11ஆம் நூற்றாண்டில் போஜ மன்னருக்காகத் தொடங்கப்பட்ட போபால் அருகிலுள்ள போஜ்பூர் கோயிலின் கட்டடக் கலை வரைபடங்கள் அதன் அருகிலுள்ள பாறைகளிலேயே செதுக்கப்பட்டுள்ளன; அவற்றைக் கொண்டு செய்த மறுகட்டமைப்பு அதன் கோபுரத்தை 100 மீட்டர் அல்லது அதற்கு மேல் என்கிறது

மத்தியப் பிரதேசத்தின் ராய்சேன் மாவட்டத்தில் பெட்வா ஆற்றங்கரையில் உள்ள போஜ்பூர் கோயில், 11ஆம் நூற்றாண்டில் பரமார மன்னர் போஜருக்காகத் தொடங்கப்பட்டு ஒருபோதும் முடிக்கப்படவில்லை; ஆனாலும் அதன் திட்டங்கள் நிலைத்திருக்கின்றன. அதைச் சுற்றியுள்ள பாறைகளில் கட்டடக் கலை வரைபடங்கள் செதுக்கப்பட்டுள்ளன; அவற்றில் பல, கட்டப்பட்ட பகுதியின் 1:1 விவரங்கள் என்று கார்டிஃப் பல்கலைக்கழகத்தின் கட்டடக்கலை வரலாற்றாளர் ஆடம் ஹார்டி கூறுகிறார். அவரது சொற்களில், அவை “கோயிலின் நோக்கம் கொண்ட வடிவமைப்புக்கான திறவுகோலைக் கொண்டுள்ளன”; அது கோயிலை “உலகிலேயே மிகப் பெரிய இந்துக் கோயிலாக” ஆக்கியிருக்கும் என்று அவர் மதிப்பிடுகிறார்.

முடிக்கப்பட்ட கோயில் குறைந்தது 100 மீ உயரம் நின்றிருக்கும் என்று யுனெஸ்கோவின் தற்காலிகப் பட்டியலுக்கு இந்தியா அளித்த சமர்ப்பிப்பு கூறுகிறது. அது நோக்கம் கொண்டதன் மறுகட்டமைப்பே தவிர, கட்டப்பட்ட எதன் அளவீடும் அல்ல. இந்தத் தளத்தைப் பற்றி எழுதிய அறிஞர்களும் அதிகாரிகளும் பணி ஏன் நின்றது என்பதற்கு வெவ்வேறு காரணங்களையும் தருகின்றனர்; அவர்கள் ஒவ்வொருவரும் என்ன சொல்கிறார்கள் என்பதை இந்தக் கட்டுரை வரிசைப்படுத்துகிறது.

கோயிலைச் சுற்றிய பாறைகள் தாங்கியிருப்பவை

போஜ்பூர் கிராமம் போபாலிலிருந்து ஏறத்தாழ 28 முதல் 30 கி.மீ தொலைவில் உள்ளது; சுற்றுலா அமைச்சகத்தின் பக்கத்தைப் பின்பற்றுவதா, புராதத்வா பாரம்பரியத் தளத்தைப் பின்பற்றுவதா என்பதைப் பொறுத்து அந்தத் தொலைவு மாறுகிறது. கோயில் அருகில் எஞ்சியிருப்பவற்றை யுனெஸ்கோவுக்கு இந்தியா அளித்த சமர்ப்பிப்பு பட்டியலிடுகிறது: அமைப்புத் திட்டம், தூண்கள் கொண்ட மண்டபம், தூண்கள், உத்தரங்கள், வாசல்கள், தூண் தலைகள், தூண்களுக்கு இடையிலான இடைவெளி ஆகியவற்றின் வரைபடங்கள் அனைத்தும் அருகிலுள்ள பாறைகளில் செதுக்கப்பட்டுள்ளன; பயன்படுத்தப்படாத செதுக்கிய கற்கள், அவற்றை உயர்த்துவதற்காகக் கட்டப்பட்ட மண் சாய்தளங்கள் ஆகியவையும் உள்ளன. வரைபடங்கள் இன்றுள்ள கோயிலுடன் பொருந்துகின்றன என்று சமர்ப்பிப்பு கூறுகிறது; அதனால்தான் திட்டமிடப்பட்டது என்ன என்பதை அவை வெளிப்படுத்துகின்றன.

2015இல் ஹார்டியின் நூலை வெளியிட்ட இந்திரா காந்தி தேசியக் கலை மையம் (IGNCA), வரைபடங்கள் அங்கு “முதன்முறையாக” ஆவணப்படுத்தப்பட்டுள்ளன என்றும், அவை வேறெங்கும் அறியப்படாத கட்டுமான முறைகளையும் கோயில் வடிவங்களையும் பற்றிய உள்நோக்கைத் தருகின்றன என்றும் விவரிக்கிறது. அதற்கு முன்பும் அவை அறியப்படாதவை அல்ல. எம். என். தேஷ்பாண்டேவின் 1983ஆம் ஆண்டுக் கட்டுரையைச் சுருக்கும் புராதத்வா, அவர் மத்தியப் பிரதேச அரசின் தொல்லியல் தலைமை இயக்குநராக இருந்தபோது வரைபடப் பாறைகளுக்கு வேலி போடப்பட்டது என்று கூறுகிறது. ஹார்டியின் 2015 நூலே முழுமையான வெளியிடப்பட்ட பதிவு; சம்ஸ்கிருத மொழிபெயர்ப்பு மாத்தியா சால்வினி செய்தது; கிறிஸ்பின் பிரான்ஃபுட் அதை 2016 ஜூலையில் ராயல் ஆசியாடிக் சங்க இதழில் மதிப்பாய்வு செய்தார்.

போஜ்பூர், இந்தியக் கோயில்: உற்பத்தி, இடம், ஆதரவு என்ற பரந்த திட்டத்தின் மையப்புள்ளி; அந்தத் திட்டப் பக்கத்தின்படி அதற்கு ஐக்கிய இராச்சியத்தின் கலை மற்றும் மனிதநேய ஆராய்ச்சிக் குழுமத்திடமிருந்து நிதி கிடைத்தது. அதன் இயக்குநர்கள் ஹார்டி, தாவூத் அலி, மைக்கேல் வில்லிஸ்; அவர்களுடன் போபாலின் ஓ. பி. மிஷ்ரா, டெல்லியின் விஷ்வமோகன் ஜா ஆகியோர் பணியாற்றினர். அங்குள்ள குவாரிகள், பாறை வரைபடங்களும் முடிக்கப்படாத கட்டடப் பகுதிகளும் கொண்டு, இடைக்கால வடிவமைப்பையும் கட்டுமானத்தையும் பற்றிய உள்நோக்கைத் தரும் தனித்துவமான எச்சம் என்று திட்ட விவரிப்பு கூறுகிறது.

இன்று அங்கே நிற்பது

கோயில் உயர்ந்த அடித்தளத்தின் மீது அமைந்த சதுரக் கட்டடம்; இந்தியச் சமர்ப்பிப்பின்படி வெளிப்புறத்தில் ஒவ்வொரு பக்கமும் 20.1 மீ. கருவறைக்கு மேற்கில் பெரிய வாசல் உள்ளது; உள்ளே 12 மீ உயரமுள்ள நான்கு தூண்கள் உள்ளன; கூரையைச் சமர்ப்பிப்பு முழுமையற்றது என்கிறது. மூன்று பக்கங்களில் செதுக்கல் இல்லாத குருட்டுப் பால்கனிகள் உள்ளன. போபாலில் பிரிட்டிஷ் அரசியல் முகவராக இருந்த கேப்டன் ஜே. டி. கன்னிங்ஹாம், தன் 1847ஆம் ஆண்டு அறிக்கையில் அடித்தளத்தை ஏறத்தாழ 62 அடி சதுரம் என்று அளந்தார்; நான்கு தூண்களையும் ஏறத்தாழ 40 அடி என்று மதிப்பிட்டார். இரண்டு அளவுகளும் நெருக்கமாக உள்ளன.

உள்ளே லிங்கம் நிற்கிறது; கோயில் வைத்திருக்கக் கட்டப்பட்ட சிவ அடையாளம் அது. இந்தியச் சமர்ப்பிப்பு அதை ஏறத்தாழ 2.3 மீ உயரம், 5.4 மீ சுற்றளவு என்றும், ஏறத்தாழ 8 மீ உயரமுள்ள பீடத்தின் மீது இருப்பதாகவும் தருகிறது; அது ஒரே கல்லில் செதுக்கப்பட்டது என்றும் கூறுகிறது. கன்னிங்ஹாம் 7 அடி 2 அங்குல உயரம், 5 அடி 3 அங்குல அகலம் என்று தந்தார்; அது 19.5 அடி சதுரமுள்ள ஒரு தொகுதியின் மீது அமைந்திருந்தது. மத்தியப் பிரதேச சுற்றுலா, அது மூன்று சுண்ணாம்புக் கல் தொகுதிகளை அடுக்கிச் செய்யப்பட்டது என்கிறது; எனவே அது ஒரு கல்லா மூன்றா என்பதில் ஆதாரங்கள் வேறுபடுகின்றன.

பல நூற்றாண்டுகளாகக் கருவறை வானத்துக்குத் திறந்திருந்தது. இந்தியத் தொல்லியல் ஆய்வுத் துறையின் (ASI) போபால் வட்டம் அண்மையில் அதைக் கண்ணாடியிழைக் கூரையால் மூடியது என்றும், அது மீளக்கூடிய மாற்றம் என்றும், கட்டமைப்பில் செய்யப்பட்ட ஒரே சேர்க்கை அதுவே என்றும் சமர்ப்பிப்பு கூறுகிறது. ASI-யின் பாதுகாப்புப் பணியை, தொல்லியலாளர் கே. கே. முஹம்மது தலைமையில் 2006, 2007 ஆண்டுகளில் நடந்ததாக நியூஸ்பாரதி காலம் குறிக்கிறது.

ஒரு சாய்தளம், ஒரு மூடுகல், 1,300 கொத்தர் குறிகள்

19ஆம் நூற்றாண்டின் இரண்டு பார்வையாளர்கள் கட்டுமான இடத்தை இருந்தபடியே பதிவு செய்தனர். கோயிலின் கிழக்குப் பக்கத்தில் மண்ணும் குப்பையும் கொண்ட ஒரு சாய்தளத்தை கன்னிங்ஹாம் கண்டார்; கனமான கற்கள் எப்படி உயர்த்தப்பட்டன என்பதை அது இன்னும் காட்டியது. 300 கெஜத்துக்குள் இருந்த மணற்கல் குன்றில் பாதி வடிவமைக்கப்பட்ட கற்களையும் அவர் கண்டார்; அவற்றில் ஒன்று குவிமாடத்தின் உச்சிக் கல், 11 அடி சதுரமும் 5 அடி தடிமனும் கொண்டது. 1888இல் இந்தியன் ஆன்டிகுவரியில் எழுதிய டபிள்யூ. கின்கெய்ட், முடிக்கப்படாமல் விடப்பட்டும், சுவர்களுக்கும் கூரைகளுக்குமான பெரிய கற்கள் உருட்டி ஏற்றப்பட்ட சாய்தளத்தை இன்னும் காட்டும் இந்தியாவின் ஒரே கோயில் அதுவாக இருக்கலாம் என்றார்.

கட்டடம் அதன் தொழிலாளர்களின் கையொப்பங்களைத் தாங்கியுள்ளது. கிரித் மங்கோடியின் 1986ஆம் ஆண்டு மார்க் இதழ்க் கட்டுரையின் சுருக்கத்தை வெளியிட்ட பிரில், போஜருக்கு உறுதியாகக் காரணம் காட்டக்கூடிய ஒரே ஆலயம் இதுதான் என்றும், முடிவதற்கு முன்பே கைவிடப்பட்டதால் கோயில் கட்டுமானத்தின் இயங்குமுறை பற்றிய பல சான்றுகள் தளத்தில் எஞ்சியுள்ளன என்றும் கூறுகிறது. கட்டடத்திலும் குவாரிகளிலும் செதுக்கப்பட்ட ஏறத்தாழ 1,300 கொத்தர் குறிகளையும் பெயர்களையும் கொண்டு அவர் செய்த தொழிலாளர் எண்ணிக்கை மதிப்பீட்டை புராதத்வா தெரிவிக்கிறது. அதே சுருக்கத்தில், தேஷ்பாண்டே அந்தத் தளத்தைக் கட்டுமானக் கட்டங்களின் காட்சிப் பதிவாகக் கருதினார்; கோயில் கைவினைஞர்களுக்கான பயிற்சிப் பள்ளியை போஜர் அங்கே அமைத்திருக்கலாம் என்றும் பரிந்துரைத்தார்.

ஹார்டி மறுகட்டமைக்கும் கோயில்

இன்று நிற்கும் கோயில், கருவறையும் அதைச் சுற்றிய நடைபாதையும் மட்டுமே. ஹார்டியின் 2014ஆம் ஆண்டு அத்தியாயத்தைப் பற்றிய புராதத்வாவின் சுருக்கத்தில், போஜ்பூர் தெளிவாக பூமிஜ கோயில் அல்ல; பூமிஜ என்பது பரமாரர்கள் விரும்பிய வடக்கத்தியப் பாணி, அதன் கோபுரத்தில் சிறு ஆலயங்களின் வரிசைகள் இருக்கும். ஆயினும் வரைபடங்களிலுள்ள நுணுக்க விவரங்கள் அதில் நிபுணத்துவம் பெற்ற கைவினைஞர்களைக் காட்டுகின்றன. அதே சுருக்கம், ஹார்டியின் குழு இருபதுக்கும் மேற்பட்ட முக்கிய வரைபடங்களில் ஐந்தை ஆய்வு செய்தது என்றும், முடிக்கப்பட்ட கட்டடத்தை சர்வதோபத்ர அமைப்பாக (நான்கு பக்கங்களிலும் ஒவ்வொரு நுழைவாயில்) வாசிக்கிறது என்றும், ஏழு அடுக்குக் கோபுரத்தை அதற்குத் தருகிறது என்றும் கூறுகிறது; அதை 100 மீட்டருக்குள் கொண்டுவருவது கடினம் என்று ஹார்டி கண்டார்.

ஒரு பகுதியை இந்தியச் சமர்ப்பிப்பு வேறுவிதமாக வாசிக்கிறது. மேற்கு வாசலுக்கு முன்னால் உள்ள உயர்த்தப்பட்ட மேடை, போஜரின் ஆட்சிக்குப் பிறகு, அதுவும் முழுமை பெறாமல் விடப்பட்ட ஒரு மண்டபத்துக்காக வடிவமைக்கப்பட்டிருக்கலாம் என்று அது சொல்கிறது. ஹார்டியின் சுருக்கம் நான்கு நுழைவாயில்களைத் தருகிறது. இந்த இரு வாசிப்புகளையும் இந்தக் கட்டுரையால் இணைக்க முடியவில்லை; இரண்டையும் தெரிவிக்கிறது.

மறுகட்டமைப்பு ஒரு நூலைச் சார்ந்துள்ளது. சமரங்கண சூத்ரதாரா என்பது போஜருக்குக் காரணம் காட்டப்படும் கட்டடக் கலை அறிவுத் தொகுப்பு; இந்தியக் கட்டடக் கலையின் செவ்வியல் மரபுகள் முதிர்ந்து, ஒன்றோடொன்று தொடர்புபடுத்திப் புரிந்துகொள்ளப்படக்கூடிய காலத்தில் அது தொகுக்கப்பட்டது என்று IGNCA கூறுகிறது. போஜரே அதை எழுதினார் என்றும், கோயில் அதன் விதிகளைப் பின்பற்றுகிறது என்றும் இந்தியச் சமர்ப்பிப்பு சொல்கிறது. ஹார்டியின் சொந்தச் சொல் “காரணம் காட்டப்படும்” என்பதே. அவரது 2013ஆம் ஆண்டு ஆய்வுக் குறிப்பு, அந்த நூலின் பூமிஜ கோயில்கள் பற்றிய அத்தியாயம் அவற்றின் நட்சத்திர வடிவத் திட்டங்களின் தர்க்கத்தை விவரிக்கிறது என்றும், அதன் அறிவுறுத்தல்கள் வரைபடங்களின் அடிப்படையில் உருவாக்கப்பட்டவை என்றும் கூறுகிறது.

பணி ஏன் நின்றது: யார் என்ன சொல்கிறார்

இந்தக் கட்டுரைக்காகப் படித்த எந்தப் பக்கமும் காரணத்தைத் தரும் கல்வெட்டையோ நாளேட்டையோ சுட்டவில்லை. முறையான கல்வெட்டு எதுவும் கண்டறியப்படவில்லை என்றும், கோயில் முடிக்கப்படாததால் ஒருபோதும் எதுவும் பதிவு செய்யப்பட்டிருக்கவே இடமில்லை என்றும் கன்னிங்ஹாம் எழுதினார். பல விளக்கங்கள் முன்வைக்கப்பட்டுள்ளன.

புராதத்வா சுருக்குவதன்படி, போஜரின் மறைவுக்குப் பிறகு பணி நிறுத்தப்பட்டிருக்கலாம், திடீரென நின்றிருக்கலாம் என்று தேஷ்பாண்டே கருதினார். கைவிடப்பட்டதை 11ஆம் நூற்றாண்டின் நடுப்பகுதிக்குத் திட்டப் பக்கம் காலம் குறிக்கிறது; போஜரின் ஆட்சியாக 1010 முதல் 1055 வரை என்று புராதத்வா தருகிறது. இயற்கைப் பேரிடர் அல்லது வளக் குறைவு காரணமாகப் பணி நின்றது என்று சிலர் கூறுவதாக சுற்றுலா அமைச்சகத்தின் இன்க்ரெடிபிள் இந்தியா பக்கம் குறிப்பிடுகிறது.

ASI பாதுகாப்புப் பணிக்குத் தலைமை தாங்கிய கே. கே. முஹம்மது, நியூஸ்பாரதி தெரிவிப்பதன்படி, கல் கூரையின் எடையைக் கட்டமைப்பால் தாங்க முடியவில்லை, அது இடிந்து விழுந்தது, அதன்பின் மன்னரால் மீண்டும் கட்ட இயலவில்லை என்று கூறியுள்ளார். வரலாற்றாளர்கள் ஊகித்தவற்றில் ஒரு காரணமாகவே நியூஸ்பாரதி இதைத் தருகிறது.

போஜ்பூர் வழக்கமான பொருளில் கோயில் அல்ல, ஒரு நினைவுச் சின்னமாக இருக்கலாம் என்ற வாய்ப்பை மங்கோடி எழுப்பினார். நினைவு ஆலயம் என்ற கருத்தை முதலில் கிருஷ்ண தேவ் பரிந்துரைத்தார் என்றும், கோபுரத்துக்குப் பதிலாகப் படிப்படியாகச் சுருங்கும் அடுக்குக் கூரை கொண்ட நினைவுக் கோயில்களை விவரிக்கும் நூலை எம். ஏ. தாக்கி கண்டறிந்தார் என்றும் புராதத்வா கூறுகிறது. அந்த வாசிப்பில், போஜர் தம் தந்தை சிந்துராஜருக்காக அல்லது தம் சிற்றப்பா முஞ்சருக்காக அதைக் கட்டினார். புராதத்வா பதிவு செய்யும் எதிர்வாதம், போஜரின் நூலில் உள்ள கோயில் வகைகளில் அத்தகைய வடிவமைப்பு எதுவும் இல்லை என்பது.

பிறகு, ஹார்டியின் மறுகட்டமைப்பிலிருந்து தர்க்கித்து, போஜர் ஒரு பூமிஜ கோயிலைத் திட்டமிட்டார் என்று புராதத்வா கூறுகிறது. போஜரின் மறைவுக்குப் பிறகு பரமார வம்சம் குழப்பத்தில் இருந்தது என்றும், 1070 முதல் 1093 வரை ஆட்சி செய்த உதயாதித்யர் அதை மீட்டார் என்றும், உதயாதித்யர் ஏறத்தாழ 1080இல் உதயபூரின் உதயேஸ்வரர் கோயிலுக்குக் குடமுழுக்கு செய்தார் என்றும் அது குறிப்பிடுகிறது. எனவே பணம் தடையாக இருக்கவில்லை என்றும், அந்த எடையுள்ள கோபுரம் இடிந்து விழுந்திருக்கக்கூடும் என்பதால் வடிவமைப்பே நடைமுறைக்கு ஒவ்வாததாக இருந்திருக்கலாம் என்றும் அது வாதிடுகிறது. ஹார்டியின் சொந்த அத்தியாயத்தை இந்தக் கட்டுரைக்காகப் படிக்க இயலவில்லை; கேம்பிரிட்ஜ் மதிப்பாய்வுப் பக்கம் மதிப்பாய்வின் பதிவை மட்டுமே காட்டுகிறது. எனவே இந்த இறுதி வாதம் ஹார்டிக்கு அல்ல, புராதத்வாவுக்கே உரியதாகக் கூறப்படுகிறது.

ஏரியும் அணைகளும்

கோயில் செயற்கை ஏரியின் கரையில் கட்டப்பட்டது. சர் ஜான் மால்கம் 1823இல் பதிவு செய்த மரபை எடுத்துரைத்த கன்னிங்ஹாம், பெட்வாவையும் அதன் மேற்கே ஒரு பள்ளத்தையும் அணைகட்டித் தடுத்து ஏரி உருவாக்கப்பட்டது என்று எழுதினார்; எச்சங்களிலிருந்து, பெட்வா கரை ஏறத்தாழ 100 அடி உயரமும் மேலே ஏறத்தாழ 300 கெஜ நீளமும் கொண்டிருக்கலாம் என்று மதிப்பிட்டார். ஏரி 16 அல்லது 17 மைல் நீளமும் 7 அல்லது 8 மைல் அகலமும் இருந்ததாகத் தெரிகிறது என்றும் எழுதினார். அவர் எடுத்துரைக்கும் மரபில், மால்வா அரசாக ஆன 14, 15ஆம் நூற்றாண்டுக் காலத்தில், மால்வாவின் சுல்தான் ஹோஷங் ஷா அந்தக் கரையை அழித்தார்.

மத்தியப் பிரதேச சுற்றுலா மூன்று கல் அணைகளை விவரிக்கிறது; மூன்றாவது தற்போதைய போபாலுக்கு அருகில் இருந்தது; அவற்றில் இரண்டை உடைத்து 15ஆம் நூற்றாண்டில் ஹோஷங் ஷா நீர்த்தேக்கத்தை வற்றச் செய்தார் என்றும் அது கூறுகிறது. மைக்கேல் வில்லிஸ் வரைந்த தளப் படம், ASI உரிமையாளராக 2017இல் மத்திய இந்தியக் காப்பகத்தில் வெளியிடப்பட்டது; அது அணைகளையும், முடிக்கப்படாத கோயிலையும், போஜரின் சிதைந்த அரண்மனையையும், பரமாரர் காலத்தில் வெள்ளப் பகுதி எவ்வளவு வரை பரவியிருக்கக்கூடும் என்பதையும் குறிக்கிறது.

பார்வையிடலும் தற்போதைய நிலையும்

2026 நவம்பர் 2 அன்று சரிபார்த்தபடி, காலை 6 முதல் மாலை 7 வரை நுழைவு உண்டு என்றும், அக்டோபர் முதல் மார்ச் வரை சிறந்த பருவம் என்றும் மத்தியப் பிரதேச சுற்றுலா குறிப்பிடுகிறது. 3 முதல் 4 கி.மீ தொலைவில் ஒரு சமணக் கோயில் உள்ளது. போபாலிலிருந்து தொடங்கும் இரண்டு நாள் பயணத் திட்டத்தில் போஜ்பூரை அந்தப் பக்கம் வைக்கிறது; அதில் கோயிலிலிருந்து ஏறத்தாழ 30 கி.மீ தொலைவில் உள்ள பீம்பேட்கா பாறை உறைவிடங்களும், சாஞ்சியும் அடங்கும். கோயிலை ASI பராமரிக்கிறது என்றும் அது கூறுகிறது. அந்தத் தளம் இன்றும் வழிபாட்டிடமாக உள்ளது. சிவனுக்கும் பார்வதிக்கும் நடந்த திருமணத்தின் திருவிழாவான மகா சிவராத்திரியில் ஆயிரக்கணக்கான பக்தர்கள் கூடுகிறார்கள் என்று இந்தியச் சமர்ப்பிப்பு கூறுகிறது; அப்போது போஜ்பூர் உத்சவ் என்ற கலாசார நிகழ்வு நடத்தப்படுகிறது என்று மத்தியப் பிரதேச சுற்றுலா தெரிவிக்கிறது. 2013 முதல் 2014 வரையிலான காலத்துக்காக, 2015இல் சிறந்த பராமரிக்கப்படும், மாற்றுத் திறனாளிகளுக்கு உகந்த நினைவுச் சின்னத்துக்கான தேசியச் சுற்றுலா விருது கிடைத்ததையும் அந்தப் பக்கம் பதிவு செய்கிறது.

அளவிலும் வாழும் கோயில் என்ற வகையிலும் போஜ்பூரை தஞ்சாவூர் சோழர் கோயிலுடன் சமர்ப்பிப்பு ஒப்பிடுகிறது; அந்தக் குழுவை மாபெரும் வாழும் சோழர் கோயில்கள் கட்டுரை விவரிக்கிறது. அதே பத்தாண்டுகளைச் சேர்ந்த சோலங்கிக் காலத் துணை எடுத்துக்காட்டு மோதேரா சூரியன் கோயில். யுனெஸ்கோவின் இந்தியாவுக்கான தற்காலிகப் பட்டியல் பக்கம் போஜ்பூரை (i), (iii), (iv) ஆகிய அளவுகோல்களின் கீழ், 2024 பிப்ரவரி 8 தேதியிட்ட பதிவாகக் கொண்டுள்ளது.