తంజావూరు, గంగైకొండ చోళపురం, దారాసురంలోని మూడు చోళ ఆలయాల్లో 1010లో తొలి ఆలయ ప్రతిష్ఠ జరిగి 1,000 ఏళ్లు దాటినా నేటికీ రోజువారీ పూజలు జరుగుతున్నాయి

గ్రేట్ లివింగ్ చోళ ఆలయాలు తమిళనాడులోని మూడు శివాలయాలు; వాటిని యునెస్కో ఒకే ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశంగా జాబితా చేసింది. అవి తంజావూరు బృహదీశ్వర ఆలయం (1987లో చేర్చారు), గంగైకొండ చోళపురం బృహదీశ్వర ఆలయం, దారాసురం ఐరావతేశ్వర ఆలయం (ఈ రెండూ 2004లో చేరాయి). యునెస్కో విలువ ప్రకటన ప్రకారం, వెయ్యి ఏళ్లకు పైగా క్రితం మొదలైన ఈ మూడు చోట్లా ఆరాధన “రోజూ, వారం వారం, ఏటా కొనసాగుతోంది”.

మొదటిదాన్ని రాజరాజ I, రెండోదాన్ని ఆయన కుమారుడు రాజేంద్ర I, మూడోదాన్ని రాజరాజ II నిర్మించారు. ఈ ఇద్దరు రాజులకూ వేర్వేరు వ్యాసాలున్నాయి, రాజరాజ చోళుడు, సముద్రాల చక్రవర్తి, రాజరాజ చోళుడు, రాజేంద్ర చోళుడు. అందువల్ల ఈ రచన కట్టడాలతో, వాటిని కాపాడేవారితో ఆగుతుంది.

1987లో, 2004లో యునెస్కో ఏం జాబితా చేసింది

1987లో జరిగిన 11వ సెషన్‌లో ప్రపంచ వారసత్వ కమిటీ తంజావూరు బృహదీశ్వర ఆలయాన్ని (ii), (iii) ప్రమాణాల కింద జాబితాలో చేర్చింది. పదిహేడేళ్ల తర్వాత 28వ సెషన్‌లో గంగైకొండ చోళపురం, దారాసురం వరకు విస్తరణను ఆమోదించి, ఆ ప్రదేశం పేరును గ్రేట్ లివింగ్ చోళ ఆలయాలుగా మార్చి, (i), (iv) ప్రమాణాలను జోడించింది. జాబితా చేసిన విస్తీర్ణం 21.74 హెక్టార్లు, బఫర్ జోన్ 16.715 హెక్టార్లు.

ఈ మూడు ఆలయాలను ప్రమాణం (i) “ద్రావిడ రకం ఆలయ శుద్ధ రూపాన్ని వాస్తు పరంగా రూపొందించడంలో అత్యుత్తమ సృజనాత్మక సాధన”గా వర్ణిస్తుంది. ద్రావిడం అంటే దక్షిణ భారత ఆలయ శైలి; గర్భగుడి పైన విమానం అనే గోపురం ఉంటుంది. ప్రమాణం (iii) కింద అవి దక్షిణ భారతదేశంలోని చోళ సామ్రాజ్యం, తమిళ నాగరికత వాస్తుశిల్పానికి అసాధారణ సాక్ష్యం.

పేర్ల స్పెల్లింగ్‌లు మూలాల మధ్య వేరుగా ఉన్నాయి. యునెస్కో జాబితా పాఠం తంజావూరు ఆలయాన్ని Brihadisvara అని, రెండో ఆలయాన్ని Gangaikondacholisvaram అని, పట్టణాన్ని Gangaikondacholapuram అని రాస్తుంది; బ్రిటానికా Brihadishvara అని రాస్తుంది. ఇంగ్లీషులో పత్రికా సమాచార కార్యాలయం Brihadeeswarar అని రాస్తుంది, తమిళంలో பிரகதீஸ்வரர், கங்கைகொண்ட சோழபுரம், தஞ்சாவூர் అని రాస్తుంది. ఈ రచన యునెస్కోను అనుసరిస్తుంది.

తంజావూరు: 1010లో ప్రతిష్ఠించిన గ్రానైట్ గోపురం

రాజరాజ I తన 19వ పాలనా సంవత్సరంలో (క్రీ.శ. 1003 నుండి 1004) ఆలయ నిర్మాణం మొదలుపెట్టి ఉండవచ్చని, 25వ సంవత్సరంలో (క్రీ.శ. 1009 నుండి 1010) స్వయంగా ప్రతిష్ఠించి ఉండవచ్చని యునెస్కో చెబుతుంది. లండన్‌లోని సోఆస్ కళా చరిత్రకారుడు క్రిస్పిన్ బ్రాన్‌ఫుట్ సహపీడియా కోసం రాసిన వ్యాసంలో తేదీని 1010 ఏప్రిల్ 22గా ఇచ్చారు. వాస్తుశిల్పి కుంజర మల్లన్ రాజ రామ పెరుంతచ్చన్ అని బ్రిటానికా పేర్కొని, రాజు 1010లో గోపురంపై బంగారు పూత కలశాన్ని పెట్టాడని చెబుతుంది.

బ్రిటానికా కథనం ప్రకారం శాసనాలు ఈ ఆలయాన్ని దక్షిణ మేరు, అంటే దక్షిణాది మేరు పర్వతం అని పిలుస్తాయి; దానికి మొదట రాజు పేరు మీదుగా రాజరాజేశ్వరం అని పేరు. 16వ శతాబ్దం నాటికి తమిళంలో అది పెరువుడైయార్ కోవిల్ అయింది, ఇప్పుడు స్థానికంగా వాడే పేరు తంజై పెరియ కోవిల్, అంటే తంజావూరు పెద్ద ఆలయం.

పరిమాణం విషయంలో, లోపలి ప్రాంగణం 240.9 మీటర్ల పొడవు, 122 మీటర్ల వెడల్పు అని పురావస్తు సర్వేక్షణ సంస్థ (ఏఎస్ఐ) ఇస్తుంది. విమానం ఎత్తు 59.82 మీటర్లు, 13 అంతస్తులతో అష్టభుజి శిఖరం కింద ఉందని యునెస్కో చెబుతుంది. ప్రచురితమైన ఇతర ఎత్తులు వేరుగా ఉన్నాయి: బ్రిటానికాలో 200 అడుగులకు (60 మీటర్లు) పైగా, 2020 ప్రతిష్ఠ వార్తల్లో 216 అడుగులు, అంటే సుమారు 66 మీటర్లు. గ్రానైట్ కావేరి నది ఎగువన కనీసం 45 కిలోమీటర్ల దూరం నుండి వచ్చిందని, సున్నం లేకుండా పేర్చారని బ్రిటానికా జతచేస్తుంది.

పైన అష్టభుజి శిఖరం 7.8 మీటర్ల చతురస్రాకారపు, 80 టన్నుల బరువున్న ఒకే గ్రానైట్ రాయిపై ఉందని ఏఎస్ఐ చెబుతుంది. పైన ఉన్న కుంభం, అంటే గుమ్మటానికి కూడా సుమారు 80 టన్నులని బ్రిటానికా ఇచ్చి, అది ఒకే రాతిని చెక్కినదని అంటుంది. ఆ రాతిని ఎత్తడానికి సుమారు 6 కిలోమీటర్ల పొడవైన వాలు దారిని వాడారని చెప్పుకుంటారు, కానీ బ్రిటానికా దాన్ని కట్టుకథగా పేర్కొంటుంది.

శివుడి వాహనమైన పెద్ద నంది తూర్పు ద్వారం దగ్గర ఒక మండపంలో ఉంది, దాని బరువు సుమారు 25 టన్నులని బ్రిటానికా అంచనా. అది చోళుల కాలానిది కాదు. చోళుల తర్వాత తంజావూరును పాలించిన నాయకుల కాలంలో ఆ మండపాన్ని చేర్చారని బ్రిటానికా చెబుతుంది. ప్రస్తుత విగ్రహాన్ని, మండపాన్ని రెండింటినీ బ్రాన్‌ఫుట్ 16వ శతాబ్దానికి ఆపాదించి, చోళుల కాలపు నందిని దక్షిణ ప్రాకార గోడ దగ్గరికి తరలించారని అంటారు.

కుడ్య చిత్రాలు, 81 నృత్య భంగిమలు, కంచు విగ్రహాలు

విశాలమైన కుడ్య చిత్రాలు ఆలయ గోడలను కప్పి ఉన్నాయని యునెస్కో చెబుతుంది; భరతనాట్య భంగిమలైన 108 కరణాల్లో 81 గర్భగుడి చుట్టూ రెండో అంతస్తు గోడలపై చెక్కి ఉన్నాయి. 81వ కరణం తర్వాత చెక్కడం ఆగిపోయిందని ఇందిరా గాంధీ జాతీయ కళా కేంద్రం (ఐజీఎన్‌సీఏ) జతచేస్తుంది.

లోపల, కింది ప్రదక్షిణ పథంలోని చిత్రాలను చోళ కాలపు, ఆ తర్వాతి కాలపు ఉత్తమ చిత్రాల్లో ఏఎస్ఐ లెక్కిస్తుంది; నాయకుల కాలపు తంజావూరు చిత్రకళా సంప్రదాయం చాలావరకు చోళ కుడ్య చిత్రాలపైనే పరచుకుంది అని అది చెబుతుంది. 11వ శతాబ్దపు కుడ్య చిత్రాలు 17వ శతాబ్దపు నాయక చిత్రాల కింద 1931లో కనుగొన్నారని బ్రాన్‌ఫుట్ నివేదిస్తారు. ఐజీఎన్‌సీఏ ప్రకారం, గర్భగుడి చుట్టూ ఉన్న మార్గంలోని చోళ చిత్రాలు “నేడు మనకు మిగిలి ఉన్న చోళ చిత్రాలకు ఏకైక ఉదాహరణలు”.

తమిళనాడు పురావస్తు శాఖ మాజీ అధిపతి ఆర్. నాగస్వామి చెప్పినదాని ప్రకారం, రాజరాజు కాలపు చిత్రాల్లో దక్షిణామూర్తి, త్రిపురాంతకుడు, కళ్యాణసుందరుడు ఉన్నారు; సుందరమూర్తి సాధువు జీవితం, రాజు స్వయంగా చిదంబరం ఆలయాన్ని సందర్శించడం కూడా ఉన్నాయి.

ఈ మూడు ఆలయాలు చూపే చోళ సాధనల్లో కంచు పోత ఒకటని యునెస్కో చెప్పి, గంగైకొండ చోళపురంలోని భోగశక్తి, సుబ్రహ్మణ్య కంచు విగ్రహాలను “చోళ లోహ విగ్రహాల శ్రేష్ఠ కృతులు” అంటుంది. రాజరాజు, ఆయన కుటుంబం తంజావూరుకు ఇచ్చిన కంచు విగ్రహాలపై ప్రతిదీ ఎక్కడ నిలబడాలో నిర్ణయించే శాసనాలు ఉండేవని, ప్రతి విగ్రహం రోజువారీ పూజను, భద్రతను చూసుకోవడానికి ఒక వ్యక్తిని నియమించారని నాగస్వామి చెబుతారు. విరిగిన స్థితిలో దొరికి తర్వాత మరమ్మతు చేసి మళ్లీ ప్రతిష్ఠించిన నటరాజు తప్ప, అసలు కంచు విగ్రహాలు ఇప్పుడు అక్కడ లేవని ఆయన అంటారు. గంగైకొండ చోళపురంలో ఒక సుబ్రహ్మణ్య కంచు విగ్రహాన్ని ఇప్పటికీ పూజిస్తున్నారని ఆయన జతచేస్తారు.

గంగైకొండ చోళపురం: దండయాత్ర కోసం కట్టిన రాజధాని

ఉత్తర ప్రాంతాల జయాన్ని స్మరించుకోవడానికి, చాలావరకు 11వ శతాబ్దపు తొలి పావులో, రాజేంద్ర I కొత్త సామ్రాజ్య రాజధాని కోసం స్థలాన్ని ఎంచుకున్నారని ఏఎస్ఐ చెబుతుంది. ఆ నగరం 250 సంవత్సరాలకు పైగా రాజధానిగా ఉందని పత్రికా సమాచార కార్యాలయం అంటుంది.

ఆలయం పూర్తయిన సంవత్సరంగా యునెస్కో 1035 ఇస్తుంది, బ్రిటానికా వాస్తుశిల్ప ఎంట్రీలు సుమారు 1025, 1030 నుండి 1040 అంటాయి. నిర్మాణం మొదలై 1,000 సంవత్సరాలైనందుకు 2025 వేడుకలు జరిగాయని పత్రికా సమాచార కార్యాలయం చెబుతుంది.

53 మీటర్ల విమానానికి లోపలికి వంగిన మూలలు, సొగసైన పైకి వంపు ఉన్నాయని యునెస్కో చెబుతుంది; తంజావూరులోని నిటారుగా, కఠినంగా ఉన్న గోపురానికి ఇది భిన్నం. బ్రాన్‌ఫుట్ సుమారు 51 మీటర్లు ఇస్తారు. 2025 జూలై 27న ఆలయం వద్ద మాట్లాడుతూ, తంజావూరులోని తన తండ్రి ఆలయం పట్ల గౌరవంతో రాజేంద్రుడు గోపురాన్ని తక్కువ ఎత్తులో కట్టాడని ప్రధానమంత్రి చెప్పారు. యునెస్కో ఇచ్చే రెండు ఎత్తులు, 53 మరియు 59.82 మీటర్లు, తర్వాతి గోపురమే తక్కువ ఎత్తుదని చూపుతాయి.

ఇక్కడ ప్రణాళిక తంజావూరును అనుసరిస్తుందని, వాస్తుశిల్పి దాని కొన్ని లోపాలను సరిదిద్దాడని ఏఎస్ఐ చెబుతుంది; ఉదాహరణకు గర్భగుడి రాతి కట్టడం లోపల చెక్క పరంజాకు ఏర్పాటు చేశాడు. ద్వారాల వద్ద ఆరు జతల ఏకశిలా ద్వారపాలకులు ఉన్నారు. ఏఎస్ఐ జాబితా చేసిన శిల్పాల్లో నాట్యం చేసే గణేశుడు, అర్ధనారి, దక్షిణామూర్తి, హరిహరుడు, నటరాజు ఉన్నాయి; గర్భగుడికి ఉత్తరం వైపు మెట్ల పక్క గూళ్లలో ఉన్న చండేశానుగ్రహమూర్తి, సరస్వతిని అది అత్యంత విశిష్టమైనవిగా పేర్కొంటుంది. సింహ బావి అయిన సింహకేణి రాజేంద్రుడి ప్రణాళికలో భాగమని యునెస్కో అంటుంది.

ఆలయం వద్ద రాజేంద్రుడి స్వంత శాసనం ఏదీ మిగల్లేదని ఏఎస్ఐ గమనిస్తుంది. అక్కడ ఉన్న తొలి శాసనం ఆయన కుమారుడిది; అది తండ్రి ఇచ్చిన దానాలను నమోదు చేస్తుంది. 19వ శతాబ్దంలో ఒక బ్రిటిష్ అధికారి కొళ్ళిడం నదిపై ఆనకట్టకు రాయి కోసం ఈ ఆలయమే ఉత్తమ వనరని భావించి కూల్చివేతకు ఆదేశించాడని, స్థానికుల నిరసనలు దాన్ని ఆపాయని ఏఎస్ఐ నమోదు చేస్తుంది.

దారాసురం: రథంలా కట్టిన మండపం

రాజరాజ II 1143 నుండి 1173 వరకు పాలించాడని యునెస్కో, ఏఎస్ఐ చెబుతాయి; బ్రిటానికా ప్రకారం 1146 నుండి 1173 వరకు. ఐరావతేశ్వర ఆలయం 1167 నాటికి పూర్తయిందని బ్రాన్‌ఫుట్ అంటారు. 24 మీటర్ల విమానంతో మూడింటిలో ఇదే చిన్నది, దీన్ని ఏఎస్ఐ అత్యంత అలంకారమైనదిగా పిలుస్తుంది.

శాసనాల్లో రాజగంభీరన్ తిరుమండపం అనే ముందు మండపాన్ని చక్రాలున్న రథంలా రూపొందించారని యునెస్కో, ఏఎస్ఐ చెబుతాయి. దక్షిణం వైపు మెట్లకు రాతి చక్రాలు, ఎగసిపడే గుర్రాలు ఉన్నాయని బ్రాన్‌ఫుట్ వర్ణిస్తారు. పేర్లు రాసిన చిన్న ఫ్రీజ్‌లు శైవ సాధువులైన 63 నాయనార్ల జీవిత ఘట్టాలను చూపిస్తాయి; ఈ ఆలయంలో తమిళ శైవ స్తోత్రాలైన తేవారం పాడటానికి రాజు దానాలు ఇచ్చాడని ఏఎస్ఐ చెబుతుంది.

ఈ సముదాయం ఒకేసారి కట్టారని, తర్వాత కట్టిన నిర్మాణాలు లేవని యునెస్కో అంటుంది; కొంచెం తర్వాతిదైన దేవనాయకి అమ్మన్ గుడి దాని స్వంత ప్రాంగణంలో అసలు రూపంలోనే ఉంది. ఋషుల భార్యలతో భిక్షాటన మూర్తి బొమ్మల పూర్తి సెట్‌తో సహా కొన్ని శిల్పాలు ఇప్పుడు తంజావూరు ఆర్ట్ గ్యాలరీలో ఉన్నాయని ఏఎస్ఐ చెబుతుంది.

ఐరావతేశ్వర అనే పేరు తర్వాత వచ్చిన వ్యవహార నామమని నాగస్వామి అంటారు. ఆయన కథనంలో ఆలయం అసలు పేరు రాజరాజేశ్వరం; అది మాటల్లో దారైశ్వరం అయి, ఆ తర్వాత దారాసురం అయింది. యునెస్కో, ఏఎస్ఐ ఐరావతేశ్వర అని వాడతాయి, ఈ రచన కూడా అదే వాడుతుంది.

సజీవ ఆరాధన అంటే ఏమిటి, ఆలయాలను ఎవరు చూసుకుంటారు

మూడు కట్టడాలూ జాబితాలో చేరినప్పటి నుండి బాగా పరిరక్షితమై ఉన్నాయని, పెద్ద ముప్పులు లేవని యునెస్కో చెబుతుంది; వాటిని ఏఎస్ఐ నిర్వహిస్తూ పర్యవేక్షిస్తుంది. 2025 జూలై 27న గంగైకొండ చోళపురంలో, తమిళ స్తోత్రాలను సంప్రదాయంగా పాడే ఓదువార్ల పఠనంతో కార్యక్రమం సాగిందని ప్రధానమంత్రి విడుదల చెబుతుంది.

తంజావూరులో కుంభాభిషేకం అనే ప్రతిష్ఠా కార్యక్రమం 23 ఏళ్ల తర్వాత 2020 ఫిబ్రవరి 5న జరిగింది. ఉదయం సుమారు 9.20కి బంగారు పూత కలశంపై పవిత్ర జలం పోశారని, వేల మంది చూడటానికి వచ్చారని మ్యాటర్స్ ఇండియా నివేదించింది. అంతకుముందు, ఈ కార్యక్రమాన్ని తమిళం, సంస్కృతం రెండింటిలోనూ నిర్వహించవచ్చని మద్రాస్ హైకోర్టు మదురై బెంచ్ తీర్పు చెప్పి, ఇతర పిటిషన్లను కొట్టివేసిందని న్యూస్ టుడే చెబుతుంది. రెండు భాషలనూ వాడతామని తమిళనాడు హిందూ మత, ధార్మిక దేవాదాయ (హెచ్‌ఆర్‌అండ్‌సీఈ) శాఖ కోర్టుకు చెప్పిందని, ఏఎస్ఐ 15 షరతులతో ఆ కార్యక్రమానికి అనుమతించిందని ది న్యూస్ మినిట్ నివేదించింది.

రక్షణ దశలవారీగా వచ్చింది. ఏఎస్ఐ ఈ మూడు ఆలయాలను 1922 నుండి (తంజావూరు), 1946 నుండి (గంగైకొండ చోళపురం), 1954 నుండి (దారాసురం) రక్షిస్తోందని, మూడూ 1959 నుండి తమిళనాడు హిందూ మత, ధార్మిక దేవాదాయ చట్టం పరిధిలోకి వచ్చాయని యునెస్కో చెబుతుంది. కట్టడాలు, చిత్రాలు, శిల్పాల పరిరక్షణ ఏఎస్ఐ ఒక్కదానిదే. ఆలయ పరిపాలన, అంటే సిబ్బంది, ఖాతాలు, రికార్డులు, నియమాలు రాష్ట్ర హెచ్‌ఆర్‌అండ్‌సీఈ శాఖకు చెందుతాయి. తంజావూరు, దారాసురం విషయంలో రెండు సంస్థలూ ప్యాలెస్ దేవస్థానం వంశపారంపర్య ధర్మకర్తను కూడా సంప్రదిస్తాయి; విస్తరణను నామినేట్ చేసినప్పుడు ఒకే ఉమ్మడి నిర్వహణ ప్రణాళికను రూపొందించడానికి అవి సూత్రప్రాయంగా అంగీకరించాయి.

భవిష్యత్ పనికి మార్గదర్శకంగా ఒక పరిరక్షణ నిర్వహణ ప్రణాళిక, ఒక పర్యాటక నిర్వహణ, వివరణ ప్రణాళిక ఇంకా రావాలని యునెస్కో పాఠం చెబుతుంది. 2003 కాలానుగుణ నివేదిక నిర్మాణాలకు రసాయనాలతో శుభ్రం చేయడాన్ని, తంజావూరు ఆలయ నేల మొత్తాన్ని మార్చడాన్ని గమనించిందని కూడా అది నమోదు చేస్తుంది; ఈ చర్యలు ప్రామాణికతను ప్రభావితం చేయగలవు.

2010, 2025 వార్షికోత్సవాలు

తంజావూరు ఆలయ 1,000వ సంవత్సరమైన 2010లో రిజర్వ్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా ఆలయాన్ని చూపే రూ. 1,000 స్మారక నాణెం విడుదల చేసిందని బ్రిటానికా చెబుతుంది; ఆ ఆలయం అంతకుముందే 1954 నాటి రూ. 1,000 నోటుపై కనిపించింది. పెరియ కోవిల్ వెయ్యేళ్ల సందర్భంగా 2010 సెప్టెంబర్ 24 నుండి అక్టోబర్ 3 వరకు జరిగిన ప్రదర్శనను ఐజీఎన్‌సీఏ నమోదు చేస్తుంది.

2025 జూలైలో సాంస్కృతిక మంత్రిత్వ శాఖ గంగైకొండ చోళపురంలో జూలై 23 నుండి 27 వరకు ఆడి తిరువాతిరై ఉత్సవం నిర్వహించింది; ఇది రాజేంద్ర I జయంతిని, ఆయన ఆగ్నేయాసియా సముద్ర యాత్రకు, ఆలయ నిర్మాణ ఆరంభానికి 1,000 ఏళ్లను సూచించింది. చోళ శైవమతం, ఆలయ వాస్తుశిల్పంపై ప్రదర్శనలు, హెరిటేజ్ వాక్, గైడెడ్ టూర్లను ఏఎస్ఐ నిర్వహించింది. జూలై 27న ప్రధానమంత్రి నరేంద్ర మోదీ ఉత్సవంలో ప్రసంగించి, ఆలయంలో పూజించి, రాజేంద్ర I ను గౌరవిస్తూ స్మారక నాణెం విడుదల చేశారు. రాజరాజ I, రాజేంద్ర I విగ్రహాలను తమిళనాడులో ఏర్పాటు చేస్తామని కూడా ఆయన ప్రకటించారని విడుదల చెబుతుంది.

ఏఎస్ఐ పేజీ ప్రకారం, మూడు ఆలయాలూ ప్రతి రోజూ 06:30 నుండి 20:30 వరకు సందర్శకులకు తెరిచి ఉంటాయి, ప్రవేశం ఉచితం. చెన్నై నుండి తంజావూరు సుమారు 330 కిలోమీటర్లు, గంగైకొండ చోళపురం సుమారు 250, దారాసురం సుమారు 290 అని అది పేర్కొంటుంది.