त्रिपुरातील उनाकोटीत शिव, दुर्गा आणि गणेशाची अवाढव्य खडकात कोरलेली शिल्पे आहेत; पुरातत्त्व सर्वेक्षणाने १९२१ मध्ये त्यांची नोंद केली आणि २०२२ मध्ये ती युनेस्कोच्या तात्पुरत्या यादीत गेली

उनाकोटी हा उत्तर त्रिपुरातील कैलाशहरपासून सुमारे ८ किमी अंतरावरचा जंगलाने वेढलेला डोंगरउतार आहे. तिथे ओढ्याकाठी खडकात शिवाची महाकाय मस्तके, २२ फूट उंचीचा बसलेला गणेश आणि प्रचंड उमा-महेश्वर कोरलेले आहेत. जिल्हा प्रशासन मध्यवर्ती शिवमस्तकाला, ज्याला उनाकोटीश्वर काळ भैरव म्हणतात, १० फूट उंच मुकुटासह सुमारे ३० फूट उंच मानते. भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षणाने (एएसआय) १९२१ ते १९२२ च्या वार्षिक अहवालात या समूहाचे वर्णन त्या वर्षी बंगालमधील सर्वात महत्त्वाच्या शोधांपैकी एक असे केले, आणि भारताने १३ डिसेंबर २०२२ रोजी तो युनेस्कोच्या तात्पुरत्या यादीसाठी सादर केला.

डोंगरावर काय कोरलेले आहे

भारताने लिहिलेली युनेस्कोची नोंद शिल्पांचे दोन प्रकार करते: उभ्या खडकावर आणि पडलेल्या शिळांवर कोरलेल्या मोठ्या आकृत्या, आणि डोंगरभर विखुरलेली लहान सुटी शिल्पे. संरक्षित क्षेत्र १५० एकरांचे आहे. मधून वाहणारा ओढा तीन कुंड तयार करतो, ज्यांना नोंदीत कुंड म्हटले आहे, आणि त्या वार्षिक जत्रेत त्यांना स्थान असल्याचे नोंद सांगते.

मध्यवर्ती शिवमस्तकाला उभा तिसरा डोळा आहे, तोंड अरुंद फटीसारखे आहे आणि त्यात दातांसाठी उभ्या रेषा आहेत, तर मिशीचे टोक वळणदार आहे. युनेस्कोच्या म्हणण्यानुसार शिरोभूषण आणि कानातील अलंकारांवर आदिवासी कलेचा प्रभाव दिसतो. मस्तकाच्या वर दोन स्त्रिया कोरलेल्या आहेत, त्यांतील डावीकडची सिंहावर उभी आहे आणि तिला दुर्गा म्हणून ओळखले जाते. जिल्ह्याच्या संकेतस्थळानुसार जवळच त्रिशूळ आणि तीन नंदी आहेत, जे अर्धवट गाडलेले आहेत.

युनेस्कोच्या नोंदीत इतर शिल्पफलके अशी सांगितली आहेत:

• गंगाधर रूपातील शिव, जटा दोरखंडांसारख्या खाली पडलेल्या, जवळच येण्याच्या वाटेवर.
• एका बाजूला दुर्गा आणि दुसऱ्या बाजूला गंगा नदी असलेला शिव.
• किरात आणि किराती या शिकारी जोडप्याच्या रूपातील शिव आणि पार्वती.
• ध्यानभंग केल्याबद्दल कामदेवाला भस्म करणारा शिव.
• हरी-हर, म्हणजे विष्णू आणि शिव यांचे एकत्रित रूप.
• प्रचंड उमा-महेश्वर, ज्याला स्थानिक लोक हिडिंबा म्हणतात.

गणेश समूह ओढ्याच्या थोडा खाली आहे. युनेस्कोच्या आकडेवारीनुसार ७ मीटर किंवा २२ फूट उंचीच्या बसलेल्या गणेशाच्या उजवीकडे हत्तीमुखाच्या दोन उभ्या आकृत्या आहेत आणि दूरच्या टोकाला चतुर्भुज विष्णू आहे. त्या दोन उभ्या आकृत्यांची कंबर बारीक आहे, त्यांना तीन किंवा चार सुळे आहेत आणि सहा व आठ हात आहेत. एएसआयच्या १९२१ ते १९२२ च्या अहवालाने त्यांना अद्वितीय म्हटले, गणेशपंथाशी संबंधित पण त्याच्या नेहमीच्या प्रतिमेपेक्षा वेगळ्या. डोंगरमाथ्यावरील एका शेडमध्ये विष्णू, हर-गौरी, नरसिंह, हनुमान आणि इतरांच्या झिजलेल्या दगडी मूर्ती ठेवलेल्या आहेत. तिथे दोन चतुर्मुख लिंगे आणि एक एकमुख लिंगही सापडले.

एएसआयचे गुवाहाटी मंडळ शिवमस्तकाची उंची ६ मीटरपेक्षा जास्त देते. ३० फुटांतून १० फुटांचा मुकुट वजा केला, तर २० फूट, म्हणजे सुमारे ६ मीटर उरतात, आणि तेव्हा ते जिल्ह्याच्या आकड्याशी जुळते. दोन्ही स्रोत एकाच गोष्टीचे मोजमाप करत आहेत असे म्हणत नाहीत.

सर्वेक्षणाला १९२१ मध्ये डोंगर कसा सापडला

१९२१ ते १९२२ च्या अहवालानुसार, त्रिपुरा संस्थानातील तत्कालीन ब्रिटिश राजकीय एजंट कॅप्टन विल्यम्स यांनी १९१४ मध्ये उनाकोटी एएसआयच्या निदर्शनास आणले. अहवाल पुढे सांगतो की या स्थळावरील दुसरे प्रकाशन फक्त एक बंगाली पुस्तिका होते, आणि त्रिपुरा राजघराण्याच्या बंगाली काव्यमय इतिहासग्रंथात, म्हणजे राजमालेत, राजांनी या पवित्र स्थळाला भेट दिल्याचे दोन-तीन उल्लेख आहेत. युनेस्कोची नोंद सर्वात जुन्या प्रकाशित उल्लेखांमध्ये ए. के. चौधुरी (१९१० ते १९११) यांचेही नाव घेते.

एएसआयचे पुरातत्त्व अधीक्षक नोव्हेंबर १९२१ मध्ये प्रथम तिथे गेले. अहवाल सांगतो की त्यांच्या विनंतीवरून संस्थानाच्या विभागीय अधिकाऱ्याने डोंगरापर्यंत रस्ता केला, उतारांवरील जंगल आणि सैल माती साफ केली आणि आधी न दिसलेली काही शिल्पे उघडी केली. अहवालात नोंद आहे की गणेश समूह मातीखाली गाडलेला राहिल्याने इतर आकृत्यांपेक्षा चांगल्या स्थितीत होता. शिवमस्तक आणि एक चतुर्मुख लिंग त्याच खंडात चित्रफलकांच्या रूपात आले आहेत. ही शिल्पे घडवणाऱ्यांबद्दल अहवालाचे स्वतःचे शब्द असे आहेत की हे काम “बऱ्याच दीर्घ काळात” चालले, आणि झिजेसाठी तो जोरदार पाऊस आणि वारंवार होणाऱ्या भूकंपांना जबाबदार धरतो.

अहवाल असेही सांगतो की तेव्हा वार्षिक जत्रा पौष महिन्यात, म्हणजे जानेवारी ते फेब्रुवारीत भरत असे, आणि त्या वेळी संस्थानातील अधिकारी सहसा बांबूच्या रानातून वाट कापत.

कालनिर्णय: प्रत्येक स्रोत काय म्हणतो

स्रोतांनी वेगवेगळे कालखंड दिले आहेत, आणि सर्व शैलीवर आधारित आहेत, प्रयोगशाळेतील कालमापनावर नाही. मी वाचलेल्या एकाही पानावर शिल्पांसाठी कार्बन, उत्खनन किंवा शिलालेखावर आधारित तारीख दिलेली नाही.

• एएसआय, १९२१ ते १९२२: ईशान्येत तुलनायोग्य साहित्य नसल्याने अहवाल “कालखंड ठरवणे अत्यंत कठीण” म्हणतो. तो डोंगरमाथ्यावरील मूर्ती ११व्या किंवा १२व्या शतकापूर्वीच्या नाहीत असे मानतो, आणि निष्कर्ष काढतो की हे स्थळ निदान ८व्या ते ९व्या शतकापासून शिवपूजेसाठी पवित्र आहे, “काही शतके आधीपासूनही असू शकते”.
• युनेस्कोची नोंद आणि एएसआयचे गुवाहाटी मंडळ: मोठी शिल्पे सुमारे ८व्या ते ९व्या शतकातील आहेत. युनेस्को शैली हा आधार देते, आणि हे काम माणिक्य राजवटीच्या आधीचे असून श्री भूमीच्या “देब” पिढीच्या आश्रयाने झाले असण्याची शक्यता सांगते.
• पत्र सूचना कार्यालय (२०१६) आणि जिल्ह्याचे संकेतस्थळ: ७वे ते ९वे शतक, जिल्ह्याच्या संकेतस्थळाने “त्याआधीही असू शकते” अशी भर घातली आहे. इन्क्रेडिबल इंडिया ७व्या शतकात किंवा त्याहून आधी असे म्हणते.
• दासगुप्ता आणि भौमिक, त्रिपुरा विद्यापीठ (२०२०): ८व्या ते ११व्या शतकाचा निष्कर्ष, तरीही त्याच शोधनिबंधातील दुसऱ्या एका परिच्छेदात शिल्पे ११व्या शतकात घडवली गेली असे आहे.

स्थळावरचा एकमेव शिलालेख म्हणजे एका चतुर्मुख लिंगावर ११व्या ते १२व्या शतकातील जुन्या बंगाली लिपीतील दोन लहान नोंदी. युनेस्को आणि एएसआयचा अहवाल दोघेही सांगतात की त्यात श्री जयदेव यांचा उल्लेख आहे, जे बहुधा यात्रेकरू होते. युनेस्कोच्या म्हणण्यानुसार सुटी शिल्पे उतारावरील कोरीव कामापेक्षा अधिक चांगली घडवलेली आहेत आणि शैलीवरून ती ११व्या ते १२व्या शतकातील ठरवली आहेत. एएसआयच्या १९२१ ते १९२२ च्या वाचनानुसार म्हणजे डोंगराचा वापर ८व्या किंवा ९व्या शतकापासून होत होता आणि ११व्या ते १२व्या शतकातही तो यात्रेकरूंना आकर्षित करत होता.

स्थानिक शैली, आणि अभ्यासक त्यातून काय वाचतात

युनेस्को म्हणते की शरीररचना फक्त ढोबळ रूपरेषेत हाताळली आहे आणि अलंकार स्थानिक जमातींचे प्रतिबिंब दाखवतात, त्यामुळे देव “स्थानिक कलापरंपरे”त दिसतात. नोंदीत या समूहाची तुलना अजिंठा, वेरूळ, एलिफंटा आणि महाबलीपुरम येथील अर्जुनाच्या तपश्चर्येच्या शिल्पफलकाशी केली आहे, आणि ते शिल्पफलक मोठ्या मंदिरसंकुलांचा भाग आहेत, तर उनाकोटीत जंगलातील डोंगर हाच कॅनव्हास आहे, असा युक्तिवाद केला आहे. त्याच नोंदीनुसार दक्षिण त्रिपुरातील सुमारे ३७ शिल्पफलकांचे खडकातील स्थळ देवतामुरा नंतरचे (भारताच्या मांडणीत १४वे ते १५वे शतक) आणि अधिक सुबक आहे.

अभ्यासक शैली वेगवेगळ्या प्रकारे वाचतात. २००४ मधील ‘हिस्टरी ऑफ रिलिजन इन त्रिपुरा’ चे लेखक प्रोजित कुमार पालित लिहितात की बहुतेक चेहऱ्यांना भुवया नाहीत आणि कानांवर त्रिपुरातील आदिवासी लोक घालतात तो दहेरी अलंकार आहे. त्यांचे म्हणणे असे की ही मस्तके त्रिपुरी लोकांच्या चतुर्दश देवतांची, म्हणजे चौदा देवांची प्रतीके आहेत, ज्यांची पूजा मस्तकांच्या रूपात होते, आणि तीन डोळ्यांचा मुकुटधारी शिव राजमालेतील घराण्याचा संस्थापक त्रिलोचन याच्या वर्णनाशी ते जोडतात. ते असेही म्हणतात की देवराज पंथ, म्हणजे दैवी राजाची आग्नेय आशियातील उपासना, त्रिपुरात पोहोचला असे कोणत्याही शिलालेखाने किंवा वास्तूने अद्याप दाखवलेले नाही. हा दुवा अनुमान आहे. दासगुप्ता आणि भौमिक अनेक हात आणि अतिरिक्त सुळे यांना तांत्रिक बौद्ध धर्माची चिन्हे मानतात, आणि युनेस्को म्हणते की काही अभ्यासक त्या दोन उभ्या हत्तीमुखी आकृत्यांबद्दल असेच मानतात. २०१६ च्या पत्र सूचना कार्यालयाच्या टिपणातही स्थळावर बौद्ध कलेचा ठळक पुरावा दिसतो असे म्हटले आहे.

एक कोटीपेक्षा एक कमी, तीन कथांत

उनाकोटी म्हणजे बंगालीत “एक कोटीपेक्षा एक कमी”, आणि कोटी म्हणजे १ कोटी (१० दशलक्ष). एएसआयच्या १९२१ ते १९२२ च्या अहवालाने यात्रापरंपरेतील एक कारण दिले. काशी हेच एकमेव कोटी-तीर्थ आहे, म्हणजे कोटीमोलाचे पवित्र स्थळ, एकतर तिथे असल्याचे सांगितल्या जाणाऱ्या कोटी शिवप्रतीकांमुळे किंवा त्याच्या धार्मिक पुण्यामुळे, आणि जवळपास पोहोचलेले इतर प्रत्येक स्थळ एकाने कमी पडले. अहवाल पुढे सांगतो की हेच नाव आसामच्या तेजपूर जिल्ह्यातील बिश्वनाथ येथील पवित्र स्थळासाठीही वापरले जाते.

स्थानिक कथा अधिकृत पानांवर दोन प्रकारे सांगितली आहे. जिल्हा प्रशासन आणि इन्क्रेडिबल इंडिया म्हणतात की कोटी देवदेवतांसह काशीला जाणाऱ्या शिवाने रात्रीसाठी मुक्काम केला आणि त्यांना सूर्योदयापूर्वी उठायला सांगितले. फक्त शिव उठला, म्हणून तो एकटाच पुढे गेला आणि बाकीच्यांना शाप देऊन दगड केले. युनेस्कोची नोंद म्हणते की दुसरे वृंदावन निर्माण करण्यासाठी देव चैत्र महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील अष्टमीला जमले, आणि जास्त वेळ झोपलेल्यांना शिवाने त्याच प्रकारे शाप दिला. अधिकृत पानांपैकी कुठेही कोरीव शिल्पांची संख्या दिलेली नाही.

युनेस्को यादी आणि आकारमानाचे दावे

भारताचा प्रस्ताव १३ डिसेंबर २०२२ चा असून तो जागतिक वारसा निकष (i) आणि (iv) चा हवाला देतो. पीटीआयने वृत्त दिले की एएसआयने मंगळवारी, म्हणजे २० डिसेंबर २०२२ रोजी, वडनगर आणि मोढेरा येथील सूर्यमंदिरासह या यादीची घोषणा केली. ईटीव्ही भारतने केंद्रीय संस्कृती आणि पर्यटन मंत्र्यांना उद्धृत करून सांगितले की यादी तेव्हा ५२ स्थळांची झाली होती. तात्पुरती यादी हा नामांकनाआधीचा टप्पा आहे: आउटलुकने युनेस्कोच्या संकेतस्थळाचा हवाला देत तिचे वर्णन देश “नामांकनासाठी विचारात घेण्याचा इरादा” ठेवत असलेल्या स्थळांची यादी असे केले आहे. पत्र सूचना कार्यालयाच्या सप्टेंबर २०२३ मधील भारताच्या तात्पुरत्या यादीतील स्थळांच्या यादीत उनाकोटी आहे, आणि सादरीकरणाचे वर्ष २०२२ दिले आहे.

दोन सरकारी मजकुरे या कोरीव शिल्पांना आपल्या प्रकारातील सर्वात मोठी म्हणतात. त्रिपुराच्या प्रजासत्ताक दिन चित्ररथावरील २०१६ च्या पत्र सूचना कार्यालयाच्या टिपणात ते भारतातील सर्वात मोठे उठावशिल्प असल्याचे म्हटले आहे, आणि इन्क्रेडिबल इंडिया भारतातील सर्वात मोठ्या उठावशिल्प रचना म्हणते. युनेस्कोचा २०२२ चा प्रस्ताव सर्वात उंचांपैकी एक असे म्हणतो. तिघांपैकी कोणीही कोणी मोजले किंवा तुलना केली हे सांगत नाही.

सर्वेक्षणाचे काम सुरू आहे. पत्र सूचना कार्यालयाने सांगितल्यानुसार, २५ एप्रिल २०२६ रोजी ईशान्य क्षेत्र विकास मंत्रालयाच्या केंद्रीय सचिवांनी उनाकोटीला भेट दिली, तिथे एएसआयच्या कामांबद्दल विचारले आणि स्थळ सुधारण्याच्या उपायांचा आढावा घेतला.

उनाकोटीला कसे पोहोचायचे

अंतरे स्रोतानुसार बदलतात. जिल्ह्याच्या संकेतस्थळानुसार, जे ५ नोव्हेंबर २०२६ रोजी तपासले, स्थळ कैलाशहरपासून सुमारे ८ किमी आणि धर्मनगरपासून रस्त्याने सुमारे २२ किमी आहे, आणि आगरतळा विमानतळ कैलाशहरपासून सुमारे १७८ किमी आहे. सर्वात जवळचे रेल्वे स्थानक कुमारघाट आहे, कैलाशहरपासून २६ किमी, आणि बस कैलाशहरला आगरतळा, गुवाहाटी, सिलचर आणि शिलाँगशी जोडतात. युनेस्को स्थळ आगरतळ्यापासून १८५ किमी सांगते, आणि पत्र सूचना कार्यालयाचे २०१६ चे टिपण १८६ किमी म्हणते.

जत्रेला अशोकाष्टमी मेळा म्हणतात, आणि ती चैत्र महिन्यात भरते, जो युनेस्को एप्रिल ते मे आणि जिल्ह्याचे संकेतस्थळ एप्रिल असा सांगते. एएसआयच्या १९२१ ते १९२२ च्या अहवालाने ती पौषात मांडली होती. मला त्रिपुरा पर्यटनाची पाने उघडता आली नाहीत, म्हणून भेटीपूर्वी सध्याची तारीख आणि प्रवेशाच्या अटी उनाकोटी जिल्हा प्रशासनाकडे तपासा. कैलाशहर हे उनाकोटी जिल्ह्याचे मुख्यालय आहे.