दिल्लीतील हुमायूनचा मकबरा, ज्याला युनेस्कोने १९९३ मध्ये उपखंडातील पहिला बाग-मकबरा म्हणून यादीत घेतले, त्याच्या जीर्णोद्धाराला २००७ ते २०१३ दरम्यान कुशल कारागिरांचे २,००,००० दिवस लागले

युनेस्कोने १९९३ मध्ये निकष (ii) आणि (iv) अंतर्गत दिल्लीतील हुमायूनच्या मकबऱ्याचा जागतिक वारसा यादीत समावेश केला, आणि १५७० मध्ये बांधलेला हा मकबरा भारतीय उपखंडातील पहिला बाग-मकबरा आहे, असे त्याच्या संक्षिप्त वर्णनात म्हटले आहे. चार भागांच्या उद्यानाच्या मध्यभागी असलेल्या तांबड्या वाळूखडकाच्या समाधिवास्तूवर ४२.५ मीटर उंचीचा संगमरवरी दुहेरी घुमट उभा आहे. आगा खान ट्रस्ट फॉर कल्चर (AKTC) आणि भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण (ASI) यांनी २००७ ते २०१३ दरम्यान त्याचा जीर्णोद्धार केला, आणि या कामात कुशल कारागिरांचे २,००,००० हून अधिक दिवस लागले, असे ट्रस्ट सांगतो.

युनेस्कोने काय नोंदवले

युनेस्कोच्या नोंदीनुसार हा मकबरा २७.०४ हेक्टरच्या परिसरात आहे, आणि त्याभोवती ५३.२१ हेक्टरचा बफर झोन आहे. १९९३ च्या यादीत मकबरा आणि त्याची उद्याने होती. २०१६ मध्ये सीमेत किरकोळ बदल करून ५.४४ हेक्टर क्षेत्र समाविष्ट करण्यात आले, ज्यात १६व्या शतकातील आणखी बाग-मकबरे आहेत. युनेस्कोचा सध्याचा मजकूर संपूर्ण समूहाचे वर्णन करतो, ज्यात नीला गुम्बद, ईसा खानचा मकबरा, बू हलीमाचा मकबरा, अफसरवालाचा मकबरा, न्हाव्याचा मकबरा आणि अरब सराय यांचा समावेश आहे. अरब सराय म्हणजे मकबरा बांधणारे कारागीर जिथे राहिले ती जागा.

ऑक्टोबर १९९३ मध्ये या स्थळाचे मूल्यमापन करणाऱ्या सल्लागार संस्थेने, म्हणजे ICOMOS ने, निकष (ii) ची शिफारस केली, कारण हुमायूनचा मकबरा उपखंडातील पहिला बाग-मकबरा आहे आणि त्याने आणलेल्या वास्तुकलेतील नवकल्पनांमधून ताजमहाल घडला. निकष (iv) ची शिफारस तिने यासाठी केली की, उपखंडाचा बहुतेक भाग एकत्र आणणाऱ्या मुघल घराण्याचे प्रतीक हा बाग-मकबरा आहे.

युनेस्कोचा मजकूर या मकबऱ्याला “मुघलांचे शयनगृह” म्हणतो, कारण त्याच्या कक्षांत कुटुंबातील १५० हून अधिक सदस्य दफन आहेत. तो मकबरा १४व्या शतकातील सुफी संत हजरत निजामुद्दीन औलिया यांच्या दर्ग्याशेजारी असल्याचेही तो नोंदवतो. संताच्या कबरीजवळ दफन होणे शुभ मानले जात असे, असे युनेस्को सांगते, आणि म्हणूनच सात शतके मकबरे बांधले गेल्याने हा परिसर भारतातील मध्ययुगीन इस्लामी इमारतींचा सर्वाधिक दाट समूह झाला.

सम्राट, विधवा आणि वास्तुविशारद

ब्रिटानिकानुसार हुमायून हा दुसरा मुघल शासक होता, आणि त्याने १५३० ते १५४० आणि पुन्हा १५५५ ते १५५६ राज्य केले. शेरशाह सूरने त्याचा १५३९ मध्ये चौसा येथे आणि १५४० मध्ये कनौज येथे पराभव केला. तो १५४४ मध्ये इराणला पोहोचला, १५४५ मध्ये त्याने कंदहार घेतले, जुलै १५५५ मध्ये दिल्ली आणि आगरा परत मिळवले, आणि जानेवारी १५५६ मध्ये पुराना किल्ल्यातील आपल्या ग्रंथालयाच्या जिन्यावरून पडल्यानंतर त्याचे निधन झाले.

ICOMOS च्या १९९३ च्या मूल्यमापनानुसार, त्याची विधवा बिगा बेगम, जिला हाजी बेगम असेही म्हणतात, हिने त्याच्या मृत्यूनंतर चौदा वर्षांनी, १५६९ ते १५७० मध्ये, १.५ दशलक्ष रुपये खर्चून हा मकबरा बांधला, आणि वास्तुविशारद मिराक मिर्झा घियाथ होता. ASI हाच खर्च १५ लाख रुपये असा देते आणि वास्तुविशारद एक पर्शियन होता, असे सांगते. AKTC च्या २००३ च्या टिपणानुसार, मिराक मिर्झा घियास (त्या टिपणातील स्पेलिंगनुसार) हा सध्याच्या अफगाणिस्तानातील हेरातचा होता.

आश्रयदात्रीचे नाव स्रोतांमध्ये वेगवेगळे आहे. ASI तिला हमीदा बानू बेगम, म्हणजेच हाजी बेगम, म्हणते. ब्रिटानिका तिचे नाव बेगा बेगम देते आणि तिचे वर्णन अकबराची सावत्र आई असे करते, तर इन्क्रेडिबल इंडिया बेगा बेगमला हुमायूनची पहिली पत्नी आणि प्रमुख सहचारिणी म्हणते. युनेस्कोचे स्वतःचे विधान एवढेच सांगते की मकबरा हुमायूनचा मुलगा अकबर याच्या आश्रयाने बांधला गेला. अकबराच्या प्रशासनाची माहिती मुघल राज्ययंत्रणेवरील लेखात आहे.

तारखाही वेगळ्या आहेत:

• ICOMOS (१९९३), ASI आणि ब्रिटानिका १५६९, किंवा १५६९ ते १५७० अशी तारीख देतात.
• युनेस्कोचा सारांश १५७० म्हणतो, आणि त्याचे नंतरचे मूल्यविधान १५६० चे दशक म्हणते.
• AKTC चे २००३ चे टिपण सांगते की काम सुमारे १५६५ मध्ये सुरू झाले आणि जवळजवळ दहा वर्षांत पूर्ण झाले.
• दिल्ली पर्यटन आणि २०१३ चा IANS अहवाल १५६५ म्हणतात, आणि इन्क्रेडिबल इंडिया म्हणते की मकबऱ्याचे काम १५५८ मध्ये नेमले गेले.

यांतील प्रत्येक तारीख १५५६ मधील हुमायूनच्या मृत्यूनंतरची आणि अकबराच्या कारकिर्दीतील आहे.

स्वर्गीय उद्यानाच्या मध्यभागी मकबरा

ASI वर्णन करते की चौरस उद्यान मार्गिकांनी चार मुख्य भागांत विभागलेले आहे, आणि मार्गिकांच्या मधोमध उथळ पाण्याचे पाट चालतात. उंच संरक्षक भिंतीला पश्चिमेकडे आणि दक्षिणेकडे दोन दुमजली प्रवेशद्वारे आहेत. पूर्वेकडील भिंतीच्या मध्यभागी एक मंडप (बारादरी) आहे आणि उत्तरेकडील भिंतीच्या मध्यभागी स्नानगृह (हमाम) आहे. युनेस्को म्हणते की ही मांडणी चारबाग आहे, म्हणजे कुराणातील स्वर्गाच्या चार नद्यांचे प्रतीक असलेले चार भागांचे उद्यान.

ASI ज्याची उंची ७ मीटर सांगते त्या गच्चीवर, अनेक कक्षांच्या वर, समाधिवास्तू उभी आहे. युनेस्कोच्या वर्णनानुसार तिचा आराखडा अनियमित अष्टकोनी आहे, ती पांढऱ्या आणि काळ्या जडावाच्या संगमरवरी किनारींसह तांबड्या वाळूखडकाने मढवलेली आहे, आणि मुख्य घुमटाभोवतीच्या खांबांच्या छत्र्यांवरील, म्हणजे मध्यवर्ती छत्र्यांवरील, घुमटांवर चकचकीत सिरॅमिक फरशा आहेत. AKTC चे २००३ चे टिपण १२० मीटर चौरस चौथरा आणि एकूण ४७ मीटर उंची देते, जे युनेस्कोने घुमटासाठी दिलेल्या ४२.५ मीटरच्या मापासारखे नाही.

ASI या इमारतीला पर्शियन आणि भारतीय वैशिष्ट्यांचे मिश्रण मानते. कमानदार देवळ्या, ओवऱ्या आणि उंच दुहेरी घुमट ती पर्शियन पद्धतीचे श्रेय देते, आणि दुरून पिरॅमिडसारखी बाह्यरेषा देणाऱ्या छत्र्या भारतीय परंपरेचे. ब्रिटानिका स्पष्ट करते की आतला घुमट अर्धगोलाकार आहे, म्हणून बाहेरचा घुमट स्वतंत्रपणे घडवता आणि उंच करता येतो. ती पुढे म्हणते की ज्यात दफन कक्ष आहे तो अधिष्ठान-चौथरा नंतरच्या मुघल इमारतींचे, ताजमहालासह, वैशिष्ट्य बनला.

एक दावा वेगवेगळ्या प्रकारे वाचला जातो. युनेस्कोचे वर्णन आणि ICOMOS हुमायूनच्या मकबऱ्याला उपखंडातील पहिला बाग-मकबरा म्हणतात, आणि ICOMOS च्या निकष (iv) मधील शब्दरचना म्हणते की भारतातील हे पहिले महत्त्वाचे उदाहरण आहे. ASI म्हणते की भारतात बांधला गेलेला पहिला बाग-मकबरा सिकंदर लोदीचा होता, आणि हुमायूनच्या मकबऱ्याने तो आदर्श घालून दिला जो ताजमहालाने पूर्ण केला.

उद्यानाचे पुनरागमन, १९९७ ते २००३

आगा खान डेव्हलपमेंट नेटवर्कच्या (AKDN) म्हणण्यानुसार, स्वातंत्र्याच्या ५० व्या वर्धापनदिनी, १९९७ मध्ये, आगा खान यांनी उद्यानाच्या जीर्णोद्धाराचे वचन दिले. AKTC च्या एप्रिल २००३ च्या टिपणात त्याला भारतातील एखाद्या जागतिक वारसा स्थळाचा पहिला खासगी निधीतून झालेला जीर्णोद्धार म्हटले आहे. तो राष्ट्रीय संस्कृती निधीमार्फत ASI सोबत चालला, १२ हेक्टरच्या उद्यानस्थळावर २००० मध्ये सुरू झाला आणि मार्च २००३ मध्ये पूर्ण झाला, आणि सांगितलेला खर्च ६,५०,००० अमेरिकन डॉलर होता.

या निधीतून काय झाले, ते टिपणात दिले आहे: उद्यानाच्या मूळ पातळ्या परत आणण्यासाठी ३,००० ट्रक माती (१२,००० घनमीटर) काढली गेली, पाटांच्या कडांसाठी सुमारे ६० दगडकामगारांनी घडवलेल्या ३,००० मीटर हाताने घडवलेल्या तांबड्या वाळूखडकाच्या पट्ट्या लावल्या, पर्जन्यजल संकलन योजनेचा भाग म्हणून १२८ भूजल पुनर्भरण खड्डे केले, आणि आंबा, लिंबू, कडुलिंब, जास्वंद आणि चमेलीसह २,५०० झाडे आणि रोपे मुघल ग्रंथांनुसार निवडून लावली. उत्खननात जलनलिका, मातीचे नळ, कारंज्यांची यंत्रणा, विहिरी, सायफन आणि तांब्याचे नळ सापडले, ज्यांतून मूळ पाणी कुठून वाहत होते ते कळले. युनेस्कोचे विधान सांगते की या प्रयत्नाचा शेवट उद्यानात पुन्हा पाणी वाहण्यात झाला.

१९९३ च्या ICOMOS पाहणी दलाला उद्याने देखभालीच्या प्रतीक्षेत असल्याचे, आवारात चहा-पाण्याच्या टपऱ्या असल्याचे आणि मकबऱ्यावर भित्तिलेखन असल्याचे आढळले, ज्याची पातळी तिने अस्वीकार्य म्हटली. AKTC चे रतीश नंदा लिहितात की पाणी पुन्हा सुरू केल्याने पर्यटकसंख्येत १,००० टक्के वाढ झाली.

समाधिवास्तू स्वतः, २००७ ते २०१३

AKTC ने २००७ मध्ये समाधिवास्तूचे संवर्धन सुरू केले, ज्याला सर दोराबजी टाटा ट्रस्टने सहनिधी दिला आणि जे ASI च्या भागीदारीत पार पडले. तिच्या स्थितीच्या मूल्यमापनात रचना तुलनेने स्थिर पण साहित्याच्या बाबतीत बरीच झिजलेली आढळली, आणि मुघल तपशील २०व्या शतकातील आधुनिक साहित्यातील दुरुस्त्यांखाली झाकले गेले होते. २००८ मध्ये संवर्धन आराखडा तयार झाला. ASI च्या गाभा समितीने कामाची ४३ पुनरावलोकने घेतली. संपूर्ण काळात मकबरा खुला राहिला, कारण AKTC वार्षिक भेटी जवळजवळ वीस लाख असल्याचे सांगते.

प्रमाण AKTC च्या टिपणातून आणि AKDN च्या पूर्णत्वाच्या नोंदीतून आले आहे:

• छतावरून दहा लाख किलोग्रॅम काँक्रीट, ४० सेंटिमीटर जाडीचे, हाताने काढले गेले, आणि प्रवेशद्वारे, मंडप आणि समाधिवास्तूच्या तळमजल्यावरील दर्शनी भागावरून १५ सेंटिमीटरपर्यंत जाडीचा सिमेंटचा गिलावा निघाला.
• २१,००० चौरस मीटर चुन्याचा गिलावा लावला गेला, मुख्यतः दुहेरी घुमटाच्या आत आणि तळमजल्यावरील ६८ लहान समाध्यांवर. चुना चुन्याच्या चाकात गूळपाक, अंड्याचा पांढरा भाग, फळांचा गर किंवा संगमरवराची भुकटी अशा मिश्रणांसह दळला गेला, आणि शेवटचा थर एक मिलिमीटर जाडीचा होता.
• ५,४०० चौरस मीटर गच्चीचा वाळूखडक त्याच्या मूळ नक्षीत आणि उतारांवर पुन्हा बसवला गेला, आणि ३,७०० चौरस मीटर अधिष्ठान-दगड उचलला गेला. काही दगडी ठोकळे २,५०० किलोग्रॅमहून जड होते आणि त्यांना हलवण्यासाठी १५ कारागीर लागले.
• टिपणात संरक्षक भिंतीच्या ४२ कोसळलेल्या कमानदार देवळ्यांची पुनर्बांधणी मोजली आहे, तर AKTC च्या संकेतस्थळावर ४० कमानी म्हटले आहे.
• संगमरवरी घुमटाच्या बाह्य पृष्ठभागाचा ७६० चौरस मीटर भाग दुरुस्त केला गेला.

छतावरील फरशांना सर्वाधिक वेळ लागला. AKTC चे टिपण सांगते की उझबेकिस्तानातील कुशल कारागिरांच्या मार्गदर्शनाखाली चार वर्षे प्रयोग झाले, आणि त्यांनी शेजारच्या निजामुद्दीन वस्तीतील तरुणांना फरशी बनवण्याचे प्रशिक्षण दिले. नंदा यांचा शोधनिबंध सांगतो की योग्य रंग तयार होण्याआधी तीन वर्षांहून अधिक काळ आणि २०,००० नमुने लागले. २०१६ चे ICOMOS मूल्यमापन पुढे सांगते की या कार्यक्रमाने १९८९ मध्ये पाडल्या गेलेल्या रचनांचे आणि संरक्षक भिंतींचे काही भाग पुन्हा उभे केले.

१८ सप्टेंबर २०१३ रोजी पंतप्रधान, केंद्रीय संस्कृती मंत्री, सर दोराबजी टाटा ट्रस्टचे अध्यक्ष आणि आगा खान यांनी पुनर्संचयित संकुलाचे उद्घाटन केले. पत्र सूचना कार्यालयाने प्रसिद्ध केलेले पंतप्रधानांचे भाषण कुशल कारागिरांसाठी २,००,००० मनुष्य-दिवसांचा रोजगार या प्रकल्पाला श्रेय देते, आणि सार्वजनिक-खासगी भागीदारी हा चांगला नमुना असल्याचे म्हणते. AKDN संवर्धनाची सहा वर्षे मोजते; पंतप्रधान जवळजवळ सात म्हणाले.

कामात काय सापडले, आणि त्याची किंमत

AKTC म्हणते की सिमेंटखाली कामगारांनी ६८ लहान समाध्यांच्या दर्शनी भागांवरील ताऱ्याच्या आकाराच्या गिलाव्याची नक्षी पुन्हा उभी केली, जिथे दारा शिकोहसह कुटुंबातील १६० सदस्य दफन आहेत. छतावर त्यांना गाडले गेलेले वास्तुघटक सापडले.

घुमटावरील कळसाचाही अभ्यास झाला. AKTC नुसार, त्याच्या तांब्याच्या कलशांच्या विश्लेषणातून ते ९९.४२ टक्के शुद्ध तांब्याचे, दातेरी सांध्याने जोडलेल्या ८ इंची पट्ट्यांचे असल्याचे आणि आधीच्या दुरुस्त्यांचा उल्लेख असलेले लेख त्यावर असल्याचे दिसले. ३० मे २०१४ रोजी ताशी १५० किलोमीटरहून अधिक वेगाच्या वाऱ्यांसह आलेल्या वाळूच्या वादळाने कळसाचा लाकडी गाभा मोडला, जो दशकांच्या पावसाच्या पाण्याने जवळजवळ भुसभुशीत झाला होता, असे AKTC सांगते. मूळ कलश दुरुस्त करून स्थळाच्या माहिती केंद्रात ठेवण्याचे ठरले होते. दिल्लीतील शाहजहानाबादच्या एका पारंपरिक कार्यशाळेने त्यांच्यासारखे ११ तांब्याचे कलश बनवले, आणि टायटन कंपनीने तांब्याचा पत्रा आणि सोने पुरवले. नंदा सोने सहा किलोग्रॅम, २४ कॅरेटचे, असे सांगतात.

या लेखासाठी उघडलेल्या AKTC, AKDN किंवा पत्र सूचना कार्यालयाच्या कोणत्याही पानावर २००७ ते २०१३ च्या कामाचा रुपयांतील एकूण खर्च दिलेला नाही. नंदा यांनी व्यापक निजामुद्दीन प्रकल्पासाठी पर्यटन मंत्रालय, दिल्ली विकास प्राधिकरण, टाटा ट्रस्ट, फोर्ड फाउंडेशन आणि अमेरिका व जर्मनीची सरकारे यांसह इतरांकडून मिळालेल्या अनुदानांची यादी दिली आहे. तुलनेसाठी, ASI आणि ICOMOS १६व्या शतकातील बांधकामासाठी १५ लाख रुपये देतात.

येथे कोण विसावले आहेत, आणि १८५७

कबरींची संख्या स्रोतानुसार बदलते: युनेस्कोच्या नोंदीनुसार १५० हून अधिक, AKTC च्या वृत्तान्तात १६० आणि इन्क्रेडिबल इंडियावर १०० हून अधिक. AKTC पुढे सांगते की नंतरचे सहा मुघल सम्राट येथे दफन आहेत आणि अकबराने या मकबऱ्याला नऊ नोंदलेल्या भेटी दिल्या. ASI म्हणते की १८५७ च्या उठावात बहादूरशहा जफरने तीन राजपुत्रांसह येथे आश्रय घेतला, हा प्रसंग ब्रिटिशांच्या प्रतिशोधावरील लेखात आला आहे.

भेट देताना

ASI सूर्योदयापासून रात्री ९ पर्यंत उघडण्याची वेळ देते, तर इन्क्रेडिबल इंडिया आणि दिल्ली पर्यटन सूर्योदयापासून सूर्यास्तापर्यंत म्हणतात. १५ वर्षांखालील मुलांना प्रवेश मोफत आहे. ASI सार्क आणि बिमस्टेक देशांतील पर्यटकांसाठी रोखीने ५० रुपये किंवा ऑनलाइन ३५ रुपये, आणि इतर परदेशी पर्यटकांसाठी रोखीने ६०० रुपये किंवा ऑनलाइन ५५० रुपये नोंदवते. तिच्या पानावर भारतीय नागरिकांसाठी शुल्क स्वतंत्रपणे दिलेले नाही, आणि इतर परदेशी पर्यटकांच्या ओळीत “Indian Rs. 600” असे लिहिले आहे, जी चूक वाटते. दिल्ली पर्यटनाचे जुने पान भारतीयांसाठी ४० रुपये आणि परदेशींसाठी ६०० रुपये देते. शुल्क बदलत असते, म्हणून ASI ची सध्याची सूचना तपासावी.

पर्यटन मंत्रालयाचे संकलन, ASI च्या आकडेवारीवर आधारित, २०२४-२५ मध्ये हुमायूनच्या मकबऱ्यावर १०,०५,६०६ देशी आणि १,५८,०४३ परदेशी तिकीटधारी पर्यटक मोजते, जे २०२३-२४ मधील ८,८६,७४० आणि १,१६,९०४ वरून वाढले आहे. केंद्रीय तिकीट असलेल्या ASI स्मारकांमध्ये परदेशी पर्यटकांची ही संख्या चौथ्या क्रमांकाची आहे.