పల్లవుల ఓడరేవు మహాబలిపురంలో ఒక్కో బండరాయి నుంచి చెక్కిన ఐదు ఆలయాలు, సుమారు 30 మీటర్ల పొడవైన రాతి శిల్ప ఫలకం, ఒక సముద్రతీర ఆలయం ఉన్నాయి, అన్నీ 1984 నుంచి యునెస్కో జాబితాలో ఉన్నాయి

మహాబలిపురం, మామల్లపురం అని కూడా రాస్తారు, తమిళనాడులోని కోరమాండల్ తీరంలో చెన్నైకి 60 కి.మీ. దక్షిణాన ఉంది. యునెస్కో దాని కట్టడాలను 1984లో ప్రపంచ వారసత్వ జాబితాలో చేర్చి ఐదు సమూహాలుగా విభజించింది: రాతిలో చెక్కిన గుహ ఆలయాలు, ఐదు ఏకశిలా ఆలయాలు, రాతి శిల్ప ఫలకాలు, నిర్మించిన ఆలయాలు, ఇతరుల తవ్వి తీసిన అవశేషాలు. జాబితాలోని కట్టడాలు 7వ, 8వ శతాబ్దాల పల్లవుల పని, ఆ వంశం సొంత ఓడరేవులో చేసినవి.

1984లో యునెస్కో నమోదు చేసినవి

యునెస్కో వర్ణన మహాబలిపురాన్ని పల్లవుల ప్రసిద్ధ ఓడరేవు నగరంగా పిలుస్తూ ఐదు సమూహాలను ఒక్కొక్కటిగా పేర్కొంటుంది. మండపాలు రాతిలో చెక్కిన గుహలు, వాటిలో మహిషాసురమర్దిని గుహ, వరాహ మండపం ఉన్నాయి. రథాలు ఏకశిలా ఆలయాలు, ప్రతిదాన్ని ఒకే బండరాయి నుంచి చెక్కారు. రాతి శిల్ప ఫలకాల్లో అర్జునుడి తపస్సు, గోవర్ధనధారి ఫలకం ఉన్నాయి. నిర్మించిన ఆలయాలు నిరాడంబరమైన ముకుందనాయనార్ ఆలయం నుంచి తీర ఆలయం వరకు ఉన్నాయి. ఐదో సమూహం తీర ఆలయం చుట్టూ ఇసుకలో నుంచి తవ్వి తీసిన అవశేషాలు.

నమోదుకు యునెస్కో నాలుగు కారణాలను, అంటే (i), (ii), (iii), (vi) ప్రమాణాలను పేర్కొంది. “గంగావతరణ” శిల్ప ఫలకాన్ని అది అపూర్వమైన కళా సాధనగా పిలుస్తూ ఎలిఫెంటా దీవిలోని ఫలకంతో పోలుస్తుంది. మహాబలిపురంలోని మలచడంలోని మృదుత్వం, వంపు కంబోడియా, అన్నమ్, జావాలకు వ్యాపించిందని చెబుతుంది. ఈ ప్రదేశాన్ని ఆగ్నేయ భారతదేశంలోని పల్లవ నాగరికతకు సాక్ష్యంగా పిలుస్తుంది, ఈ పుణ్యక్షేత్రాన్ని శివారాధన ప్రధాన కేంద్రాల్లో ఒకటిగా పేర్కొంటుంది.

ప్రసిద్ధ రాజు రాకముందే ఓడరేవు

మహాబలిపురం పెరిప్లస్ కాలంలోనే (క్రీ.శ. మొదటి శతాబ్దం), టోలెమీ కాలంలోనే (క్రీ.శ. 140) ఓడరేవుగా ఉందని, భారతీయులు అక్కడి నుంచి బయలుదేరి ఆగ్నేయాసియాలో స్థిరపడ్డారని భారత పురావస్తు సర్వేక్షణ సంస్థ (ASI) ఈ ప్రదేశం పేజీలో చెబుతోంది. మహాబలిపురంలో దొరికిన చైనా, పర్షియా, రోమ్ నాణేలు ఇదే ప్రాచీన ఓడరేవును సూచిస్తాయని బ్రిటానికా జోడిస్తుంది. దాని చుట్టూ ఉన్న రాష్ట్రం, నేటి తమిళనాడు, తమిళనాడు పరిచయం కథనంలో ఉంది.

పేరు ఒక రాజు నుంచి వచ్చింది. మామల్లపురం పేరు పల్లవ పాలకుడు నరసింహవర్మన్ I (క్రీ.శ. 630 నుంచి 68) బిరుదు అయిన మామల్ల నుంచి వచ్చిందని, అనేక కట్టడాలను ASI అతని కాలానికి ఆపాదిస్తుందని ASI చెబుతోంది. పట్టణపు మత కేంద్రాన్ని అతనే స్థాపించాడని బ్రిటానికా చెబుతుంది. అతని తండ్రి మహేంద్రవర్మన్ I (సుమారు 600 నుంచి 630 వరకు పాలించాడు) బ్రిటానికా ప్రకారం, మామల్లపురంలోని అత్యంత అలంకరణ ఉన్న కట్టడాల్లో కొన్నింటిని, ముఖ్యంగా శివుడికి చేసినవాటిని అప్పటికే నిర్మించాడు, సంస్కృత నాటకాలు కూడా రాశాడు.

పల్లవుల పాలన వాణిజ్య సాహసంతో గుర్తింపు పొందిందని బ్రిటానికా వర్ణిస్తుంది, ఆ వంశం సంగీతానికి, చిత్రలేఖనానికి, సాహిత్యానికి ఇచ్చిన ఆదరణను జాబితా చేస్తుంది. పల్లవుల ప్రత్యర్థులైన బాదామి రాజ్య చాళుక్యుల గురించిన అదే ఎన్‌సైక్లోపీడియా వ్యాసం, పల్లవులు 641 నుంచి 647 సంవత్సరాల్లో వాతాపి (నేటి బాదామి)ని స్వాధీనం చేసుకున్నారని నమోదు చేస్తుంది. చాళుక్యులు 655 నాటికి కోలుకున్నారు, విక్రమాదిత్య I సుమారు 670లో కాంచీపురాన్ని తీసుకున్నాడు. పల్లవ భూములు చోళ రాజుల చేతికి వెళ్లడాన్ని బ్రిటానికా సుమారు 880గా చెబుతుంది, ఆ కథ రాజరాజ చోళుడు, సముద్రాల చక్రవర్తి కథనంలో చెప్పబడింది.

ఐదు రథాలు, ఒక్కొక్కటి ఒకే బండరాయి నుంచి

రథాలు ఆలయ ఊరేగింపు రథాలను పోలి ఉండటం వల్ల స్థానికంగా వాటిని రథం అంటారని, ప్రతిదాన్ని ఒక భారీ బండరాయి నుంచి చెక్కారని యునెస్కో వివరిస్తుంది. అవి ఆ కాలపు ఆలయ పూర్తి రూపాన్ని, ప్రణాళికలో, ఎత్తులో తేడాలతో చూపుతాయి, వాటి గోడలపై హిందూ దేవతల ఫలకాలు, రాజ చిత్రాలు ఉన్నాయి.

ASI పేజీ ఒక్కొక్కదాన్ని వరుసగా వివరిస్తుంది. వాటికి మహాభారతంలోని పాండవ సోదరుల పేర్లు, వారి భార్య ద్రౌపది పేరు పెట్టారు. ద్రౌపది రథం ఒక సాదా గుడిసె లాంటి గుడి. అర్జున రథానికి రెండు అంతస్తులు, ఒక మండపం ఉన్నాయి. భీమ రథం బారెల్ ఆకారపు పైకప్పుతో దీర్ఘచతురస్రంగా ఉంటుంది. ధర్మరాజ రథానికి మూడు అంతస్తులు, ప్రతి అంతస్తులో పనిచేసే గర్భగుడులు ఉన్నాయి. నకుల-సహదేవ రథం అప్సిడల్ ప్రణాళికతో, ఒక చివర గుండ్రంగా ఉంటుంది, దాన్ని ప్రయోగాత్మక రూపకల్పనను చూపేదిగా ASI వర్ణిస్తుంది.

తేదీలు పూర్తిగా నిర్ధారణ కాలేదు. ఐదు రథాలను నరసింహవర్మన్ పాలనలో నిర్మించినట్లు బ్రిటానికా శీర్షిక ఇస్తుంది. పని అతని తండ్రి మహేంద్రవర్మన్ I కింద మొదలై నరసింహవర్మన్ I కింద పూర్తయిందని, రథాలను ఎప్పుడూ ప్రతిష్ఠించలేదని, పూజకు వాడలేదని వరల్డ్ హిస్టరీ ఎన్‌సైక్లోపీడియా చెబుతుంది.

సజీవ శిల నుంచి మొత్తం ఆలయాన్ని విడిపించే ఆలోచన అతి పెద్ద స్థాయికి మహారాష్ట్రలో చేరింది, అక్కడ ఎల్లోరాలోని కైలాస ఆలయాన్ని అతి పెద్ద ఏకశిలా ఆలయంగా, భారతదేశంలోని రాతి శిల్ప వాస్తుశిల్పానికి పరాకాష్ఠగా యునెస్కో పిలుస్తుంది. ఆ ప్రదేశం అజంతా, ఎల్లోరా కథనంలో ఉంది.

పండితులు రెండు విధాలుగా చదివే శిల్ప ఫలకం

అర్జునుడి తపస్సు, గంగావతరణ అని కూడా పిలుస్తారు, పర్యాటక మంత్రిత్వ శాఖ ఇన్‌క్రెడిబుల్ ఇండియా సైట్ ప్రకారం సుమారు 100 అడుగుల పొడవు, 43 అడుగుల ఎత్తు ఉంటుంది, ఇది రమారమి 30 మీటర్లు బై 13 అవుతుంది. ఇది సహజ నిలువు చీలిక విభజించిన రెండు గ్రానైట్ బండరాళ్లపై ఉన్న 7వ శతాబ్దపు శిల్ప ఫలకం, దానిపై 100కు పైగా ఆకృతులను కల్చరల్ సంవాద్ లెక్కిస్తుంది. ఒకే శిల్పం రెండు కథలు చెబుతుందని పర్యాటక మంత్రిత్వ శాఖ సొంత పాఠం చెబుతోంది.

పండితుల రచనలను సర్వే చేసే పురాతత్త్వ, ఏనుగుల మందలో తొమ్మిది ఏనుగులను లెక్కిస్తుంది, రెండు పెద్దవి, ఏడు పిల్లలు, చీలికలో ముగ్గురు నాగులను, అంటే సర్ప జీవులను. శివుడిని సుమారు 3 మీటర్ల ఎత్తున, ఆయన పక్కన తపస్విని 2 మీటర్లకు పైగా ఎత్తున చూపిస్తుంది.

ఆ రెండు కథలే వాదం. ఒక పఠనం తపస్విని అర్జునుడిగా గుర్తిస్తుంది, శివుడి నుంచి పాశుపతాస్త్రాన్ని పొందడానికి తపస్సు చేస్తున్నాడని, ఇది మహాభారతంలోని ఘట్టం, కవి భారవి దాన్ని కిరాతార్జునీయంలో విస్తరించాడు. మరో పఠనం అతన్ని రాజు భగీరథుడిగా గుర్తిస్తుంది, అతని తపస్సు గంగను భూమికి తెచ్చిందని, శివుడు ఆమె ప్రవాహాన్ని తన జటల్లో పట్టుకుంటున్నాడని, చీలిక నదిని సూచిస్తోందని. గంగ పఠనాన్ని 1914లో దుబ్రేయిల్, గోలుబ్యూ ప్రతిపాదించారని, లాంగ్‌హర్స్ట్ చీలికలో నీటిని కిందికి పంపే రాతి కాలువలను కనుగొన్నాడని పురాతత్త్వ చెబుతుంది.

ఏ శాసనమూ దీన్ని తేల్చదు. భగీరథుడిని సమర్థించే 43 ప్రచురణలు, అర్జునుడిని సమర్థించే 39, తటస్థంగా ఉండే లేదా మరో పఠనం ఇచ్చే 25 అని మైకేల్ రాబే లెక్కను పురాతత్త్వ నివేదిస్తుంది. రాబే, పద్మా కైమల్ ఇద్దరూ ఫలకంలో రెండు ఘట్టాలను చూస్తారు, ఈ పనిని రాబే నరసింహవర్మన్ Iకి ఆపాదిస్తారని పురాతత్త్వ చెబుతుంది. ఎలుకల మధ్య పిల్లిని ఫలకంపై చూపడాన్ని చాలామంది పండితులు పంచతంత్రంలోని కపట పిల్లి కథకు సూచనగా చదువుతారని కల్చరల్ సంవాద్ పేర్కొంటుంది.

తీర ఆలయం, కోసిన రాతితో నిర్మించినది

తీర ఆలయాన్ని మూడు ఆలయాల సముదాయంగా ASI వర్ణిస్తుంది: చిన్న రాజసింహేశ్వరం, పెద్ద క్షత్రియసింహేశ్వరం, శయనించిన విష్ణువు ఉన్న నృపతిసింహ పల్లవ విష్ణుగృహం. రెండు చుట్టు గోడలు ఒకప్పుడు శిల్ప ఫలకాలను మోసేవి, ఇప్పుడు అవి అరిగిపోయాయి. నిర్మాత రాజసింహుని కాలాన్ని ASI క్రీ.శ. 700 నుంచి 28గా చెప్పి, అతను పెద్ద ఎత్తున నిర్మాణ వాస్తుశిల్పాన్ని ప్రవేశపెట్టాడని, అంటే రాతిలోకి చెక్కడం కాకుండా రాతితో పైకి కట్టిన ఆలయాలని చెబుతుంది.

తీర ఆలయాన్ని సుమారు 700 నాటిదిగా బ్రిటానికా చెబుతుంది, మధ్యయుగ దక్షిణ భారత ఆలయ వాస్తుశిల్పానికి అత్యుత్తమ తొలి ఉదాహరణగా భావిస్తారని అంటుంది. ఇది దాని పొరుగు ఆలయాల్లో చాలావాటిలా కాకుండా కోసిన రాళ్లతో నిర్మించబడింది, దాని గోపురం మెట్ల పిరమిడ్, పైన గుమ్మటం, శిఖర కలశం ఉన్నాయి, ఉత్తర శిఖరం కంటే చాలా భిన్నమైన రూపం.

దాని చుట్టూ తవ్వకం ఏళ్లుగా సాగింది. ఇసుక నిరంతరం తొలగించడం వల్ల ఆలయం చుట్టూ పూడిపోయిన కట్టడాలు వెలుగులోకి వచ్చాయని యునెస్కో చెబుతోంది: ఒక మెట్ల నిర్మాణం, ఒక చిన్న గుడి, భువరాహ, అంటే వరాహ రూపంలోని విష్ణువు, విగ్రహం, శయనించిన విష్ణువు, ఒక బావి, అన్నీ మూల శిలలో చెక్కినవి. దక్షిణాన సముద్రానికి ఎదురుగా ఉన్న మెట్ల ఘాట్‌ను ASI జోడిస్తుంది.

ఇప్పుడు ఈ ప్రదేశాన్ని ఎలా రక్షిస్తున్నారు

ASI ఈ ఆస్తిని 1958 ప్రాచీన కట్టడాలు, పురావస్తు ప్రదేశాలు, అవశేషాల చట్టం, దాని తర్వాతి సవరణల కింద రక్షిస్తూ నిర్వహిస్తోంది. యునెస్కో పాఠం జాబితాలోని ఆస్తి చుట్టూ 100 మీటర్ల నిషేధిత ప్రాంతాన్ని, 200 మీటర్ల నియంత్రిత ప్రాంతాన్ని నిర్ణయిస్తుంది, పరిరక్షణ స్థితిని మంచిదని, పెద్ద ముప్పులు లేవని చెబుతుంది. ఆ జోన్లలో ఆక్రమణలు, అనధికార నిర్మాణమే అది పేర్కొన్న ఏకైక ఆందోళన. పట్టణంలో వాస్తుశిల్పం, ఆలయ శిల్పం నేర్పే కళాశాల ఉందని బ్రిటానికా జోడిస్తుంది.

2004 సునామీ బయటపెట్టినవి, ఇంకా సాగుతున్న సర్వే

ASI సముద్రగర్భ పురావస్తు విభాగం మహాబలిపురం వద్ద బంగాళాఖాతంలో మొదటి సముద్ర అన్వేషణను 2001 నవంబర్‌లో చేసింది, తీర ఆలయానికి తూర్పున, ఉత్తరాన 6 నుంచి 10 మీటర్ల లోతున డైవర్లు పనిచేశారు. మునిగిన రాళ్లపై, దిమ్మెలపై మనిషి పనిని సూచించే సరళ కీళ్లు, కోణీయ కోతలను దాని పేజీ నివేదిస్తుంది, తీరరేఖ ఎలా మారిందో అధ్యయనం చేయడానికి ఈ ప్రదేశం తోడ్పడవచ్చని చెబుతుంది.

2004 డిసెంబర్ 26 సునామీ ఆ చిత్రానికి జోడించింది. 2005 ఫిబ్రవరిలో ASI సీనియర్ పురావస్తు శాస్త్రవేత్త టి. సత్యమూర్తి ఇలా చెప్పినట్లు అసోసియేటెడ్ ప్రెస్ ఉటంకించింది: నీటి శక్తి జంతువుల చెక్కడాలున్న మూడు రాతి కట్టడాల నుంచి ఇసుక నిక్షేపాలను తొలగించింది, అవి ఏడో శతాబ్దంలో నిర్మించిన ఓడరేవుకు చెందినవిగా కనిపించాయి. నివేదిక ఫొటో శీర్షికలు చెక్కిన ఏనుగు తలను, ఎగురుతున్న గుర్రాన్ని, శయనించిన సింహాన్ని వర్ణిస్తాయి. తీర ఆలయం నిలబడటానికి మూల శిల పునాదే కారణమని, ఇతర కట్టడాలు ఇసుకపై ఉన్నాయని ASIకి చెందిన అలోక్ త్రిపాఠి చెప్పినట్లు డౌన్ టు ఎర్త్ 2006లో రాసింది.

సునామీ ఒక కోల్పోయిన నగరాన్ని కనుగొన్నదనే ప్రసిద్ధ కథనం కొంతవరకే సరైనది. తమిళ మత్స్యకారులు నీటి కింద చెక్కిన రాళ్లను చూశామని చెప్పడంతో ASI చెన్నై సర్కిల్ 2001లో పని మొదలుపెట్టిందని, త్రిపాఠి బృందం 2002, 2003లలో అన్వేషణ ప్రారంభించిందని లైవ్ హిస్టరీ ఇండియా చెబుతుంది. ఏడు ఆలయాల, అంటే ఏడు పగోడాల, పురాణాన్ని పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు ధ్రువీకరించలేదని అదే పేజీ చెబుతుంది, అయితే తొలి బ్రిటిష్ ప్రయాణ రచయితలు ఏడు పగోడాలను, వాటిలో ఆరు మునిగినవని వర్ణించారని ఏపీ పేర్కొంటుంది.

పని తిరిగి మొదలైంది. సముద్రగర్భ పురావస్తు విభాగం తన చివరి పెద్ద సర్వే తర్వాత దాదాపు రెండు దశాబ్దాలకు తీరంలో తిరిగి వచ్చిందని, ఈసారి సముద్రగర్భాన్ని కదిలించకుండా చిత్రీకరించే రిమోట్‌గా నడిపే వాహనంతో వచ్చిందని స్వరాజ్య 2025 ఆగస్టు 17న రాసింది. నావికులకు గుర్తుగా ఉపయోగపడిన 7వ నుంచి 8వ శతాబ్దపు పల్లవ కాలపు అవశేషాలను వర్ణిస్తున్న 2025 ఆగస్టు 16 నాటి ASI పోస్ట్‌ను ఆర్గనైజర్ ఉటంకిస్తుంది. మహిషాసుర శిలకు ఉత్తరాన క్రమబద్ధమైన అధ్యయనంలో మూడు గోడలు, చెక్కిన కొన్ని నిర్మాణ ముక్కలు అప్పటికే దొరికాయని అది చెబుతోంది. మహాబలిపురం 2030 వరకు సముద్రగర్భ అన్వేషణ, తవ్వకం కోసం గుర్తించిన ఐదు ప్రదేశాల్లో ఒకటని సాంస్కృతిక శాఖ మంత్రి గజేంద్ర సింగ్ షెకావత్ 2026 జూలై 30న పార్లమెంటుకు చెప్పినట్లు ది ప్రింట్ రాసింది.