దృశ్య రికార్డుగా భావించి, భోజుడు అక్కడ ఆలయ శిల్పుల కోసం శిక్షణ పాఠశాల పెట్టి ఉండవచ్చని సూచించారు.

హార్డీ పునర్నిర్మించే ఆలయం

ఇప్పుడు ఉన్న ఆలయం గర్భగుడి, దాని చుట్టూ నడక మార్గం మాత్రమే. పురాతత్త్వ చేసిన హార్డీ 2014 అధ్యాయ సంగ్రహం ప్రకారం, పరమారులు ఇష్టపడిన ఉత్తరాది రకం, చిన్న చిన్న ఆలయాల వరుసలు శిఖరంపై ఉండే భూమిజ ఆలయం భోజ్‌పూర్ స్పష్టంగా కాదు. అయినా ప్రణాళికల్లోని వివరాలు దానిలో ప్రత్యేక నైపుణ్యం ఉన్న శిల్పులను చూపిస్తాయి. అదే సంగ్రహం ప్రకారం హార్డీ బృందం ఇరవైకి పైగా ముఖ్య ప్రణాళికల్లో ఐదింటిని అధ్యయనం చేసింది, పూర్తయిన భవనాన్ని సర్వతోభద్ర ప్రణాళికగా (నాలుగు వైపులా ఒక్కో ప్రవేశం) చదువుతుంది, ఏడు అంతస్తుల శిఖరాన్ని ఇస్తుంది, దానిని 100 మీటర్ల లోపలికి తేవడం హార్డీకి కష్టంగా అనిపించింది.

ఒక భాగాన్ని భారత ప్రతిపాదన వేరుగా చదువుతుంది. పశ్చిమ ద్వారం ముందు ఎత్తైన వేదికను బహుశా భోజుడి కాలం తర్వాత, అది కూడా పూర్తి కాకుండా వదిలేసిన ఒక మండపం కోసం రూపొందించి ఉంటారని అది చెబుతోంది. హార్డీ సంగ్రహం నాలుగు ప్రవేశాలు ఇస్తోంది. ఈ రెండు పఠనాలను ఈ వ్యాసం సరిచేయలేకపోయింది, రెండింటినీ పేర్కొంటోంది.

పునర్నిర్మాణం ఒక గ్రంథంపై ఆధారపడుతుంది. సమరాంగణసూత్రధార భోజుడికి ఆపాదించే నిర్మాణ విజ్ఞాన సంకలనం, భారతీయ నిర్మాణ సంప్రదాయాలు పరిణతి చెంది ఒకదానితో ఒకటి పోల్చి అర్థం చేసుకునే స్థాయికి వచ్చినప్పుడు దానిని సంకలనం చేశారని ఐజీఎన్‌సీఏ చెబుతోంది. భోజుడే దానిని రాశాడని, ఆలయం దాని నియమాలను అనుసరిస్తుందని భారత ప్రతిపాదన అంటోంది. హార్డీ మాత్రం “ఆపాదించినది” అనే మాటను వాడతారు. భూమిజ ఆలయాలపై ఆ గ్రంథంలోని అధ్యాయం వాటి నక్షత్రాకార ప్రణాళికల తర్కాన్ని వివరిస్తుందని, దాని సూచనలు ప్రణాళికల రూపంలో ఆలోచించి రాసినవని ఆయన 2013 పరిశోధన గమనిక చెబుతోంది.

పని ఎందుకు ఆగింది: ఎవరు ఏమంటున్నారు

కారణాన్ని చెప్పే శాసనాన్ని గానీ చరిత్రను గానీ ఈ వ్యాసం కోసం చదివిన ఏ పేజీ ఉదహరించలేదు. అధికారిక శాసనం ఏదీ దొరకలేదని, ఆలయం ఎప్పుడూ పూర్తి కాలేదు కాబట్టి బహుశా ఎప్పుడూ ఏదీ నమోదు చేసి ఉండరని కన్నింగ్‌హామ్ రాశారు. అనేక వివరణలు ముందున్నాయి.

పురాతత్త్వ సంగ్రహం ప్రకారం, భోజుడి మరణం తర్వాత పని బహుశా నిలిచిపోయిందని, అకస్మాత్తుగా ఆగిందని దేశ్‌పాండే భావించారు. పని వదిలేసిన కాలాన్ని ప్రాజెక్టు పేజీ 11వ శతాబ్దం మధ్యలో ఉంచుతోంది, భోజుడి పాలనా కాలాన్ని 1010 నుంచి 1055 వరకు అని పురాతత్త్వ ఇస్తోంది. కొందరు ఆగడాన్ని ప్రకృతి విపత్తుకు లేదా వనరుల కొరతకు ఆపాదిస్తారని పర్యాటక మంత్రిత్వ శాఖ ఇన్‌క్రెడిబుల్ ఇండియా పేజీ చెబుతోంది.

ఏఎస్ఐ పరిరక్షణకు నాయకత్వం వహించిన కె. కె. మహమ్మద్, న్యూస్‌భారతి నివేదించినట్లు, రాతి పైకప్పు భారాన్ని నిర్మాణం తట్టుకోలేకపోయిందని, అది కూలిపోయిందని, ఆ తర్వాత రాజు దానిని తిరిగి కట్టించలేకపోయాడని అన్నారు. చరిత్రకారులు ఊహించిన కారణాల్లో ఒకటిగా న్యూస్‌భారతి దీనిని చెబుతోంది.

భోజ్‌పూర్ సాధారణ అర్థంలో ఆలయం కాక అంత్యక్రియల స్మారకం అయి ఉండవచ్చనే అవకాశాన్ని మంకోడి లేవనెత్తారు. కృష్ణ దేవ్ మొదట స్మారక ఆలయాన్ని సూచించారని, శిఖరానికి బదులు వెనక్కి వెళ్లే అంచెల పైకప్పు ఉన్న స్మారక ఆలయాలను వివరించే గ్రంథాన్ని ఎం. ఎ. ధాకీ కనుగొన్నారని పురాతత్త్వ చెబుతోంది. ఆ పఠనం ప్రకారం భోజుడు దానిని తన తండ్రి సింధురాజు కోసమో లేదా పినతండ్రి ముంజ కోసమో కట్టించాడు. భోజుడి గ్రంథంలోని ఆలయ రకాల్లో అలాంటి రూపకల్పన కనిపించదనేది పురాతత్త్వ నమోదు చేసిన ప్రతివాదం.

హార్డీ పునర్నిర్మాణం నుంచి భోజుడు భూమిజ ఆలయాన్ని ప్రణాళిక వేశాడని పురాతత్త్వ తర్కిస్తుంది. భోజుడి మరణం తర్వాత పరమార వంశం అల్లకల్లోలంలో పడిందని, 1070 నుంచి 1093 వరకు పాలించిన ఉదయాదిత్యుడు దానిని తిరిగి నిలబెట్టాడని, ఆయన సుమారు 1080లో ఉదయపూర్‌లోని ఉదయేశ్వర ఆలయాన్ని ప్రతిష్ఠించాడని అది పేర్కొంది. కాబట్టి డబ్బు అడ్డంకి కాదని, రూపకల్పనే ఆచరణకు సాధ్యం కానిది అయి ఉండవచ్చని, అంత బరువైన శిఖరం బహుశా కూలిపోయేదని అది వాదిస్తుంది. హార్డీ సొంత అధ్యాయం ఈ వ్యాసం కోసం చదవడానికి అందుబాటులో లేదు, కేంబ్రిడ్జ్ సమీక్ష పేజీ సమీక్ష నమోదును మాత్రమే చూపుతుంది. అందువల్ల ఈ చివరి వాదాన్ని హార్డీకి కాక పురాతత్త్వకే ఆపాదిస్తున్నాం.

సరస్సు, ఆనకట్టలు

ఆలయాన్ని కృత్రిమ సరస్సు పక్కన నిర్మించారు. 1823లో సర్ జాన్ మాల్కమ్ నమోదు చేసిన సంప్రదాయాన్ని పునరుక్తం చేస్తూ, బెత్వాకు, పశ్చిమాన ఉన్న గుంతకు అడ్డంగా కట్టడం ద్వారా సరస్సు ఏర్పడిందని కన్నింగ్‌హామ్ రాశారు, అవశేషాలను బట్టి బెత్వా కట్ట సుమారు 100 అడుగుల ఎత్తు, పైభాగంలో బహుశా 300 గజాల పొడవు ఉండవచ్చని అంచనా వేశారు. సరస్సు 16 లేదా 17 మైళ్ల పొడవు, 7 లేదా 8 మైళ్ల వెడల్పు ఉండినట్లు కనిపిస్తుందని ఆయన రాశారు. ఆయన పునరుక్తం చేసే సంప్రదాయంలో, మాళ్వా సుల్తాన్ హోషంగ్ షా ఆ కట్టను ధ్వంసం చేశాడు, ఆయన దానిని మాళ్వా రాజ్యంగా మారిన 14, 15 శతాబ్దాల కాలంలో ఉంచారు.

మూడు రాతి ఆనకట్టలను మధ్యప్రదేశ్ పర్యాటక శాఖ వర్ణిస్తోంది, మూడోది ఇప్పటి భోపాల్ దగ్గర ఉంది, హోషంగ్ షా వాటిలో రెండింటిని పగలగొట్టి 15వ శతాబ్దంలో జలాశయాన్ని ఖాళీ చేశాడని అది చెబుతోంది. మైకేల్ విలిస్ రూపొందించిన స్థల పటం, ఏఎస్ఐ హక్కుదారుగా 2017లో సెంట్రల్ ఇండియా ఆర్కైవ్‌లో ప్రచురితమైంది, ఆనకట్టలను, అసంపూర్తి ఆలయాన్ని, భోజుడి శిథిల రాజభవనాన్ని, పరమార కాలంలో వరద మండలం విస్తరించి ఉండగల పరిధిని చూపిస్తుంది.

సందర్శన, స్థితి

2026 నవంబర్ 2న చూసినప్పుడు ఉదయం 6 నుంచి సాయంత్రం 7 వరకు ప్రవేశ సమయమని మధ్యప్రదేశ్ పర్యాటక శాఖ పేర్కొంది, అక్టోబర్ నుంచి మార్చి వరకు అనువైన కాలం. 3 నుంచి 4 కి.మీ. దూరంలో ఒక జైన ఆలయం ఉంది. భోపాల్ నుంచి రెండు రోజుల ప్రయాణ ప్రణాళికలో భోజ్‌పూర్‌ను ఈ పేజీ ఉంచుతోంది, అందులో ఆలయం నుంచి సుమారు 30 కి.మీ. దూరంలో ఉన్న భీంబేట్కా రాతి ఆశ్రయాలు, సాంచి కూడా ఉన్నాయి. ఆలయాన్ని ఏఎస్ఐ చూసుకుంటుందని కూడా అది చెబుతోంది. ఈ స్థలం ఇప్పటికీ పూజలు జరిగే చోటే. శివపార్వతుల వివాహోత్సవమైన మహాశివరాత్రికి వేల మంది భక్తులు చేరతారని భారత ప్రతిపాదన చెబుతోంది, అప్పుడు భోజ్‌పూర్ ఉత్సవ్ అనే సాంస్కృతిక కార్యక్రమం జరుగుతుందని మధ్యప్రదేశ్ పర్యాటక శాఖ అంటోంది. 2013 నుంచి 2014 కాలానికి 2015లో ఉత్తమ నిర్వహణలో ఉన్న, దివ్యాంగ స్నేహపూర్వక స్మారక చిహ్నంగా జాతీయ పర్యాటక పురస్కారం వచ్చినట్లు కూడా ఆ పేజీ నమోదు చేసింది.

పరిమాణంలో, సజీవ ఆలయంగా భోజ్‌పూర్‌ను తంజావూరు చోళ ఆలయంతో ప్రతిపాదన పోలుస్తుంది, ఆ సమూహాన్ని గ్రేట్ లివింగ్ చోళ టెంపుల్స్ వ్యాసం వివరిస్తుంది. అదే దశాబ్దాల నాటి సోలంకి కాలపు సమకాలీన ఆలయం మోధేరా సూర్య దేవాలయం. భారత్ యునెస్కో తాత్కాలిక జాబితా పేజీలో భోజ్‌పూర్ (i), (iii), (iv) ప్రమాణాల కింద ఉంది, నమోదు తేదీ 2024 ఫిబ్రవరి 8.