ఫాహియాన్, హ్యూయెన్ త్సాంగ్, యిజింగ్ 399 నుంచి 695 మధ్య భారతదేశంలో పర్యటించారు, వారి గ్రంథాల్లోని దూరాలు నలంద స్థానాన్ని పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలకు చూపాయి

భారతదేశానికి చైనా పేరు యిందు (印度) అన్నది హ్యూయెన్ త్సాంగ్ ఎంచుకున్నదే. ఇంటికి తిరిగి వచ్చాక రాసిన గ్రంథంలో సన్యాసి హ్యూయెన్ త్సాంగ్ (玄奘, Xuánzàng) ఆ దేశానికి ఉన్న పాత పేర్లను జాబితా చేశాడు, అక్కడి ప్రజలు జిల్లా జిల్లాకు వేరే పేరుతో పిలుస్తారని చెప్పాడు, చివరకు ఇన్-తు అన్న పేరును ఖరారు చేశాడు, చైనా భాషలో దాని అర్థం చంద్రుడని వివరించాడు. రెండో యాత్రికుడి గ్రంథాన్ని అనువదించిన తకకుసు, హ్యూయెన్ త్సాంగ్ కాలం నుంచే చైనాలో యిందు పేరు సాధారణంగా వాడుకలోకి వచ్చిందని రాశాడు.

ముగ్గురు చైనా బౌద్ధ సన్యాసులు భారతదేశంలో తాము చూసిన వాటిపై ప్రయాణ గ్రంథాలు మిగిల్చారు, ఆ కాలంలో చైనా సన్యాసులు రాసినవాటిలో పూర్తిగా మిగిలి ఉన్నవి ఇవి మాత్రమేనని చరిత్రకారిణి ఉపిందర్ సింగ్ అంటారు. ఫాహియాన్ (法显, Fǎxiǎn) 399లో చాంగాన్ నుంచి బయలుదేరి సుమారు 414లో ఇల్లు చేరాడు. హ్యూయెన్ త్సాంగ్ 629లో బయలుదేరి 645లో తిరిగి వచ్చాడు. యిజింగ్ (义净, Yìjìng) 671లో కాంటన్ నుంచి సముద్రమార్గంలో బయలుదేరి 695లో చైనాకు తిరిగి వచ్చాడు. ఈ తేదీల్లో అంచుల వద్ద ఆధారాల మధ్య కొన్ని సంవత్సరాల తేడా ఉంది: ఉదాహరణకు యునెస్కో సిల్క్ రోడ్స్ పేజీ హ్యూయెన్ త్సాంగ్ ప్రయాణాలను 654 వరకు చూపిస్తుంది. ఈ వ్యాసం ఫాహియాన్‌కు జేమ్స్ లెగ్ ఇచ్చిన 399ను, హ్యూయెన్ త్సాంగ్‌కు బీల్, తకకుసు, కన్నింగ్హామ్ ఇచ్చిన 629 నుంచి 645ను ఉపయోగిస్తుంది.

ఫాహియాన్ సన్యాస నియమాల కోసం వెళ్ళి పాటలీపుత్రంలో మూడేళ్లు ఉన్నాడు

లెగ్ ఫాహియాన్ గ్రంథాన్ని రికార్డ్ ఆఫ్ బుద్ధిస్టిక్ కింగ్డమ్స్ (《佛国记》, Fóguó jì) అని అనువదించాడు. ఆ సన్యాసి పేరుకు “ధర్మంలో ప్రకాశించినవాడు” అని అర్థమని లెగ్ రాశాడు. సన్యాసుల నియమాలైన వినయ గ్రంథాలు చైనాలో అసంపూర్ణంగా ఉండటంతో అతను చాంగాన్ నుంచి బయలుదేరాడు. ఉత్తర భారతదేశంలో ఉపాధ్యాయులు ఆ నియమాలను మౌఖికంగా అందిస్తున్నారని, ప్రతి రాసుకోవడానికి లిఖిత పాఠం లేదని అతను గుర్తించాడు.

పాటలీపుత్రంలోని మహాయాన విహారంలో మహాసాంఘిక నియమాల లిఖిత ప్రతి దొరికింది, అక్కడ మూడేళ్లు ఉండి సంస్కృత గ్రంథాలను, భాషను నేర్చుకుంటూ పాఠాన్ని ప్రతి రాసుకున్నాడు. లెగ్ స్పెల్లింగ్‌లో టావో-చింగ్ అనే సహచరుడు మధ్య భారతదేశంలో సన్యాసుల ప్రవర్తనను చూసి శాశ్వతంగా అక్కడే ఉండిపోవాలని నిర్ణయించుకున్నాడు. ఫాహియాన్ రేవు పట్టణమైన తామ్రలిప్తికి వెళ్ళి అక్కడ రెండేళ్లు సూత్రాలను ప్రతి రాస్తూ, ప్రతిమల చిత్రాలు గీస్తూ గడిపాడు, తరువాత శ్రీలంకలో రెండేళ్లు ఉండి సముద్రమార్గంలో ఇంటికి బయలుదేరాడు. ఆ ప్రయాణంలో ఒక తుపాను అతని ఓడను 13 రోజులు నడిపి, నీళ్లు కారుతున్న రంధ్రాన్ని మూయగలిగిన ఒక ద్వీపం వద్దకు చేర్చింది.

గుప్తుల కాలంలో పాటలీపుత్రం, తరువాత హ్యూయెన్ త్సాంగ్ అక్కడ చూసింది

ఫాహియాన్ పాలిస్తున్న రాజు పేరు చెప్పడు. అది రెండో చంద్రగుప్తుడే అయి ఉండాలని సింగ్ రాశారు, ఆయన యుగం ఎంత స్వర్ణమయమనే వాదన గుప్తుల స్వర్ణయుగ పునఃపరిశీలన గురించి tuput వ్యాసంలో ఉంది. ఫాహియాన్ వర్ణించేది తనను ఆకట్టుకున్న నగరాన్ని. మగధ నగరాలు, పట్టణాలు మధ్య రాజ్యంలో, అంటే అతను మధ్య భారతదేశాన్ని పిలిచిన పేరులో, అన్నిటికంటే గొప్పవని రాశాడు. అశోకుని స్తూపం పక్కన ఉన్న మహాయాన, హీనయాన విహారాల్లో కలిపి ఆరు లేదా ఏడు వందల మంది సన్యాసులు ఉండేవారు, అన్ని దిక్కుల నుంచీ పండితులు వచ్చేవారు. ప్రతి ఏటా రెండో నెల ఎనిమిదో రోజున నగరంలో అలంకరించిన సుమారు ఇరవై రథాలపై ప్రతిమల ఊరేగింపు జరిగేది.

వ్యాపారుల కులమైన వైశ్య కుటుంబాల పెద్దలు నగరాల్లో దానధర్మాలు, వైద్యం అందించే గృహాలు ఏర్పాటు చేశారని అతను రాశాడు. పేదలు, అనాథలు, వికలాంగులు, రోగులు ఆహారం, మందుల కోసం వచ్చేవారు, వైద్యులు వారిని పరీక్షించేవారు. మధురకు దక్షిణంగా ఉన్న దేశమైన మధ్య రాజ్యం గురించి అతను “ప్రజలు సంఖ్యలో అధికులు, సంతోషంగా ఉన్నారు” అని రాశాడు, తమ ఇళ్లను నమోదు చేయించుకోవలసిన అవసరం వారికి లేదు. చండాలులు ఇతరులకు దూరంగా నివసించేవారని, వారు పట్టణంలోకి ప్రవేశించేటప్పుడు ప్రజలు తప్పించుకోవడానికి ఒక చెక్క ముక్కను కొట్టేవారని కూడా నమోదు చేశాడు. చైనా బౌద్ధులకు బుద్ధుని జీవిత స్థలాలను చూపించడమే యాత్రికుడి లక్ష్యమని, అందువల్ల సాధారణ ప్రజల జీవితాల వివరాలు తక్కువని సింగ్ గమనించారు, భారతీయ సమాజం గురించి అతని చిత్రాన్ని ఆమె ఆదర్శవంతమైనదని, ఆదర్శీకరించినదని అంటారు.

ఏడో శతాబ్దంలో హ్యూయెన్ త్సాంగ్ అదే నగరానికి చేరాడు. బీల్ అనువాదంలో అతను పాత పునాది గోడలను మాత్రమే చూశాడు, విహారాలు, ఆలయాలు, స్తూపాలు వందల సంఖ్యలో శిథిలమై ఉన్నాయి, రెండు మూడు మాత్రమే నిలిచి ఉన్నాయి, గంగ ఒడ్డున సుమారు 1,000 ఇళ్ల చిన్న పట్టణం ఉంది.

హ్యూయెన్ త్సాంగ్ ఒక దేశం మొత్తానికి ఒక అధ్యాయం ఇచ్చాడు

హ్యూయెన్ త్సాంగ్ గ్రేట్ టాంగ్ రికార్డ్స్ ఆన్ ద వెస్టర్న్ రీజియన్స్ (《大唐西域记》, Dà Táng Xīyù jì, బీల్ అనువాదంలో సి-యు-కి అని రాశారు) రెండో పుస్తకం భారతదేశం మొత్తాన్ని వివరిస్తుంది. దాని చుట్టుకొలత సుమారు 90,000 లీ అని, అది సుమారు డెబ్బై దేశాలుగా విభజితమై ఉందని, ఆకారం అర్ధచంద్రుడిలా ఉందని చెబుతాడు. పట్టణాలకు ఇటుక గోడలు ఉండేవి, విహారాలకు ప్రతి మూలలో మూడంతస్తుల గోపురం ఉండేది. వర్ణమాలలో 47 అక్షరాలు ఉండేవి. పిల్లలు పన్నెండు అధ్యాయాల ప్రాథమిక పాఠంతో మొదలుపెట్టి సుమారు ఏడేళ్ల వయసు నుంచి ఐదు విషయాలు చదివేవారు: వ్యాకరణం, కళలు, యంత్రశాస్త్రం, వైద్యం, తర్కం, బౌద్ధమతపు అంతర్గత శాస్త్రం. ప్రతి ప్రావిన్స్‌లో సంఘటనలను లిఖితపూర్వకంగా నమోదు చేసే అధికారి ఉండేవాడని అతను రాశాడు.

అతని వృత్తాంతంలో పన్నులు తక్కువగా ఉండేవి. కుటుంబాలు నమోదు చేసుకోవలసిన అవసరం లేదు, వెట్టిచాకిరీ లేదు, రాజ భూముల్లోని రైతులు పంటలో ఆరో వంతు చెల్లించేవారు, ప్రజాపనులకు శ్రమ చేసినవారికి చేసిన పనికి తగినంత వేతనం చెల్లించేవారు.

కొన్ని చోట్ల అతను ఆదర్శీకరిస్తాడని సింగ్ చూపిస్తారు, ఉదాహరణకు పితృభక్తిని భంగపరిచినందుకు శిక్షల జాబితాలో, చైనా పాఠకులు విలువనిచ్చే సద్గుణాన్ని నొక్కిచెప్పాలన్న అతని కోరికతో ఆమె దీన్ని ముడిపెడతారు. సింగ్ ఉటంకించే డి. దేవహుతి, అతను తన పేరుకు ఉన్నంత పక్షపాతి కాదని భావిస్తారు: అతను కొందరు బౌద్ధేతర రాజులను ప్రశంసించాడు, కొందరు బౌద్ధ రాజులను తప్పుపట్టాడు, హర్షుని ఆస్థానానికి దూరంగా చైనాలో ఇంట్లో కూర్చుని రాశాడు. రాజుతో అతని సమావేశాలు, కన్నౌజ్, ప్రయాగల్లో జరిగిన మహాసభలు హర్షవర్ధనుడు గురించిన tuput వ్యాసంలో ఉన్నాయి. హర్షుని పాలనలో చైనాతో రాయబారులు మార్పిడి అయ్యారని సింగ్ జోడిస్తారు, హ్యూయెన్ త్సాంగ్‌కు రాజుతో లభించిన సమావేశం కన్నౌజ్, టాంగ్ ఆస్థానం మధ్య దౌత్య సంబంధాలకు దారితీసింది.

బోధ్ గయ, లుంబిని, పాణిని పట్టణం

బోధ్ గయ గురించి అతని వర్ణన ఇప్పుడు నిలిచి ఉన్న ఆలయంతో పోల్చగలిగేంత నిర్దిష్టంగా ఉంది. బీల్ అనువాదంలో బోధి వృక్షానికి తూర్పున ఉన్న విహారం 160 లేదా 170 అడుగుల ఎత్తు, సున్నం పూసిన నీలి ఇటుకతో కట్టింది, ప్రతి అంతస్తులో గూళ్లలో బంగారు రూపాలు ఉన్నాయి. ప్రస్తుత మహాబోధి ఆలయం 50 మీటర్ల ఎత్తు (సుమారు 164 అడుగులు) అని యునెస్కో చెబుతుంది, దాన్ని ఐదో లేదా ఆరో శతాబ్దానికి చెందినదిగా పేర్కొంటుంది, భారతదేశంలో ఇప్పటికీ నిలిచి ఉన్న తొలి ఇటుక ఆలయాల్లో ఒకటిగా లెక్కిస్తుంది. ఆవరణకు ఉత్తరాన అతను మహాబోధి సంఘారామాన్ని చూశాడు, దాన్ని శ్రీలంక పూర్వ రాజు కట్టించాడు, అందులో 1,000కు పైగా సన్యాసులు ఉండేవారు. ఆ సంఘారామానికి అనుమతి ఎలా వచ్చిందో సముద్రగుప్తుడు వ్యాసంలో ఉంది.

ఇప్పుడు నేపాల్‌లో ఉన్న లుంబినిలో, ఫాహియాన్ బుద్ధుని జన్మ ఉద్యానవనాన్ని కపిలవస్తుకు తూర్పున 50 లీ దూరంలో చూశాడు, ఆ నగరం అప్పటికి కొందరు సన్యాసులు, ఒకటి రెండు డజన్ల కుటుంబాలు తప్ప ఖాళీగా ఉంది. హ్యూయెన్ త్సాంగ్ అశోకుడు నిర్మించిన, పైన గుర్రం ఉన్న, మధ్యలో విరిగిన రాతి స్తంభాన్ని వర్ణించాడు. అశోక స్తంభాన్ని, దానిపై శాసనాన్ని జన్మస్థలానికి రుజువుగా యునెస్కో జాబితా చేస్తుంది, ఆ స్తంభం 1896లో కనుగొనబడిందని నమోదు చేస్తుంది.

హ్యూయెన్ త్సాంగ్ ప్రకారం గాంధారంలోని సలాతుర వ్యాకరణవేత్త పాణిని జన్మస్థలం, అక్కడ అతని విగ్రహం ఉందని చెప్పాడు. ఆ స్థలం ఒహింద్ దగ్గరి లాహుర్ అయి ఉండవచ్చని కన్నింగ్హామ్ సూచించాడని సింగ్ రాశారు. ఆ వ్యాకరణమే పాణిని గురించిన tuput వ్యాసం విషయం.

యిజింగ్ సముద్రమార్గంలో వచ్చి నలందలో పదేళ్లు ఉన్నాడు

యిజింగ్ ఉత్తమ పురుషలో రాశాడు. 671లో కాంటన్ చేరి పర్షియన్ ఓడలో ప్రయాణం ఏర్పాటు చేసుకున్నానని చెబుతాడు. ఇరవై రోజుల తరువాత సుమత్రాలోని భోగా వద్ద దిగి, ఆరు నెలలు సంస్కృత వ్యాకరణం నేర్చుకున్నాడు, ఆ తరువాత రాజు సహాయంతో సముద్రమార్గంలో ముందుకు సాగాడు. తకకుసు పాఠం ప్రకారం తామ్రలిప్తి 673లో వచ్చింది, నలంద అతన్ని పదేళ్లు ఉంచుకుంది, అనువాదకుడి లెక్క ప్రకారం బహుశా 675 నుంచి 685 వరకు. నలందలోని సన్యాసుల సంఖ్యల గురించి యిజింగ్ లెక్కలు, దినచర్య గురించి అతని వర్ణన నలంద వ్యాసంలో ఉన్నాయి, అందువల్ల ఇక్కడ మళ్లీ చెప్పడం లేదు.

ఇంటికి తిరిగి వెళ్ళే ప్రయాణం కోసం అతను 5,00,000కు పైగా శ్లోకాలున్న భారతీయ గ్రంథాలను సేకరించాడు, అవి చైనా భాషలో వెయ్యి సంపుటాలు నింపుతాయని చెప్పాడు. సుమత్రాలో ఉంటూ ఆ గ్రంథం రాసి 692లో చైనాకు పంపాడు. దాని చైనా పేరు నాన్హై జిగుయ్ నేయ్ఫా జువాన్ (《南海寄归内法传》), అంటే దక్షిణ సముద్రం నుంచి ఇంటికి పంపిన అంతర్గత ధర్మ వృత్తాంతం, తకకుసు పేజీ శీర్షికల్లో దాన్ని ఎ రికార్డ్ ఆఫ్ బుద్ధిస్ట్ ప్రాక్టీసెస్ అంటారు. 695లో చైనాకు తిరిగి వచ్చినప్పుడు, సామ్రాజ్ఞి వూ అతన్ని ఆత్మీయంగా స్వీకరించింది. 700 నుంచి 712 మధ్య అతను 230 సంపుటాల్లో 56 రచనలను అనువదించాడు.

ఒక అధ్యాయం సంస్కృత వ్యాకరణం గురించి, భాషను సరిగా అధ్యయనం చేస్తే అనువాదంలోని ఇబ్బందులు తొలగుతాయని యిజింగ్ ఆశించడం వల్ల అది రాశాడు. అదే అధ్యాయంలో అతను భారతదేశంలో విన్న ఒక నమ్మకం కూడా నమోదై ఉంది: బోధిసత్వుడు మంజుశ్రీ చైనాలోని పింగ్జౌ అనే జిల్లాలో నివసిస్తున్నాడని.

తకకుసు అనువాదం ముందు ముద్రించిన ఒక లేఖలో మాక్స్ ముల్లర్ యిజింగ్ విలువను పండితుల పరంగా చెప్పాడు. వ్యాకరణవేత్త భర్తృహరి మరణ తేదీని సుమారు 651 నుంచి 652గా యిజింగ్ ఇచ్చాడు, ఆ వృత్తాంతాన్ని “సంస్కృత సాహిత్య కాలనిర్ణయంలో కొత్త లంగరు” అని ముల్లర్ అన్నాడు.

బోధ్ గయలో చైనా భాషా శిలాఫలకం, 654లో ఒక లేఖ

యిజింగ్ రాసిన రెండో గ్రంథం భారతదేశానికి వెళ్ళిన చైనా సన్యాసుల సంక్షిప్త జీవితాలు ఇస్తుంది, అందులో 56 చిత్రణలు ఉన్నాయని సింగ్ లెక్కించారు. చైనా సన్యాసుల కోసం ప్రత్యేకంగా ఏ విహారాలూ లేకపోవడంతో మార్గంలోని కష్టం మరింత పెరిగిందని యిజింగ్ ముందుమాట గురించి బీల్ సారాంశం చెబుతుంది. అదే సారాంశం, తావు-హి అని అతను రాసిన ఒక సన్యాసి మహాబోధి ఆలయంలో చైనా గతం, వర్తమానం గురించిన వృత్తాంతంతో చైనా భాషలో ఒక శిలాఫలకాన్ని చెక్కాడని నమోదు చేస్తుంది.

హ్యూయెన్ త్సాంగ్ భారతదేశం వదిలి వెళ్ళిన 30 ఏళ్లలోపే కనీసం పదకొండు మంది చైనా, కొరియా యాత్రికులు నలందను సందర్శించారని, బీల్‌ను ఉటంకిస్తూ ఘోష్ గైడ్ చెబుతుంది. హ్యూయెన్ త్సాంగ్ స్వయంగా సంబంధాన్ని కొనసాగించాడు. 654లో చాంగాన్‌లోని త్జు-ఎన్ విహారం నుంచి అతను ప్రజ్ఞాదేవుడి లేఖకు సమాధానం ఇచ్చాడు, ఆ సన్యాసిని సింగ్ బోధ్ గయలో ఉంచుతారు, ఘోష్ నలంద సన్యాసి అంటారు. ప్రజ్ఞాదేవుడు ఒక స్తోత్రాన్ని, రెండు చుట్టల సన్నని పత్తి వస్త్రాన్ని పంపాడు. హ్యూయెన్ త్సాంగ్ అతనికి కృతజ్ఞతలు చెప్పి, కన్యాకుబ్జంలో వారి వాదనను గుర్తుచేసుకున్నాడు, ఇంటికి వస్తూ సింధు నదిలో పోగొట్టుకున్న గ్రంథాల జాబితాను పంపి, వాటి ప్రతులు కోరాడు.

స్థలాలను కనుగొనడానికి గ్రంథాలను ఎలా ఉపయోగించారు

కన్నింగ్హామ్ తన 1871 ఏన్షియంట్ జియోగ్రఫీ ఆఫ్ ఇండియాను, చైనా యాత్రికుల ప్రయాణాల ఆవిష్కరణ “ఇప్పటివరకు చీకటిగా ఉన్న ఈ కాలంపై ఇంతటి వెలుగు ప్రవాహాన్ని కురిపించింది” అని చెబుతూ మొదలుపెట్టాడు. హ్యూయెన్ త్సాంగ్‌ను ప్రధాన మార్గదర్శిగా తీసుకున్నాడు, ఫాహియాన్ “సాధారణంగా తన మార్గంలోని దిక్కులను, దూరాలను ఇస్తాడు” అని అన్నాడు. ఘోష్ నలంద గైడ్ ఫలితాన్ని నమోదు చేస్తుంది: 1860లలో యాత్రికులు ఇచ్చిన దూరాలు, దిక్కులతో పాటు అక్కడ తాను కనుగొన్న ప్రతిమలపై శాసనాల ఆధారంగా బర్గావ్ దిబ్బలను కన్నింగ్హామ్ నలందగా గుర్తించాడు. సర్వే 1915 నుంచి 1916 సీజన్ నుంచి అక్కడ క్రమం తప్పకుండా తవ్వకాలు చేస్తోంది. సారిపుత్రుడు పుట్టిన ఫాహియాన్ నాల గ్రామం నలందే అయి ఉండవచ్చని ఘోష్ సూచిస్తారు, అయితే ఫాహియాన్ అక్కడ ఒక స్తూపాన్ని మాత్రమే పేర్కొన్నాడు. ఫాహియాన్ నలందను పేరుతో పేర్కొనలేదని సింగ్ అంటారు, ఇది విహారం ఎప్పుడు మొదలైందనే విషయంతో ముడిపడిన అంశం.

భారతదేశ తాత్కాలిక జాబితా దరఖాస్తు ఇదే పద్ధతిని ఇతర చోట్ల వర్తింపజేస్తుంది. కన్నింగ్హామ్ 1863లో శ్రావస్తిని గుర్తించాడు, పక్కీ కుటి అనే దిబ్బ చైనా యాత్రికులు చూసిన అంగులిమాలుని స్తూపమని ప్రతిపాదించాడు, అయితే మరొక అభిప్రాయం దాన్ని వేరుగా చదువుతుంది. కౌశాంబిలో ఫాహియాన్ ఘోషితారామ విహారాన్ని సన్యాసులు ఆక్రమించి ఉండగా చూశాడని, హ్యూయెన్ త్సాంగ్ సందర్శనకు పది కంటే ఎక్కువ విహారాలు శిథిలమై నిలిచి ఉన్నాయని, సన్యాసుల సంఖ్య 300 పైన ఉందని దరఖాస్తు చెబుతుంది. సన్యాసుల గ్రంథాల గురించి “వారి ప్రయాణ వృత్తాంతాలు అమూల్యమైన చారిత్రక ఆధారాలు” అని యునెస్కో సిల్క్ రోడ్స్ కార్యక్రమం అంటుంది.

యునెస్కో నలంద పురావస్తు స్థలంలోని 23 హెక్టార్లను 2016లో ప్రపంచ వారసత్వ జాబితాలో చేర్చింది.