1772இல் வாரன் ஹேஸ்டிங்ஸின் கவுன்சில் 1770 வங்காளப் பஞ்சத்தின் உயிரிழப்பை மாகாணத்தின் மூன்றில் ஒரு பங்கு என்று கணக்கிட்டது; அதன் பிறகான மதிப்பீடுகள் பத்து லட்சம் முதல் ஒரு கோடி வரை செல்கின்றன

1769, 1770 ஆண்டுகளில் வங்காளம், பீகார், ஒடிசாவைத் தாக்கிய பஞ்சம் பத்து லட்சம் முதல் ஒரு கோடி வரையிலான மக்களைக் கொன்றது; இந்த மதிப்பீடுகள் எண்ணிக்கையில் அல்ல, மக்கள்தொகை பற்றிய அக்கால ஊகங்களில் நிற்கின்றன. நன்கு அறியப்பட்ட எண்ணிக்கை 1772 நவம்பர் 3 தேதியிட்ட ஒரு கடிதத்திலிருந்து வருகிறது; அதில் வாரன் ஹேஸ்டிங்ஸ் தலைமையிலான ஃபோர்ட் வில்லியம் கம்பெனி கவுன்சில் ‘மாகாணத்தின் குடிமக்களில் குறைந்தது மூன்றில் ஒரு பங்கை இழந்ததை’ எழுதியது.

அந்த வாக்கியம் ஒரு வருவாய்ப் பதிவைக் காக்க எழுதப்பட்டது. 1771இன் நிகர வசூல் 1768ஐ விஞ்சியது என்றும், வருவாய் ‘முந்தைய தரத்துக்கு வன்மையாகத் தக்கவைக்கப்பட்டது’ என்றும் அதே கடிதம் கூறுகிறது. இரண்டு கூற்றுகளும் கம்பெனியின் ஆவணங்களில் அருகருகே உள்ளன; பஞ்சம் பற்றிய விவாதம் அவற்றுக்கிடையிலான உறவைச் சுற்றியே அன்றுமுதல் சுழன்று வருகிறது.

1769 செப்டம்பரில் நின்ற மழை

வங்காள மொழியில் இப்பஞ்சம் சியாத்தரேர் மன்வந்தர், அதாவது வங்காள நாட்காட்டியின் 1176ஆம் ஆண்டின் பெரும்பஞ்சம். கவுன்சிலின் ஆவணங்களை The Annals of Rural Bengal (1868) நூலில் வெளியிட்ட வங்காளக் குடிமைப் பணியாளர் வில்லியம் ஹண்டர், இதன் காரணத்தை 1769 செப்டம்பருக்குக் காலப்படுத்தினார்; அப்போது பருவமழை முன்கூட்டியே முடிந்தது, அதை நம்பியிருந்த நெல் வாடியது. பிஷ்ணுபூரில் இருந்த ஓர் இந்திய வருவாய் அதிகாரி வயல்கள் ‘காய்ந்த வைக்கோல் வயல்கள் போல’ ஆகிவிட்டன என்று எழுதினார். டிசம்பர் அறுவடை பொய்த்தது, 1770 வசந்த காலப் பயிர் குறைவாக இருந்தது, மழை ஜூலையில்தான் திரும்பியது.

தோல்வி சமமாக இல்லை. 1770 ஏப்ரல் ஆலோசனைக் கூட்டம் பூர்ணியா, ராஜ்மகால், பீர்பூம், ராஜ்ஷாஹியின் ஒரு பகுதி ஆகியவற்றை மிக அதிகமாகப் பாதிக்கப்பட்டவை என்று குறிப்பிடுகிறது; டாக்காவைச் சுற்றியுள்ள மாவட்டங்களும் தாழ்வான கிழக்குப் பகுதியும் வறட்சி பற்றி முறையிடவில்லை என்றும் கூறுகிறது. 1770 செப்டம்பர், டிசம்பர் மாதங்களில் செழிப்பான அறுவடைகளைக் காட்டும் கவுன்சில் கடிதங்களை ஹண்டர் அச்சிடுகிறார்; இதை ஓராண்டுப் பஞ்சம் என்கிறார். டாக்காவில் வெளியிடப்படும் கலைக்களஞ்சியமான பாங்ளாபீடியா, 1770இல் பெருமழை ஆறுகளில் வெள்ளத்தை ஏற்படுத்தி நிற்கும் பயிர்களைச் சேதப்படுத்தியது என்று சேர்க்கிறது.

இதற்கு முன் இவ்வளவு இறுக்கமாக வசூலிக்கப்படாத வருவாய்

மூன்று மாகாணங்களின் வருவாயை வசூலிக்கும் கம்பெனியின் உரிமை, இரண்டாம் ஷா ஆலம் 1765 ஆகஸ்ட் 12 அன்று வழங்கிய திவானி உரிமையிலிருந்து வந்தது; இதை பக்சர் போர் கட்டுரை விவரிக்கிறது. அந்த உரிமை நவாபின் அமைச்சரான முகமது ரேசா கானைக் கம்பெனியின் நிர்வாகக் கட்டுப்பாட்டின் முதன்மைக் கருவியாக்கியது என்று அப்துல் மஜீத் கானின் ஆய்வு கூறுகிறது. 1769இல் பிரிவுகளுக்கு ஆங்கில மேற்பார்வையாளர்கள் அமர்த்தப்பட்டனர்; வரி வசூலித்தவர்கள் செய்த ‘படுமோசமான தவறான நிர்வாகத்தையும் மிரட்டிப் பறித்தலையும்’ கட்டுப்படுத்துவதே அவர்கள் பணி என்கிறார் ஹண்டர்.

முர்ஷிதாபாத்தில் நவாபின் அரசவையில் கம்பெனியின் முகவரான ரெசிடென்ட்டாக 1769 ஜனவரியில் நியமிக்கப்பட்ட ரிச்சர்ட் பெச்சர், பிப்ரவரி 7 அன்று ‘வருவாய் இதற்கு முன் இவ்வளவு இறுக்கமாக ஒருபோதும் வசூலிக்கப்படவில்லை’ என்று தெரிவித்தார். 1769 முதல் 1770 வரை தள்ளுபடிகள் ‘தொடர்ந்து முன்மொழியப்பட்டன’, ஆனால் மிகச் சில இடங்களைத் தவிர வழங்கப்படவில்லை என்று ஹண்டர் எழுதுகிறார். அவர் £1,380,269 எனத் தரும் நிலவரிக் கோரிக்கையில் £65,355 மட்டுமே தள்ளுபடி செய்யப்பட்டது, அதாவது சுமார் 4.7 சதவீதம். அடுத்த ஆண்டுக்கு, தன் இந்திய நிதி அமைச்சரின் ஆலோசனையின்படி, கவுன்சில் கோரிக்கையை £1,524,567 ஆக, ஏறக்குறைய 10 சதவீதம் உயர்த்தியது.

வசூலானதை ரூபாயில் ஹேஸ்டிங்ஸின் கடிதம் தருகிறது: 1768 முதல் 1769 வரை ரூ 1.53 கோடி (15.3 மில்லியன்), பற்றாக்குறை ஆண்டில் ரூ 1.31 கோடி, பஞ்ச ஆண்டில் ஏறக்குறைய ரூ 1.40 கோடி, 1771 முதல் 1772 வரை ரூ 1.57 கோடி. பணம் எப்படித் திரட்டப்பட்டது என்பதையும் அது விளக்குகிறது. இறந்த அல்லது ஓடிப்போன அண்டை வீட்டார்களின் குத்தகையை ஈடுகட்ட, உயிர் பிழைத்த குடிமக்கள் மீது சுமத்தப்பட்ட நஜாய் என்ற வரி, ‘மிகப் பெரும் மக்கள் இழப்பைச் சந்தித்த கிராமங்களின் துயரமிக்க எஞ்சியவர்கள் மீது மிகக் கடுமையாக விழுந்தது’. அந்த வரிக்கு அரசின் ஒப்புதல் இல்லை என்று கடிதம் கூறுகிறது. 1771 பிப்ரவரியில் பீர்பூம் மேற்பார்வையாளர் ஹிக்கின்சன், முந்தைய ஆண்டுகளில் ஒரு ரூபாய்க்குக் கிடைத்த ஒரு படி நெல்லுக்கு மூன்று ரூபாய் செலுத்த ஒரு வசூலாளர் விவசாயிகளை வற்புறுத்தினார் என்றும், பலர் ஓடிவிட்டனர் என்றும் தெரிவித்தார்.

ஆக்ஸ்போர்டு யுனிவர்சிட்டி பிரஸ் வெளியிட்ட பஞ்ச ஆய்வு நூலில் ஜான் லிட்வெல்-டர்னினின் அத்தியாயம், 1760கள், 1770களில் வருவாய்க் கோரிக்கைகள் ‘மிகப் பெரும் வேகத்தில் உயர்ந்தன (வசூல் பின்தங்கியிருந்தாலும்)’ என்று பதிவு செய்கிறது.

பெச்சர், அலெக்சாண்டர், எச்சரிக்கைகள்

கவுன்சிலின் முதல் பதிவு செய்யப்பட்ட நடவடிக்கை 1769 அக்டோபர் 23 அன்று: ஆறு மாதங்களுக்குள் ராணுவத்துக்காக 1,20,000 மான்ட் (ஒரு பாரம்பரிய எடை அலகு) தானியத்தைச் சேமிப்பது, அதில் 80,000ஐ பாட்னாவிலிருந்தும் 40,000ஐ தினஜ்பூர், பூர்ணியா ஆகியவற்றிலிருந்தும் எடுப்பது. பாட்னாவும் பூர்ணியாவும் மிகவும் பாதிக்கப்பட்ட மாவட்டங்களில் இருந்தன என்று ஹண்டர் குறிப்பிடுகிறார்.

1769 நவம்பர் 20 அன்று, உழவர்கள் ஓடிவிடுவதாலும் சாகுபடி இல்லாததாலும் மாகாணம் பாழடையும் ஆபத்தில் இருப்பதாக, ரெசிடென்ட்டாக இருந்த பெச்சர் கவுன்சிலுக்குத் தெரிவித்தார். ‘அச்சம் ஏற்படுமோ என்ற பயத்தில்’ அந்த அறிக்கை நிறுத்தி வைக்கப்பட்டிருந்தது என்று ஹண்டரின் சுருக்கம் கூறுகிறது. பீகாரில் மேற்பார்வையாளர் ஜேம்ஸ் அலெக்சாண்டர் 1770 ஜனவரி 18 அன்று, பாட்னாவின் தெருக்களில் தினமும் ஐம்பது முதல் அறுபது பேர் பசியால் இறக்கின்றனர் என்றும், ஹண்டரின் மேற்கோளில், ‘ஆலோசனையில் இழக்கப்படும் ஒவ்வொரு நாளும் துயரத்தைக் கூட்டுகிறது’ என்றும் எழுதினார். பாட்னாவில் ராஜா ஷிதாப் ராய் கம்பெனியின் செலவில் தினமும் அரிசி வழங்கி வந்தார்; ஏழைகளுக்காக சுமார் இரண்டு லட்சம் (200,000) ரூபாயை ஒதுக்க முன்மொழிந்தார். அனுமதி இல்லாமல் அந்தத் தொகையை அலெக்சாண்டரால் ஒப்புக்கொள்ள முடியவில்லை என்று ஹண்டரின் சுருக்கம் கூறுகிறது.

இழப்பின் அளவை கவுன்சில் 1770 மே இரண்டாம் வாரத்தில்தான் புரிந்துகொண்டது என்பது ஹண்டரின் தீர்ப்பு; அப்போது ‘ஒருகாலத்தில் செழித்திருந்த பூர்ணியா மாகாணத்தில் மக்களில் மூன்றில் ஒரு பங்குக்கும் அதிகமானோர் அழிந்துவிட்டனர்’ என்று அது எழுதியது. மாவட்ட அதிகாரிகள் அடிக்கடி எச்சரிக்கை எழுப்பியதால் ஒன்றைக்கூட ஆளுநர் கடத்த மறுத்தார் என்பதும், இது பெரும்பாலும் வருவாய்ப் பிரச்சினை என்று பிப்ரவரி நடுப்பகுதி வரை கவுன்சில் நம்பியது என்பதும் அவரது காரணங்கள். பல இடங்களில் ‘உயிருடன் இருப்பவர்கள் இறந்தவர்களைத் தின்றனர்’ என்றும், மிகவும் பாதிக்கப்பட்ட மாகாணங்களில் இறப்புகள் மக்களில் பதினாறில் ஆறு என்றும் ஜூன் 2 அன்று பெச்சர் தெரிவித்தார். ஜூலையில் முர்ஷிதாபாத் நகரில் தினமும் ஐநூறுக்கும் மேற்பட்டோர் பட்டினியால் சாவதை எண்ணினார்; ‘மக்கள் உயிர் பிழைத்து அறுவடை செய்தால்’ அறுவடையுடன் நிவாரணம் வரும் என்று எழுதினார்.

பஞ்சத்துடன் சேர்ந்து அம்மை நோய்த் தொற்றும் பரவியது, அதன் பாதிப்பாளர்களில் நவாபும் ஒருவர் என்று கான் குறிப்பிடுகிறார்.

கவுன்சில் என்ன செய்தது, எவ்வளவு செலவிட்டது

நிவாரணம் சிறியதாக இருந்தது, கம்பெனியின் பதிவுகளே அதைச் சொல்கின்றன. முர்ஷிதாபாத்தில் ரூ 87,000 அரிசி விநியோகத்துக்கு கவுன்சில் ஒப்புதல் அளித்தது; அதில் கம்பெனி ரூ 40,000ம், நவாப் ரூ 47,000ம் தந்தனர். ஹண்டர் 4,00,000 பட்டினி மக்கள் என மதிப்பிடும் ஒரு மாவட்டத்துக்கு, ரங்பூரில் ஒரு மாகாணக் கவுன்சில் தினமும் பத்து ஷில்லிங் மதிப்புள்ள அரிசிக்கு அனுமதித்தது. தம் வழியாகவும் ராஜா, மற்றவர்கள் வழியாகவும் கம்பெனியின் கணக்கில் பாட்னாவில் தினமும் ரூ 380 செலவிடுவதாகவும், அதே நேரம் நகரத்தில் ஒரு நாளில் 150 பேர் இறப்பதாகவும் அலெக்சாண்டர் 1770 ஏப்ரல் 28 அன்று எழுதினார். தர்மத்துக்கும் இறக்குமதி செய்த தானியத்துக்கும் கம்பெனியின் சொந்தச் செலவு சுமார் £6,000, மேற்கு மாவட்டங்களில் இன்னும் சுமார் £3,000, இந்திய நன்கொடையாளர்களிடமிருந்து £4,700 என்று ஹண்டர் மதிப்பிடுகிறார்; மூன்று கோடி மக்கள் என அவர் கணக்கிட்ட மாகாணத்துக்கு இந்த முயற்சியை ‘வேதனையளிக்கும் வகையில் போதாதது’ என்கிறார்.

பதுக்கலைக் கவுன்சில் தடை செய்தது, தானிய ஏற்றுமதியையும் தடுத்தது. பசியால் வாடிய மாவட்டங்களுக்கு உணவு கொண்டுசெல்ல இது வணிகர்களைத் தடுத்தது என்று ஹண்டர் வாதிட்டார். ஆங்கிலேயப் பெருமக்களின் முகவர்கள் தானியத்தை வாங்கிக் குவித்து விவசாயிகளைத் தங்கள் விதையை விற்க வற்புறுத்தினர் என்று பெச்சரும் முகமது ரேசா கானும் குற்றம் சாட்டினர்; யாரையும் பெயர் சொல்லவில்லை. கவுன்சில் எந்த விசாரணையும் நடத்தவில்லை என்றும், குற்றவாளிகள் ‘நம் பணியில் ஓரளவு பதவியில் இருப்பவர்களாக’ இருக்க வேண்டும் என்றும் இயக்குநர் குழு 1771 ஆகஸ்ட் 28 அன்று எழுதியது. திருப்திகரமான விசாரணை எதுவும் நடக்கவில்லை என்றும், விசாரிக்கப்பட்ட ஒரே உயர் அதிகாரி முகமது ரேசா கான், அவர் விடுவிக்கப்பட்டார் என்றும் ஹண்டர் தெரிவிக்கிறார். அரிசி வணிகத்தில் இருந்த கம்பெனி ஊழியர்கள் தீவிரமான விளைவுகளை எதிர்கொள்ளவில்லை என்று லிட்வெல்-டர்னின் எழுதுகிறார்.

மூன்றில் ஒரு பங்கு, எண்ணியவர் யார்

1772இல் கல்கத்தாவில் ஹேஸ்டிங்ஸ் பொறுப்பேற்றார்; மிக மோசமான காலம் கடந்தபின் அவர் வந்தார் என்று லிட்வெல்-டர்னின் குறிப்பிடுகிறார். மூன்றில் ஒரு பங்கு எண்ணிக்கையை ஏற்றுக்கொண்ட ஹண்டர் தம் சொந்தக் கணக்கையும் சேர்த்தார்: இருபது ஆண்டுகளுக்குப் பிறகு மக்கள்தொகையை 2.4 முதல் 3 கோடி என்று வைத்தால், ஒன்பது மாதங்களில் ஒரு கோடி உயிர்கள் இழக்கப்பட்டன என்றார். தமக்கு முன் இதை ஏற்றுக்கொண்ட வரலாற்றாசிரியர்களாக மில், ஆபர் ஆகியோரைக் குறிப்பிடுகிறார்.

மதிப்பீடுகள், அவற்றைச் செய்தவர் வாரியாக:

• கவுன்சில், 1770 மே 9: பூர்ணியா மாவட்ட மக்களில் மூன்றில் ஒரு பங்குக்கும் அதிகம்.
• பெச்சர், 1770 ஜூன் 2: மிகவும் பாதிக்கப்பட்ட மாகாணங்களில் பதினாறில் ஆறு, அதாவது எட்டில் மூன்று.
• மேற்பார்வையாளர் டுகாரெல், 1770 டிசம்பர்: பூர்ணியா மாவட்டத்தில் கிட்டத்தட்ட 2,00,000 பேர் இறந்தனர்.
• கவுன்சில், 1772 நவம்பர் 3: மாகாணத்தில் குறைந்தது மூன்றில் ஒரு பங்கு.
• ஹண்டர், 1868: ஒரு கோடி.
• லிட்வெல்-டர்னின்: வெளியிடப்பட்ட மதிப்பீடுகள் பத்து லட்சம் முதல் ஒரு கோடி வரை.

மக்கள்தொகை ஆய்வாளர் டிம் டைசன், A Population History of India (2018) நூலில் தம் அத்தியாயத்தின் சுருக்கத்தில், இறப்புகளின் எண்ணிக்கை ‘கிட்டத்தட்ட நிச்சயமாக மிகைப்படுத்தப்பட்டுள்ளது’ என்று எழுதுகிறார். தெற்காசியப் பஞ்சங்கள் பற்றிய தம் Encyclopedia of Population பதிவில், 3 கோடி மக்களில் ஒருவேளை ஒரு கோடி இறப்புகள் என்ற கூற்று ‘மிகுந்த எச்சரிக்கையுடன் கருதப்பட வேண்டும்’ என்கிறார். மாகாணத்தின் மக்கள்தொகை பற்றிய அக்கால ஊகங்கள் எழுபது லட்சம் முதல் ஒன்றரை கோடி வரை இருந்தன என்று லிட்வெல்-டர்னின் தெரிவிக்கிறார். எழுபது லட்சத்தில் மூன்றில் ஒரு பங்கு ஏறக்குறைய 23 லட்சம், ஒன்றரை கோடியில் மூன்றில் ஒரு பங்கு 50 லட்சம், ஹண்டரின் மூன்று கோடியில் மூன்றில் ஒரு பங்கு ஒரு கோடி. 1820களின் மக்கள்தொகை எண்ணிக்கைகளைப் பயன்படுத்தி, மக்கள்தொகை இழப்பு நீடித்த விளைவை ஏற்படுத்தியதா என்று ராஜத் தத்தா கேள்வி எழுப்பியுள்ளார் என்று அவர் அடிக்குறிப்பில் சேர்க்கிறார். A History of Bangladesh (கேம்பிரிட்ஜ் யுனிவர்சிட்டி பிரஸ், 2009), பாங்ளாபீடியா இரண்டும் இன்னும் ஏறக்குறைய மூன்றில் ஒரு பங்கு, அல்லது ஒரு கோடி என்கின்றன.

காரணங்களை வரலாற்றாசிரியர்கள் ஏன் வேறுவிதமாக எடைபோடுகிறார்கள்

மழை பொய்த்தது, வருவாய் உயர்வாகவே இருந்தது என்பதை இங்கே குறிப்பிட்ட ஆதாரங்கள் ஏற்றுக்கொள்கின்றன. இவ்வளவு குறைவான சாலைகள் கொண்ட மாகாணத்தில், பஞ்சம் தொடங்கியபின் எந்த நிவாரணமும் பெரிதாக உதவியிருக்காது என்று ஹண்டர் எழுதினார்; அது இல்லாததால் ஏற்பட்ட தீங்கை மிகையாக மதிப்பிடுவதற்கு எதிராக எச்சரித்தார். கம்பெனி இயற்கையைக் குற்றம் சாட்டியது என்கிறது பாங்ளாபீடியா; வருவாய் முறையும் தானிய இடைத்தரகர்களும் துன்பத்தை மோசமாக்கினர் என்று அது வாதிடுகிறது. அதன் பொதுப் பஞ்சப் பதிவு அமர்த்திய சென்னின் உரிமைக் கோட்பாட்டைப் பயன்படுத்துகிறது: உணவு இருந்தும் மக்களால் அதைப் பெற முடியாதபோது அவர்கள் பட்டினி கிடக்கலாம்.

லிட்வெல்-டர்னினின் கணக்கில், உணவு கிடைப்பது குறைந்தது என்றும், உணவுச் சந்தைகளின் சீர்குலைவு உயர் இறப்பு விகிதங்களுக்கு வழிவகுத்தது என்றும், அறுவடை பொய்க்கும்போதெல்லாம் ஏழைகள் அழிவுக்கு ஆளாகினர் என்றும் ராஜத் தத்தா கருதினார். விவசாய மக்கள் முன்பைவிட அதிகமாகச் செலுத்தி வந்தனர் என்று சில வரலாற்றாசிரியர்கள் வாதிடுவதாகவும் லிட்வெல்-டர்னின் சேர்க்கிறார். அந்த நிலைப்பாடுகள் சந்தைகளுக்கும், வருவாய்க்கும், நிவாரணத்துக்கும் வெவ்வேறு எடை தருகின்றன.

பிறகு என்ன மாறியது

1772இல் வரி செலுத்துவோருக்கும் மேற்பார்வையாளர்களுக்கும் இடையில் இருந்த இந்திய இடைத்தரகர்களைக் கம்பெனி கைவிட்டது. 1772 ஆகஸ்ட் 21 அன்று ஏற்கப்பட்ட ஹேஸ்டிங்ஸின் திட்டத்தின்படி மேற்பார்வையாளர்கள் நிலவரியின் வசூலாளர்களாயினர் என்று ஹண்டர் எழுதுகிறார்; வருவாய் அலுவல்களின் இருக்கையைக் கல்கத்தாவுக்கு மாற்றும் முடிவை நவம்பர் கடிதம் தெரிவிக்கிறது. இரண்டு ஆண்டுகளுக்குள் ஆங்கில வசூலாளர்கள் திரும்ப அழைக்கப்பட்டு, பணி மீண்டும் இந்திய முகவர்களிடம் சென்றது என்கிறார் ஹண்டர்.

1786இல் பாட்னாவில் கோல்கர் என்ற தானியக் களஞ்சியம் கட்டப்பட்டது. அது பஞ்சத்துக்கு விடையாக வாரன் ஹேஸ்டிங்ஸின் உத்தரவில் எழுப்பப்பட்டது, 1,40,000 டன் வரை தானியம் வைக்கக்கூடியது என்றும், உள்நோக்கித் திறக்கும் அதன் கதவு இறக்குவதைக் கடினமாக்கியதால் அது முழுத் திறனை எட்டவில்லை என்றும் சுற்றுலா அமைச்சகத்தின் இணையதளமான இன்கிரெடிபிள் இந்தியா கூறுகிறது. பாட்னா மாவட்ட இணையதளம் கட்டியவராகக் கேப்டன் ஜான் கார்ஸ்டினைக் குறிப்பிடுகிறது.

1789இல் நிலவரித் தீர்வை நிரந்தரமாக்க லார்டு கார்ன்வாலிஸ் முன்மொழிந்தபோது, பாதி மக்கள்தொகை மட்டுமே உள்ள, மூன்றில் ஒரு பங்கு நிலம் தரிசாக இருக்கும் நாடு அதற்குத் தயாராக இல்லை என்று ஜான் ஷோர் ஆட்சேபித்தார் என்று ஹண்டர் சேர்க்கிறார். பஞ்சத்தின் தொடக்கத்தில் ஷோர் கல்கத்தாவில் வந்திறங்கியிருந்தார். 1793இல் நிரந்தர நிலவரித் திட்டம் தொடர்ந்தது. அதன் பின்னாலுள்ள கருத்தை ரணஜித் குஹாவின் A Rule of Property for Bengal (1963) ஆராய்கிறது; அதை வெளியிட்ட டியூக் யுனிவர்சிட்டி பிரஸ் அதை ஒரு செவ்வியல் நூல் என்கிறது.

வங்காள நினைவில்

பங்கிம்சந்திர சட்டர்ஜியின் நாவல் ஆனந்தமடம் (1882) வங்காள நாட்காட்டியின் 1176இல் தொடங்குகிறது. நாரெஸ் சந்திர சென்-குப்தாவின் 1906ஆம் ஆண்டு ஆங்கில மொழிபெயர்ப்பில் அதன் முதல் அத்தியாயம், மக்கள் துயரத்தில் இருந்தனர் ‘ஆனால் அரசு தனக்குச் சேர வேண்டியதைக் கடைசிப் பைசா வரை வசூலித்தது’ என்றும், முகமது ரேசா கான் மதிப்பீட்டை 10 சதவீதம் உயர்த்தினார் என்றும் கூறுகிறது. அதே 10 சதவீத உயர்வை ஹண்டரும் பதிவு செய்கிறார்; கவுன்சில் தன் இந்திய நிதி அமைச்சரின் ஆலோசனையின்படி செயல்பட்டது என்றும் சேர்க்கிறார். நாவலில் உள்ள பாடலை நம் வந்தே மாதரம் கட்டுரை விவரிக்கிறது. நாவல் வரலாறு அல்ல என்றும், அதன் போர்கள் நூல் காட்டும் இடங்களில் நடக்கவில்லை என்றும் மூன்றாம் பதிப்பின் முன்னுரையில் பங்கிம் கூறுகிறார்.