फाशियान, ह्युएन त्संग आणि इ-त्सिंग यांनी इ.स. ३९९ ते ६९५ दरम्यान भारताचा प्रवास केला, आणि त्यांच्या पुस्तकांतील अंतरांमुळे पुरातत्त्वज्ञांना नालंदा शोधता आले

भारताचे चिनी नाव यिन्दु (印度) हे ह्युएन त्संगने निवडलेले आहे. घरी परतल्यावर लिहिलेल्या पुस्तकात भिक्षू ह्युएन त्संग (玄奘, Xuánzàng) याने देशाची जुनी नावे नोंदवली, तिथले लोक जिल्ह्यागणिक त्याला वेगळे नाव देतात असे सांगितले, आणि इन-तु हे नाव निश्चित केले, ज्याचा चिनी भाषेत अर्थ चंद्र असा आहे असे त्याने स्पष्ट केले. दुसऱ्या यात्रेकरूचे पुस्तक अनुवादित करणारे ताकाकुसू नोंदवतात की ह्युएन त्संगच्या काळापासून यिन्दु हे नाव चीनमध्ये सर्वसाधारण वापरात आले.

तीन चिनी बौद्ध भिक्षूंनी भारतात जे आढळले त्यावर प्रवासवर्णने मागे ठेवली, आणि इतिहासकार उपिंदर सिंग म्हणतात की त्या काळातील चिनी भिक्षूंच्या पूर्ण स्वरूपात टिकलेल्या नोंदी याच आहेत. फाशियान (法显, Fǎxiǎn) ३९९ मध्ये चांगआनहून निघाला आणि सुमारे ४१४ मध्ये घरी परतला. ह्युएन त्संग ६२९ मध्ये निघाला आणि ६४५ मध्ये परतला. इ-त्सिंग (义净, Yìjìng) ६७१ मध्ये कँटनहून समुद्रमार्गे निघाला आणि ६९५ मध्ये चीनमध्ये परत आला. स्रोतांमध्ये टोकांवर काही वर्षांचा फरक आहे: उदाहरणार्थ, युनेस्कोचे सिल्क रोड पान ह्युएन त्संगचा प्रवास ६५४ पर्यंत नेते. हा लेख फाशियानसाठी जेम्स लेगे यांचे ३९९, आणि ह्युएन त्संगसाठी बील, ताकाकुसू आणि कनिंगहॅम यांनी दिलेले ६२९ ते ६४५ वापरतो.

फाशियान भिक्षूंच्या नियमांसाठी गेला आणि पाटलिपुत्रात तीन वर्षे राहिला

लेगे फाशियानच्या पुस्तकाचे भाषांतर Record of Buddhistic Kingdoms (《佛国记》, Fóguó jì) असे करतात. लेगे लिहितात की या भिक्षूच्या नावाचा अर्थ “धर्मात तेजस्वी” असा आहे. तो चांगआन सोडून निघाला कारण भिक्षूंचे नियम, म्हणजे विनयग्रंथ, चीनमध्ये अपूर्ण होते. उत्तर भारतात त्याला शिक्षक हे नियम तोंडी पुढे देताना आढळले, उतरवून घ्यायला लेखी प्रत नव्हती.

पाटलिपुत्रातील महायान विहारात त्याला महासांघिकांच्या नियमांची लेखी प्रत मिळाली, आणि तो तिथे तीन वर्षे राहिला, संस्कृत ग्रंथ व भाषा शिकत आणि मजकूर उतरवून घेत. लेगेंच्या स्पेलिंगनुसार ताओ-चिंग नावाच्या एका सोबत्याने मध्य भारतातील भिक्षूंचे आचरण पाहिले आणि तिथेच कायमचे राहायचे ठरवले. फाशियान ताम्रलिप्ती या बंदरात गेला, जिथे त्याने दोन वर्षे सूत्रे उतरवण्यात आणि प्रतिमा काढण्यात घालवली, मग दोन वर्षे श्रीलंकेत राहिला, आणि समुद्रमार्गे घरी निघाला. त्या प्रवासात एका वादळाने त्याचे जहाज १३ दिवस भरकटवले, मग ते एका बेटावर पोहोचले जिथे गळती थांबवता आली.

गुप्तकाळातील पाटलिपुत्र, आणि ह्युएन त्संगला तिथे पुढे काय आढळले

फाशियान तेव्हाच्या राजाचे नाव कुठेही देत नाही. सिंग लिहितात की तो दुसरा चंद्रगुप्त असला पाहिजे, आणि त्याचा काळ किती सुवर्णमय होता यावरील चर्चा tuput च्या गुप्त सुवर्णयुगावरील लेखात आहे. फाशियान जे वर्णन करतो ते प्रभावित करणाऱ्या शहराचे आहे. मगधातील शहरे आणि गावे मध्यराज्यातील, म्हणजे त्याने ज्याला मध्य भारत म्हटले त्यातील, सर्वात मोठी होती, असे त्याने लिहिले. अशोकाच्या स्तूपाशेजारील महायान आणि हीनयान विहारांत मिळून सहाशे-सातशे भिक्षू होते, आणि चारही दिशांहून विद्वान येत. दरवर्षी दुसऱ्या महिन्याच्या आठव्या दिवशी शहरात सुमारे वीस सजवलेल्या रथांवरून प्रतिमांची मिरवणूक निघे.

वैश्य कुटुंबप्रमुखांनी, म्हणजे व्यापारी वर्गातील प्रमुखांनी, शहरांत दानधर्म आणि औषधे वाटणारी घरे उभारली, असे त्याने नोंदवले. गरीब, अनाथ, अपंग आणि आजारी लोक अन्न व औषधासाठी येत, आणि वैद्य त्यांची तपासणी करत. मथुरेच्या दक्षिणेकडील देश असलेल्या मध्यराज्याबद्दल त्याने लिहिले की “लोक संख्येने मोठे आणि सुखी आहेत,” आणि त्यांना आपली घरे नोंदवण्याची गरज नाही. चांडाळ इतरांपासून वेगळे राहत आणि शहरात येताना लाकडाचा तुकडा आपटत, म्हणजे लोकांना त्यांना टाळता यावे, हेही त्याने नोंदवले. यात्रेकरूचा उद्देश चिनी बौद्धांना बुद्धाच्या जीवनातील स्थळे दाखवणे हा होता, त्यामुळे सामान्य जीवनाचे तपशील थोडे आहेत, असे सिंग नमूद करतात, आणि त्याने रंगवलेल्या भारतीय समाजाच्या चित्राला त्या आदर्शवादी व आदर्शीकृत म्हणतात.

सातव्या शतकात ह्युएन त्संग त्याच शहरात पोहोचला. बीलच्या भाषांतरानुसार त्याला फक्त जुन्या पायाच्या भिंती आढळल्या, शेकडो विहार, मंदिरे आणि स्तूप पडक्या अवस्थेत होते आणि दोन-तीनच उभे होते, आणि गंगेकाठी सुमारे १,००० घरांचे एक छोटे गाव होते.

ह्युएन त्संगने एका संपूर्ण देशाला एक प्रकरण दिले

ह्युएन त्संगच्या Great Tang Records on the Western Regions (《大唐西域记》, Dà Táng Xīyù jì, बीलच्या भाषांतरात Si-yu-ki) या ग्रंथाचे दुसरे पुस्तक संपूर्ण भारताविषयी आहे. तो भारताचा परीघ सुमारे ९०,००० ली सांगतो आणि म्हणतो की तो सुमारे सत्तर देशांत विभागलेला आहे, आणि त्याचा आकार अर्धचंद्रासारखा आहे. शहरांना विटांच्या भिंती होत्या, आणि विहारांच्या प्रत्येक कोपऱ्यावर तीन मजली बुरूज होता. वर्णमालेत ४७ अक्षरे होती. मुले बारा प्रकरणांच्या प्राथमिक पुस्तकापासून सुरुवात करत आणि सुमारे सातव्या वर्षापासून पाच विषय शिकत: व्याकरण, कला व यांत्रिकी, वैद्यक, तर्क आणि बौद्ध धर्माचे अंतर्विज्ञान. प्रत्येक प्रांतात घटनांच्या लेखी नोंदी ठेवणारा एक अधिकारी होता, असे त्याने लिहिले.

त्याच्या वर्णनात कर हलके होते. कुटुंबांची नोंदणी नव्हती, सक्तीची वेठबिगारी नव्हती, राजाच्या जमिनीवरील शेतकरी उत्पन्नाचा सहावा भाग देत, आणि सार्वजनिक कामांसाठीच्या श्रमाला केलेल्या कामाच्या प्रमाणात मोबदला मिळे.

काही ठिकाणी तो आदर्शीकरण करतो, असे सिंग दाखवून देतात, उदाहरणार्थ पितृभक्ती मोडल्याबद्दलच्या शिक्षांच्या त्याच्या यादीत, जिचा संबंध त्या चिनी वाचकांना प्रिय असलेल्या गुणावर भर देण्याच्या त्याच्या इच्छेशी त्या जोडतात. सिंग यांनी उद्धृत केलेल्या डी. देवाहुती यांना तो त्याच्या प्रतिमेपेक्षा कमी पक्षपाती वाटतो: त्याने काही बौद्धेतर राजांची स्तुती केली, काही बौद्ध राजांना दोष दिला, आणि तो हर्षाच्या दरबारापासून दूर, चीनमध्ये घरी बसून लिहीत होता. राजाशी झालेल्या त्याच्या भेटी आणि कनौज व प्रयाग येथील मोठ्या सभा यांची कथा tuput च्या हर्षवर्धनावरील लेखात आहे. हर्षाच्या कारकिर्दीत चीनशी दूतमंडळांची देवाणघेवाण झाली, असे सिंग पुढे सांगतात, आणि ह्युएन त्संगला राजाकडे मिळालेल्या भेटीतून कनौज आणि तांग दरबार यांच्यात राजनैतिक संबंध निर्माण झाले.

बोधगया, लुंबिनी आणि पाणिनीचे गाव

त्याचे बोधगयेचे वर्णन आजच्या उभ्या मंदिराशी तुलना करता येईल इतके नेमके आहे. बीलच्या भाषांतरानुसार बोधिवृक्षाच्या पूर्वेकडील एक विहार १६० किंवा १७० फूट उंच आहे, चुन्याने मढवलेल्या निळ्या विटांनी बांधलेला, आणि प्रत्येक मजल्यावरील कोनाड्यांत सोनेरी मूर्ती आहेत. युनेस्को आजचे महाबोधी मंदिर ५० मीटर (सुमारे १६४ फूट) उंच असल्याचे सांगते आणि त्याचा काळ पाचवे किंवा सहावे शतक देते, भारतात अजून उभ्या असलेल्या सर्वात जुन्या विटांच्या मंदिरांपैकी एक. परिसराच्या उत्तरेला त्याला महाबोधी संघाराम दिसला, जो श्रीलंकेच्या एका माजी राजाने बांधला होता आणि ज्यात १,००० हून अधिक भिक्षू राहत. त्या संघारामाला परवानगी कशी मिळाली याची कथा समुद्रगुप्तावरील लेखात आहे.

आजच्या नेपाळमधील लुंबिनी येथे फाशियानला बुद्धाच्या जन्माची बाग कपिलवस्तूच्या ५० ली पूर्वेला आढळली, आणि ते शहर तेव्हा काही भिक्षू आणि एक-दोन डझन कुटुंबे वगळता ओसाड होते. ह्युएन त्संगने अशोकाने बांधलेल्या दगडी स्तंभाचे वर्णन केले, ज्याच्या माथ्यावर घोडा होता आणि जो मध्ये तुटलेला होता. युनेस्को अशोकस्तंभ आणि त्यावरील शिलालेख जन्मस्थळाचा पुरावा म्हणून नोंदवते आणि हा स्तंभ १८९६ मध्ये सापडला असे नमूद करते.

ह्युएन त्संगच्या म्हणण्यानुसार गांधारातील सलातुर हे वैयाकरणी पाणिनीचे जन्मस्थान होते, आणि तिथे त्याचा पुतळा असल्याचे त्याने सांगितले. कनिंगहॅमने ते स्थळ ओहिंदजवळचे लाहूर असावे असे सुचवले, असे सिंग लिहितात. व्याकरणाचा विषय tuput च्या पाणिनीवरील लेखाचा आहे.

इ-त्सिंग समुद्रमार्गे आला आणि दहा वर्षे नालंदात राहिला

इ-त्सिंगने प्रथमपुरुषी लिहिले. ६७१ मध्ये तो कँटनला पोहोचला आणि एका पर्शियन जहाजातून प्रवासाची व्यवस्था केली, असे तो म्हणतो. वीस दिवसांनी तो सुमात्रावरील भोग येथे उतरला आणि सहा महिने संस्कृत व्याकरण शिकला, मग राजाच्या मदतीने समुद्रमार्गे पुढे गेला. ताकाकुसूंच्या मजकुरानुसार ताम्रलिप्ती ६७३ मध्ये आले, आणि नालंदाने त्याला दहा वर्षे ठेवले, भाषांतरकाराच्या हिशेबानुसार बहुधा ६७५ ते ६८५. नालंदातील भिक्षूंच्या त्याच्या मोजणी आणि दैनंदिन दिनक्रमाचे वर्णन नालंदावरील लेखात आहे, म्हणून ते इथे पुन्हा दिलेले नाही.

परतीच्या प्रवासासाठी त्याने ५,००,००० हून अधिक श्लोकांचे भारतीय ग्रंथ जमवले, जे चिनी भाषेत हजार खंडांत मावतील असे तो म्हणाला. त्याने हे पुस्तक सुमात्रावर राहताना लिहिले आणि ६९२ मध्ये चीनला पाठवले. त्याचे चिनी नाव Nanhai jigui neifa zhuan (《南海寄归内法传》) आहे, म्हणजे दक्षिणेच्या समुद्रातून घरी पाठवलेली अंतर्गत धर्माची नोंद, आणि ताकाकुसूंच्या पानांवरील शीर्षकात त्याला A Record of Buddhist Practices म्हटले आहे. ६९५ मध्ये चीनमध्ये परतल्यावर सम्राज्ञी वू यांनी त्याचे आपुलकीने स्वागत केले. ७०० ते ७१२ दरम्यान त्याने २३० खंडांतील ५६ ग्रंथांचे भाषांतर केले.

एक प्रकरण संस्कृत व्याकरणावर आहे, जे इ-त्सिंगने लिहिले कारण या भाषेच्या योग्य अभ्यासाने भाषांतरातील अडचणी दूर होतील अशी त्याला आशा होती. त्याच प्रकरणात भारतात ऐकलेली एक समजूत नोंदवली आहे, की बोधिसत्त्व मंजुश्री चीनमध्ये, पिंगझोउ नावाच्या जिल्ह्यात, राहत आहे.

ताकाकुसूंच्या भाषांतराच्या सुरुवातीला छापलेल्या पत्रात मॅक्स म्युलर यांनी इ-त्सिंगचे मोल विद्वत्तेच्या भाषेत मांडले. इ-त्सिंगने वैयाकरणी भर्तृहरीच्या मृत्यूची तारीख सुमारे ६५१ ते ६५२ अशी दिली, आणि म्युलर यांनी या नोंदीला “संस्कृत साहित्याच्या कालगणनेतील नवा मुख्य आधार” म्हटले.

बोधगयेतील चिनी शिलालेख, आणि ६५४ मधील एक पत्र

इ-त्सिंगचे दुसरे पुस्तक भारतात गेलेल्या चिनी भिक्षूंची छोटी चरित्रे देते, आणि सिंग त्यात ५६ चरित्रे मोजतात. बीलने इ-त्सिंगच्या प्रस्तावनेचा दिलेला सारांश म्हणतो की चिनी भिक्षूंसाठी वेगळे विहार नसल्यामुळे मार्गाची कष्टप्रदता आणखी वाढली. त्याच सारांशात नोंद आहे की ताओ-ही असे नाव लिहिणाऱ्या एका भिक्षूने महाबोधी मंदिरात चीनचा भूतकाळ आणि वर्तमान सांगणारा चिनी भाषेतील शिलालेख कोरला.

ह्युएन त्संगने भारत सोडल्यानंतर ३० वर्षांत किमान अकरा चिनी आणि कोरियन प्रवासी नालंदाला येऊन गेले, असे घोष यांचे मार्गदर्शक पुस्तक बीलचा हवाला देऊन सांगते. ह्युएन त्संगने स्वतः संपर्क ठेवला. ६५४ मध्ये चांगआनमधील त्झु-एन विहारातून त्याने प्रज्ञादेव यांच्या पत्राला उत्तर दिले, ज्यांना सिंग बोधगयेतील भिक्षू म्हणतात आणि घोष नालंदाचे भिक्षू म्हणतात. प्रज्ञादेवांनी एक स्तोत्र आणि बारीक सुती कापडाच्या दोन गुंडाळ्या पाठवल्या होत्या. ह्युएन त्संगने त्यांचे आभार मानले, कान्यकुब्ज येथील त्यांच्या वादाची आठवण काढली, आणि घरी परतताना सिंधू नदीत हरवलेल्या ग्रंथांची यादी पाठवून त्यांच्या प्रती मागितल्या.

स्थळे शोधण्यासाठी पुस्तकांचा वापर कसा झाला

कनिंगहॅमने १८७१ च्या Ancient Geography of India ची सुरुवात असे म्हणून केली की चिनी यात्रेकरूंच्या प्रवासाच्या शोधाने “या आतापर्यंतच्या अंधाऱ्या काळावर इतका प्रकाश टाकला आहे.” त्याने ह्युएन त्संगला मुख्य मार्गदर्शक मानले आणि म्हणतो की फाशियान आपल्या मार्गाची “दिशा आणि अंतरे सहसा देतो.” घोष यांचे नालंदा मार्गदर्शक पुस्तक परिणाम नोंदवते: १८६० च्या दशकात कनिंगहॅमने बडगावातील ढिगारे यात्रेकरूंनी दिलेल्या अंतरांवरून आणि दिशांवरून, तसेच तिथे सापडलेल्या प्रतिमांवरील शिलालेखांसह, नालंदा म्हणून ओळखले. सर्वेक्षणाने १९१५ ते १९१६ च्या हंगामापासून तिथे नियमित उत्खनन केले आहे. फाशियानचे नाला गाव, जिथे सारिपुत्राचा जन्म झाला, ते नालंदाच असू शकते, असे घोष सुचवतात, तरी फाशियान तिथे फक्त एका स्तूपाचा उल्लेख करतो. सिंग म्हणतात की फाशियान नालंदाचा नावाने उल्लेख करत नाही, आणि हा मुद्दा विहार कधी सुरू झाला यावर परिणाम करतो.

भारताचे तात्पुरत्या यादीसाठीचे सादरीकरण हीच पद्धत इतरत्र लावते. कनिंगहॅमने १८६३ मध्ये श्रावस्ती ओळखले, आणि पक्की कुटी नावाचा ढिगारा हा चिनी यात्रेकरूंनी पाहिलेला अंगुलिमालाचा स्तूप आहे असे त्याने सुचवले, तरी दुसरा दृष्टिकोन त्याचा वेगळा अर्थ लावतो. कौशांबी येथे फाशियानला घोषितारामाचा विहार भिक्षूंनी व्यापलेला आढळला, तर ह्युएन त्संगच्या भेटीच्या वेळी दहाहून अधिक विहार भग्नावस्थेत होते आणि भिक्षू ३०० हून अधिक होते, असे सादरीकरण सांगते. युनेस्कोचा सिल्क रोड कार्यक्रम भिक्षूंच्या पुस्तकांविषयी म्हणतो की “त्यांची प्रवासवर्णने अमूल्य ऐतिहासिक स्रोत आहेत.”

युनेस्कोने नालंदा पुरातत्त्वीय स्थळाच्या २३ हेक्टरांना २०१६ मध्ये जागतिक वारसा यादीत समाविष्ट केले.