కాకోరి తర్వాత చంద్రశేఖర్ ఆజాద్ ఐదేళ్లకు పైగా పోలీసులకు చిక్కలేదు. ఆల్ఫ్రెడ్ పార్క్‌లో ఆయన్ను ఆపడానికి వారికి అరగంట పట్టింది, చివరి తూటా ఎవరు పేల్చారన్నదానిపై రికార్డులు ఇప్పటికీ ఏకీభవించవు

ఆ కాలపు వార్తాపత్రికల నుండి సంకలనం చేసిన వార్షిక గ్రంథమైన ఇండియన్ యాన్యువల్ రిజిస్టర్‌లో 1931 ఫిబ్రవరి 27కు ఒక నమోదు ఉంది. “ఉదయం అలహాబాద్ ప్రజలు ఆల్ఫ్రెడ్ పార్క్‌లో కాల్పుల శబ్దానికి కంగారు పడ్డారు,” అని అది చెబుతుంది. “సి.ఐ.డి.కి, పోలీసులు వెంటాడుతున్న కొందరు నేర అనుమానితులకు మధ్య క్రమబద్ధమైన తూటాల వర్షం” జరిగింది. ఒక చెట్టు ఒక ప్రత్యేక పోలీసు సూపరింటెండెంట్‌కు, మరొకటి ఒక అనుమానితుడికి ఆశ్రయం ఇచ్చింది, వాటి మధ్య దూరం సుమారు 50 గజాలు, కాల్పులు దాదాపు అరగంట సాగాయి.

పోలీసులకు తూటాల సరఫరా అందింది, అనుమానితులకు అయిపోయాయి, వారిలో ఒకరు చనిపోయి పడిపోయారని ఆ నమోదు చెబుతుంది. ఆజాద్ అని చెప్పబడిన ఆయన “కొన్ని ఆరోపిత రాజకీయ నేరాలకు కావలసినవాడు.” తర్వాత ఒక వాక్యం ఉంది. “మరో కథనం ఏమిటంటే, చనిపోయిన వ్యక్తి తన తూటాలు అయిపోయినట్టు గ్రహించి ఆత్మహత్య చేసుకున్నాడు.”

సాధారణంగా చెప్పే పుట్టిన తేదీ ప్రకారం చంద్రశేఖర్ ఆజాద్‌కు 24 ఏళ్లు, 1925 సెప్టెంబర్ కాకోరి అరెస్టుల నుండి యునైటెడ్ ప్రావిన్సెస్ పోలీసులు ఆయన కోసం వెతుకుతున్నారు. ఇకపై చెప్పేది జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ ఆత్మకథపై, ఆయన్ను తెలిసిన వ్యక్తులు రాసిన మూడు హిందీ పుస్తకాలపై ఆధారపడింది: మన్మథనాథ్ గుప్త 1948లో రాసిన విప్లవోద్యమ చరిత్ర, యశ్‌పాల్ జ్ఞాపకాల పుస్తకం సింహావలోకన్, విశ్వనాథ్ వైశంపాయన్ జీవితచరిత్ర. 1931లో గుప్త జైలులో ఉన్నాడు, పార్క్ ఘటనకు రెండు వారాల కంటే కొంచెం ముందే వైశంపాయన్ అరెస్టయ్యాడు, యశ్‌పాల్ ఆ ఉదయం అలహాబాద్‌లో ఉన్నాడు కానీ పార్క్‌లో లేడు. హిందీ భాగాలను tuput అనువదించింది. అసెంబ్లీ బాంబు, విచారణ గురించి భగత్ సింగ్ ఉరిపై వ్యాసం చూడండి. ఈ వ్యాసం భగత్ సింగ్ సభ్యుడిగా ఉన్న సైన్యానికి నాయకత్వం వహించిన వ్యక్తిని అనుసరిస్తుంది.

అలీరాజ్‌పూర్‌లో ఒక గ్రామం

చంద్రశేఖర్ తివారీ ఇప్పటి మధ్యప్రదేశ్‌లోని అలీరాజ్‌పూర్ సంస్థానంలోని భావ్రా అనే గ్రామంలో సీతారాం తివారీ, జగరాణి దేవిలకు జన్మించాడు. సాధారణంగా చెప్పే ఆయన పుట్టిన తేదీ, 1906 జూలై 23, తిరిగి లెక్కించినది. జాన్సీ సహచరుడు భగవాన్ దాస్ మాహౌర్ తల్లి చెప్పిన వివరాలను రాసుకున్న ఒక గమనికను వైశంపాయన్ ముద్రించాడు: శ్రావణ మాసం శుక్ల పక్షం రెండో రోజు, సోమవారం, మధ్యాహ్నం రెండు గంటలకు. సంవత్సరం మరచిపోయిన ఆమె, పాత పంచాంగాల నుండి 1906 జూలై 23ను లెక్కించే పనిని మాహౌర్‌కు వదిలేసింది.

వార్తాపత్రికలు కొన్నిసార్లు పుట్టుకను కుటుంబపు పాత గ్రామమైన ఉన్నావ్ జిల్లాలోని బదర్కాగా చెబుతాయి. దానికి వ్యతిరేకంగా, సీతారాం తివారీ సంవత్ 1956 కరువులో (1899 నుండి 1900 వరకు) బదర్కాను విడిచి భావ్రాలో స్థిరపడ్డాడని, బదర్కాలో పుట్టి ఉంటే 1921లో ఆజాద్‌కు 22 నుండి 24 ఏళ్లు ఉండేవని, కానీ అప్పటి బెత్తం శిక్ష, ఆ కాలపు ఒక ఫోటో 14 లేదా 15 ఏళ్ల బాలుడిని చూపిస్తాయని వైశంపాయన్ గమనిస్తాడు. అలీరాజ్‌పూర్ జిల్లా అధికారులు భావ్రాను పేర్కొంటారు, ఆయన బాల్యం గడిపిన కుటీరాన్ని ఆ పట్టణపు ప్రధాన ఆకర్షణ అంటారు.

బనారస్‌లో పదిహేను దెబ్బలు

1921లో గాంధీ సహాయ నిరాకరణ ఉద్యమం ఉచ్ఛస్థితిలో ఉండగా ఆయన బనారస్‌లో అరెస్టయ్యాడు. జలియన్‌వాలా బాగ్ ఊచకోత యువ చంద్రశేఖర్‌ను కుదిపేసిందని న్యూ ఇండియా సమాచార్ చెబుతుంది. సంస్కృత కళాశాల ముందు పికెటింగ్ చేస్తుండగా, ఖారేఘాట్ అని ఆయన పేరు చెప్పే ఒక మేజిస్ట్రేట్ ముందు విచారణ జరిగిందని వైశంపాయన్ అంటాడు. ఆయనతో అరెస్టయిన విద్యార్థులకు కఠిన కారాగార శిక్ష పడింది, కానీ 15 ఏళ్ల ఆయనకు పదిహేను బెత్తం దెబ్బలు విధించారు.

కోర్టులో పేరు అడిగినప్పుడు, ఆ బాలుడు ఆజాద్ అన్నాడు, అంటే స్వేచ్ఛ. 1948లో గుప్త, వైశంపాయన్ మిగిలినది ఒకే విధంగా చెబుతారు: తండ్రి పేరు స్వాధీన్ (స్వతంత్ర), చిరునామా జైల్‌ఖానా (కారాగారం). 2022 నాటి న్యూ ఇండియా సమాచార్ కథనం, 1988 ఇండియా పోస్ట్ స్టాంప్ పత్రిక తండ్రి పేరును స్వతంత్ర అని చెబుతాయి, దానికీ స్వతంత్రం అనే అర్థమే, చిరునామాను “జైల్” లేదా “కారాగారం” అంటాయి. కోర్టులో తప్పుడు పేర్లు ఇవ్వడం ఉద్యమంలో అలవాటుగా మారిందని వైశంపాయన్ జోడిస్తాడు. ఈ వ్యాసం కోసం పరిశీలించిన ఏ మూలంలోనూ ఆ సంభాషణకు కోర్టు రికార్డు కనిపించలేదు.

నెహ్రూ ఆ కొరడా దెబ్బను 1936లో ప్రచురించిన తన ఆత్మకథలో, రాజకీయ ఖైదీలను “జైలు క్రమశిక్షణ ఉల్లంఘన” కోసం జైళ్లు “కఠినంగా” శిక్షించిన తీరును చెప్పే భాగంలో రాశాడు. “అలాంటి ఉల్లంఘనకు తనను తాను ఆజాద్ అని పిలుచుకునే పదిహేను, పదహారేళ్ల ఒక బాలుడికి కొరడా దెబ్బలు విధించారు,” అని ఆయన రాశాడు. “అతని దుస్తులు విప్పి కొరడా త్రికోణానికి కట్టేశారు, ప్రతి దెబ్బ అతనిపై పడి మాంసంలోకి చొచ్చుకుపోయినప్పుడు, అతను ‘మహాత్మా గాంధీ కీ జై’ అని అరిచాడు. ప్రతి దెబ్బా ఆ నినాదాన్ని బయటికి తెచ్చింది” ఆ బాలుడు స్పృహ తప్పేవరకు. నెహ్రూ చెప్పినదానిలో జైలు శిక్ష, వైశంపాయన్ చెప్పినదానిలో సెంట్రల్ జైలులో అమలు చేసిన కోర్టు శిక్ష, ఆ కథను తాను ఆజాద్ నుండే విన్నానని, మచ్చలు చూశానని వైశంపాయన్ అంటాడు. క్షమాపణ చెప్పమని అధికారులు ఆ బాలుడిని కోరారు, ఆయన నిరాకరించాడు.

కాకోరి, తప్పించుకున్న అరెస్టులు

హిందుస్థాన్ రిపబ్లికన్ అసోసియేషన్ 1924 అక్టోబర్‌లో కాన్పూర్‌లో ఏర్పడిందని న్యూ ఇండియా సమాచార్ నమోదు చేస్తుంది. దాని పదిమంది 1925 ఆగస్టు 9న లక్నో వెలుపలి కాకోరి దగ్గర 8 డౌన్ రైలును ఆపి రైల్వే నగదు సంచులను తీసుకున్నారని, ఆ పదిమందిలో ఒకడైన గుప్త చెబుతాడు. వారిలో ముగ్గురు (రాజేంద్ర లాహిరి, రామ్ ప్రసాద్ బిస్మిల్, అష్ఫాఖుల్లా ఖాన్) ఉరితీయబడ్డారని, ఒకడు అప్రూవర్‌గా మారాడని, అంటే క్షమాభిక్ష కోసం సమాచారం ఇచ్చే పట్టుబడినవాడని ఆయన రాశాడు.

అరెస్టులు 1925 సెప్టెంబర్ 26న మొదలయ్యాయని, ఆజాద్ కోసం కూడా వారెంట్లు ఉన్నాయని వైశంపాయన్ రాశాడు. ఆజాద్, అష్ఫాఖుల్లా, సచీంద్రనాథ్ బక్షి, కుందన్ లాల్ మొదటి దాడిలో పట్టుబడలేదు. మొత్తం నలుగురు ఉరికంబం ఎక్కారు, అష్ఫాఖుల్లా తర్వాత పట్టుబడిన తర్వాత, లాహిరి 1927 డిసెంబర్ 17న గోండా జైలులో, మిగిలినవారు రెండు రోజుల తర్వాత. ఆజాద్, కుందన్ లాల్ న్యూ ఇండియా సమాచార్ మాటల్లో “పోలీసుల నుండి తప్పించుకున్నారు.”

కాకోరి తర్వాత ఉత్తర భారతదేశంలో ఆజాద్ అగ్రగామి కమాండర్ అని గుప్త రాశాడు. 1928లో భారతదేశమంతటి నుండి వచ్చిన విప్లవకారులు కలిసి, భగత్ సింగ్, ఆజాద్‌లతో కూడిన ఏడుగురి కేంద్ర కమిటీని ఎన్నుకున్నారని, సైనిక విభాగానికి ఆజాద్ అధిపతి అని ఆయన అంటాడు. జనతా వీక్లీలో రాస్తున్న హర్షవర్ధన్ త్రిపాఠీ ఆ సమావేశాన్ని సెప్టెంబర్ 8, 9 తేదీల్లో ఢిల్లీలోని ఫిరోజ్ షా కోట్లాలో జరిగినదిగా చెబుతారు, “సోషలిజం” ఉన్న కొత్త పేరును భగత్ సింగ్, సుఖ్‌దేవ్ ప్రతిపాదించారని అంటారు. దాని నుండి హిందుస్థాన్ సోషలిస్ట్ రిపబ్లికన్ అసోసియేషన్, దాని సాయుధ విభాగం హిందుస్థాన్ సోషలిస్ట్ రిపబ్లికన్ ఆర్మీ పుట్టాయి.

లాహోర్, 1928 డిసెంబర్ 17

లాలా లజపతి రాయ్‌ను కొట్టడానికి బాధ్యుడిగా భావించిన పోలీసు అధికారిని చంపడానికి నలుగురిని ఎంచుకున్నారని గుప్త రాశాడు: ఆజాద్, శివరామ్ రాజ్‌గురు, భగత్ సింగ్, జయగోపాల్. జయగోపాల్ స్కాట్ అనే వ్యక్తిని గమనిస్తూ ఉన్నాడు. 1928 డిసెంబర్ 17న అతని బదులు జె.పి. సాండర్స్ లాహోర్‌లోని కార్యాలయం నుండి బయటికి వచ్చాడు, అతనితో పాటు చనన్ సింగ్ ఉన్నాడు. రాజ్‌గురు మొదట కాల్చాడు, భగత్ సింగ్ మళ్లీ కాల్చాడు. హెడ్ కానిస్టేబుల్ చనన్ సింగ్, ఫెర్న్ అనే అధికారి వెంటపడ్డారు. భగత్ సింగ్ తనపై కాల్చినప్పుడు ఫెర్న్ ఆగిపోయాడు. చనన్ సింగ్ మాత్రం, భగత్ సింగ్, రాజ్‌గురు డి.ఎ.వి. కళాశాల ఆవరణలోని చిన్న తలుపు వైపు పరుగెత్తుతుండగా వెంటపడుతూనే ఉన్నాడు. “ఇప్పటివరకు ఆజాద్ మౌనంగా ఉన్నాడు,” అని గుప్త రాశాడు. ఆజాద్ అతన్ని తన పిస్తోలుతో కాల్చాడు, అతను ఒక గంటలోపే మరణించాడు.

ఇండియన్ క్వార్టర్లీ రిజిస్టర్ 1928 డిసెంబర్ నమోదు ఆ కాల్పులకు ఒక్క వాక్యమే ఇచ్చింది. సాండర్స్, “ఒక యూరోపియన్ పోలీసు అధికారి,” “కార్యాలయం నుండి బయటికి వస్తుండగా లాహోర్‌లో కాల్చి చంపబడ్డాడు,” ఉద్దేశం “రాజకీయమని ఆపాదించబడింది.” డిసెంబర్ 18 రాత్రి హెచ్‌ఎస్‌ఆర్‌ఏ లాహోర్ గోడలపై ఒక నోటీసును అతికించింది, భగత్ సింగ్ చేతిరాతలోని ప్రతిని తర్వాత లాహోర్ కుట్ర కేసులో కోర్టులో సమర్పించారు. “లాలా లజపతి రాయ్‌కు ప్రతీకారం తీర్చబడింది,” అని అది చెప్పింది, “భారతదేశం ఇంకా బతికే ఉందని ప్రపంచానికి తెలియనీయండి.” దానిపై “బల్‌రాజ్” అని సంతకం ఉంది.

బల్‌రాజ్, యశ్‌పాల్ రాసినట్టు, ఆజాద్ పార్టీ ప్రకటనలపై సంతకం చేయడానికి వాడిన కల్పిత పేరు. 1929 ఏప్రిల్ 8న భగత్ సింగ్, బటుకేశ్వర్ దత్ కేంద్ర శాసనసభలోకి విసిరిన కరపత్రాన్ని “కమాండర్-ఇన్-చీఫ్” హోదాతో అది ముగిస్తుంది, బల్‌రాజ్ ఆజాదేనని మార్క్సిస్ట్స్ ఇంటర్నెట్ ఆర్కైవ్‌లో పాఠాన్ని లిప్యంతరీకరించినవారు గుర్తిస్తారు. బాంబు తర్వాత ఆజాద్, మరో ఇద్దరు బయట వేచి ఉండి ఆ ఇద్దరిని రక్షించాలని మొదట అనుకున్నారని, కానీ అరెస్టు కావాలనుకున్న భగత్ సింగ్ నిరాకరించాడని గుప్త అంటాడు. ఆజాద్ మరణం తర్వాత యశ్‌పాల్ రాసిన ప్రకటనపై ఆయన సొంత పేరే ఉంది, ఎందుకంటే అప్పటికే అప్రూవర్ల వాంగ్మూలాలు కమాండర్-ఇన్-చీఫ్ ఎవరో పోలీసులకు చెప్పేశాయి.

సాతర్ నది ఒడ్డున ఒక బ్రహ్మచారి

ఓర్ఛా దగ్గరి ధీమర్‌పురా గ్రామంలో సాతర్ నది ఒడ్డున హనుమంతుడి గుడి పక్కన ఉన్న ఒక కుటీరంలో ఆజాద్ బ్రహ్మచారిగా, అంటే నియమబద్ధ విద్యార్థిగా నివసించాడని, సాండర్స్ హత్య, అసెంబ్లీ బాంబు తర్వాత పోలీసు వేట మొదలైనప్పటి నుండి 1931 ఫిబ్రవరి 10 వరకు ఆజాద్‌తో ఉన్న పార్టీ జాన్సీ సభ్యుడు వైశంపాయన్ అంటాడు. ఆజాద్ రహస్య జీవితంలోని సుదీర్ఘ కాలాలు ఎక్కువగా రాణి లక్ష్మీబాయి పట్టణమైన జాన్సీ దగ్గర గడిచాయని, ఆయన చుట్టుపక్కల గ్రామాల్లోని పేద కుటుంబాల పిల్లలకు పాఠాలు చెప్పేవాడని ప్రెస్ ఇన్ఫర్మేషన్ బ్యూరో చెబుతుంది.

పోలీసులు పార్టీ సభ్యుల ద్వారానే పార్టీని విచ్ఛిన్నం చేస్తున్నారు. 1930 అక్టోబర్ చివరిలో ఢిల్లీలో అరెస్టయిన కైలాశ్‌పతి మూడు, నాలుగు రోజుల్లోనే అప్రూవర్ అయ్యాడని యశ్‌పాల్ రాశాడు, ఆజాద్ దాన్ని గట్టిగా తీసుకున్నాడు. 1931 ఆరంభానికి ఆజాద్‌కు నిద్ర పట్టేది కాదని, రాత్రి తనను లేపి తన జీవితం గురించి మాట్లాడేవాడని, పార్టీ నిర్మాణం ఇక కూలిపోతుందని అనేవాడని వైశంపాయన్ చెబుతాడు. వారు ఫిబ్రవరి 10న విడిపోయారు. మరుసటి సాయంత్రం వైశంపాయన్ కాన్పూర్‌లోని కూలీ బజార్‌లో అరెస్టయ్యాడు, దాన్ని ఆయన తన సొంత సహచరుల ద్రోహంగా భావిస్తాడు.

వైస్రాయ్ రైలు కింద బాంబు

1929 డిసెంబర్ 23న వైస్రాయ్ ప్రత్యేక రైలు వెళ్తుండగా ఢిల్లీ దగ్గర పట్టాల కింద పాతిన బాంబులు పేలాయి, లార్డ్ ఇర్విన్ తప్పించుకున్నాడు. ఆ పేలుడు కొన్ని సెకన్లు ఆలస్యంగా జరిగిందని గుప్త అంటాడు, అందులో ఎక్కువ హస్తం యశ్‌పాల్‌దేనని చెప్పుకున్నారు. ఆ పేలుడు కేసు తనపై పెండింగ్‌లో ఉందని యశ్‌పాల్ రాశాడు. లాహోర్‌లో సమావేశమైన కాంగ్రెస్ ఆ ప్రయత్నాన్ని ఖండిస్తూ తీర్మానం చేసింది, గాంధీ “బాంబు ఆరాధన” అనే వ్యాసంలో మళ్లీ ఖండించాడు.

1930 జనవరిలో హెచ్‌ఎస్‌ఆర్‌ఏ ది ఫిలాసఫీ ఆఫ్ ది బాంబ్తో బదులిచ్చింది. shahidbhagatsingh.org పాఠంలోని ఒక గమనిక ప్రకారం, లక్నోలోని అమీనాబాద్‌లో సోలోమన్ కంపెనీ పైన ఉన్న, ఆజాద్, వోహ్రా, యశ్‌పాల్ రహస్య స్థావరంగా వాడిన గదిలో భగవతీ చరణ్ వోహ్రా ఆజాద్‌తో సంప్రదించి దాన్ని రాశాడు. బ్రిటిష్ ప్రభుత్వంపై యుద్ధం ప్రకటిస్తుందని ఆశించగల సమయంలో కాంగ్రెస్ “విప్లవకారులపై యుద్ధం ప్రకటించింది” అని ఆ కరపత్రం ఆరోపిస్తుంది. దాని ముగింపు భాగం “భారతదేశంలో బ్రిటన్ చేయని నేరం లేదు” అనే మాటలతో మొదలై, “విజయం లేదా మరణం” కోసం “చివరి వరకు యుద్ధం” చేయాలని పిలుపునిస్తుంది.

ఆనంద్ భవన్‌లో ఆజాద్

తన చివరి వారాల్లో ఆజాద్ అలహాబాద్‌లోని నెహ్రూ కుటుంబ గృహమైన ఆనంద్ భవన్‌లో నెహ్రూను కలవడానికి వెళ్లాడు. “ఒక అపరిచితుడు మా ఇంటికి నన్ను చూడటానికి వచ్చాడు, ఆయన చంద్రశేఖర్ ఆజాద్ అని నాకు చెప్పారు,” అని నెహ్రూ రాశాడు. అది నెహ్రూ జైలు నుండి విడుదలైన కొద్దికాలానికే, “నాన్న మరణానికి కొంచెం ముందు లేదా కొన్ని రోజుల తర్వాత,” పదేళ్ల క్రితమే ఆజాద్ గురించి “జైలు క్రమశిక్షణ ఉల్లంఘనకు కొరడా దెబ్బలు తిన్న” బాలుడిగా నెహ్రూ విన్నాడు.

కాంగ్రెస్ నాయకుల విడుదలతో ప్రభుత్వానికి, కాంగ్రెస్‌కు మధ్య చర్చల ఆశలు రేగడం ఆయన్ను తీసుకువచ్చిందని నెహ్రూ చెబుతాడు. ఒక సెటిల్మెంట్ తర్వాత తన బృందాన్ని “ఇంకా చట్టవిరుద్ధులుగా పరిగణిస్తారా, వ్యవహరిస్తారా; తలపై వెల, ఎదురుగా ఎప్పుడూ ఉరికంబం అనే అవకాశంతో చోటు నుండి చోటుకు వేటాడతారా” అని ఆయన తెలుసుకోవాలనుకున్నాడు. “పూర్తిగా తీవ్రవాద పద్ధతులు వ్యర్థమని” తాను, తన సహచరుల్లో చాలామంది నమ్ముతున్నామని ఆజాద్ చెప్పాడు, కానీ శాంతియుత మార్గాలతో మాత్రమే స్వాతంత్ర్యం వస్తుందని ఆయన నమ్మలేదు. ఇప్పుడు ఆజాద్ ఏం చేయాలనే ప్రశ్నకు నెహ్రూ దగ్గర సమాధానం లేదు. పాత తీవ్రవాదులు, వారి కొత్త సహచరుల గురించి ఆయన రాశాడు: “వారిలో చాలామందికి, నాకు అనిపిస్తున్నట్టు, నిశ్చయంగా ఫాసిస్ట్ మనస్తత్వం ఉంది.”

యశ్‌పాల్ జ్ఞాపకాలు మరో వెర్షన్ ఇస్తాయి. దానిలో ఆజాద్ మోతీలాల్ నెహ్రూ మరణించిన కొన్ని రోజుల తర్వాత, రౌండ్ టేబుల్ సదస్సు ద్వారా జరిగే సెటిల్మెంట్ ఆశలు, భయాల గురించి మాట్లాడటానికి వెళ్లి, పెదవులు వణుకుతూ అలహాబాద్ కట్రా ప్రాంతంలోని అద్దె ఇంటికి తిరిగివచ్చి, నెహ్రూ తమను ఫాసిస్టులన్నాడని చెప్పాడు. భగత్ సింగ్, ఇతర లాహోర్ కేసు ఖైదీల విడుదలను సెటిల్మెంట్‌లో చేర్చమని గాంధీపై ఒత్తిడి తేవాలని కూడా ఆజాద్ నెహ్రూను కోరాడని, గాంధీ అది చేయడని నెహ్రూ అన్నాడని యశ్‌పాల్ జోడిస్తాడు. ఆజాద్ గురించి నెహ్రూ రాసిన భాగం ఆ అభ్యర్థనను ప్రస్తావించదు. ఆయన బ్రిటిష్ పాలనలో రాశాడని, అన్నీ రాయలేకపోయాడని యశ్‌పాల్ వాదిస్తాడు.

ఆజాద్ మరణం సమయాన్ని నెహ్రూ చెబుతాడు. “రెండు మూడు వారాల తర్వాత, గాంధీ ఇర్విన్ చర్చలు సాగుతుండగా, చంద్రశేఖర్ ఆజాద్‌ను అలహాబాద్‌లో పోలీసులు కాల్చి చంపారని నేను ఢిల్లీలో విన్నాను.” గాంధీ, ఇర్విన్ల ఒప్పందం ఆ పోరాటం జరిగిన ఆరు రోజులకు, 1931 మార్చి 5న వెలువడింది.

పోలీసులకు ఎవరు చెప్పారు

ఫిబ్రవరి 27 గురించి గుప్త వృత్తాంతం ఉదయం సుమారు పది గంటలకు మొదలవుతుంది, ఆజాద్, సహచరుడు సుఖ్‌దేవ్ రాజ్ (భగత్ సింగ్‌తో పాటు ఉరితీయబడిన సుఖ్‌దేవ్ కాదు) చౌక్ నుండి కట్రా వైపు నడుస్తున్నారు. వీరభద్ర తివారీని చూసి ఆజాద్ ఆగిపోయాడు. తివారీ కాకోరి కేసులో అరెస్టయి “కొన్ని రహస్య కారణాల వల్ల” విడుదలయ్యాడని, పార్టీలో కొందరికి అతనిపై అనుమానం ఉండేదని, అతను పోలీసులతోనూ, పార్టీతోనూ సఖ్యంగా ఉంటాడని చెప్పుకునేవారని గుప్త రాశాడు. తివారీ తనను చూడలేదని ఆజాద్ అనుకున్నాడు. గుప్త ప్రకారం, అతను చూశాడు. ఆజాద్, సుఖ్‌దేవ్ రాజ్ ఆల్ఫ్రెడ్ పార్క్‌లో కూర్చున్నారు. ఇద్దరు వ్యక్తులు అటుగా నడిచారు, ఇన్‌స్పెక్టర్ విశ్వేశ్వర్ సింగ్, దల్‌చంద్ అనే వ్యక్తి, వారికి ఆజాద్ కళ్లారా తెలుసు. దల్‌చంద్ వెనక్కి వెళ్లి సి.ఐ.డి. సూపరింటెండెంట్ నాట్-బోవర్‌కు చెప్పాడు, ఆయన కారులో పార్క్‌కు వచ్చాడు.

యశ్‌పాల్ దాన్ని వేరుగా చెబుతాడు. రోడ్డు వైపు చూపిస్తూ అటుగా వెళ్తున్నది తివారీలా ఉందని ఆజాద్ అన్నాడని, వారిని చూశాడా అని అడిగాడని సుఖ్‌దేవ్ రాజ్ 1938లో తనకు చెప్పాడు. ఆజాద్ ఊహించాడంతే అని, తివారీయే సమాచారం ఇచ్చాడనే విషయంలో తనకు సందేహం ఉందని యశ్‌పాల్ గమనిస్తాడు. ఆజాద్ కూర్చున్న చోటు నుండి పార్క్ రోడ్డు 200 నుండి 250 అడుగుల దూరంలో ఉంది, ఆ ఉదయమే ఇన్‌స్పెక్టర్‌తో గుసగుసలాడి అతనికి వార్త తెచ్చిన, తెల్లటి రంగు, గిరజాల జుట్టు ఉన్న వేరే యువకుడి గురించి విశ్వేశ్వర్ సింగ్ తల్లి తర్వాత సహచరుడు సురేంద్ర పాండేకు చెప్పింది.

తివారీని యశ్‌పాల్ సమర్థించడం, అతన్ని చంపే పథకంలో చేరిన వ్యక్తి నుండి వచ్చింది. ఆ శీతాకాలంలో, తన సొంత వృత్తాంతం ప్రకారం, అలహాబాద్‌లోని మెమోరియల్ బావి దగ్గర రాత్రిపూట తివారీని కాల్చడానికి ఆజాద్‌కు సాయం చేయడానికి ఆయన అంగీకరించాడు, తివారీ కనిపించకుండానే ఇద్దరూ ఆ చోట మూడుసార్లు వేచి ఉన్నారు. తివారీ ఎవరినైనా అరెస్టు చేయించాడనడానికి తనకు ఆధారం దొరకలేదు కాబట్టి, జైలులో ఉండగా ఆ ప్రయత్నం మితిమీరినదని ఆయన తర్వాత భావించాడు. ఆజాద్‌ను “ఆయన సహచరుల్లో కొందరు మోసం చేశారు” అని మాత్రమే ప్రెస్ ఇన్ఫర్మేషన్ బ్యూరో చెబుతుంది. ఇండియా పోస్ట్ పత్రిక “ఒక సహచరుడు” అంటుంది.

చివరి తూటా ఎవరు పేల్చారు

1936లో ప్రచురించిన నెహ్రూ వృత్తాంతంలో పోలీసులే ఆయన్ను చంపారు. ఆజాద్ “ఒక చెట్టు వెనుక నుండి తనను తాను కాపాడుకోవడానికి ప్రయత్నించాడు; పెద్ద కాల్పుల పోటీయే జరిగింది, ఆయన కాల్చివేయబడటానికి ముందు ఒకరిద్దరు పోలీసులను గాయపరిచాడు.” అప్పటి యునైటెడ్ ప్రావిన్సెస్ ఇన్‌స్పెక్టర్ జనరల్ ఆఫ్ పోలీస్ హాలిన్స్ 1954 అక్టోబర్‌లో ఒక ఇంగ్లీష్ పత్రికలో రాస్తూ, ఆజాద్ మొదటి తూటా నాట్-బోవర్ చేతికి తగిలిందని, పోలీసులే ఆయన్ను కాల్చారని చెప్పాడని యశ్‌పాల్ అంటాడు. నాట్-బోవర్ తూటా ఆజాద్ తొడకు తగిలింది, ఆజాద్ తూటా నాట్-బోవర్ మణికట్టుకు తగిలి పిస్తోలు పడిపోయిందని గుప్త అంటాడు. పోలీసులు శవం దగ్గరికి వెళ్లడానికి భయపడ్డారని, నిర్ధారించుకోవడానికి కాలులో ఒక తూటా కాల్చారని గుప్త రాశాడు. తలకు తగిలిన తూటా గురించి ఆయన ప్రస్తావించడు.

అక్కడున్నవారు ఇద్దరిలో ఒకరు గాయపడి కూడా పోరాటం కొనసాగించి, తన కణతకే చివరి తూటా కాల్చుకున్నాడని, పోలీసులు దగ్గరికి రాకముందు శవంలోకి అనేక తూటాలు కాల్చారని యశ్‌పాల్‌కు చెప్పారు. ఆజాద్ సోదరుడిగా ఒక వ్యక్తిని ముందుకు తెచ్చే వరకు పోలీసులు శవాన్ని అప్పగించడం ఆలస్యం చేశారు. శవానికి కుడి కణతపై గాయం ఉంది, చుట్టూ జుట్టు కాలి ఉంది, దాన్ని తలకు ఆనించిన పిస్తోలుతో కాల్చిన తూటాగా యశ్‌పాల్ చదువుతాడు. గంగ ఒడ్డున దహనం జరిగింది. ఊరేగింపు జరపకూడదని కఠిన ఆదేశాలు ఇచ్చారు, అయినా పెద్ద జనసమూహం చేరి బూడిదను చిటికెడు చిటికెడుగా తీసుకువెళ్లింది.

ఆజాద్ ఇలా అనేవాడని యశ్‌పాల్ నమోదు చేశాడు: “నేను అరెస్టయ్యాక చేతులు కట్టేసి కోర్టులో కోతి ఆడినట్టు ఆడను. పిస్తోలులో ఎనిమిది తూటాలు ఉన్నాయి, ఎనిమిదితో రెండో మ్యాగజైన్ ఉంది. పదిహేను శత్రువుపై కాలుస్తాను, పదహారోది ఇక్కడ.” అలా అంటూ ఆయన పిస్తోలు గొట్టాన్ని తన కణతకు తాకించేవాడు. ఆ వెర్షన్‌ను స్వీకరిస్తూ, 1988 ఇండియా పోస్ట్ పత్రిక ఇలా అంటుంది: “ఒకే తూటా మిగిలి ఉండగా, ఆయన పోలీసులకు లొంగిపోవడం కంటే తన చేతులతోనే జీవితం ముగించుకోవాలని ఎంచుకున్నాడు.” అదే పత్రిక కాకోరిని, వైస్రాయ్ రైలుపై ప్రయత్నాన్ని రెండింటినీ 1926గా చెబుతుంది, అవి 1925, 1929. ఈ వ్యాసం కోసం పరిశీలించిన ఏ పుస్తకాల్లోనూ, ఆర్కైవ్‌ల్లోనూ శవపరీక్ష లేదా పోస్ట్‌మార్టం నివేదిక కనిపించలేదు.

చెట్టు, పిస్తోలు, పార్క్

పోరాటం జరిగిన మరుసటి రోజు నుండే జనం ఆల్ఫ్రెడ్ పార్క్‌లోని చెట్టును పూజించడం మొదలుపెట్టారని యశ్‌పాల్ రాశాడు. తూటాలు, గుళ్లు దాని కాండంలో నాటుకుపోయాయి, భక్తులు దానికి సిందూరం పూసి దీపాలు, అగరుబత్తీలు వెలిగించారు. కొన్ని రోజుల తర్వాత, జనం పెరుగుతుండటంతో, ప్రభుత్వం దాన్ని నరికేయించింది. 1948లో రాస్తున్న గుప్త కూడా అదే చెబుతాడు, బ్రిటిష్ వారు చెట్టును నరికేయించి ఆ స్థలాన్ని చెరిపేశారని. అప్పటి నుండి పట్టణ ప్రజలు ఆ స్థలాన్ని ఆజాద్ పార్క్ అన్నారని యశ్‌పాల్ జోడిస్తాడు.

ఆల్ఫ్రెడ్ పార్క్ 1870లో ప్రిన్స్ ఆల్ఫ్రెడ్ స్వాగత మైదానంగా మొదలైందని, ఇప్పుడు 133 ఎకరాల చంద్రశేఖర్ ఆజాద్ పార్క్ అని పర్యాటక శాఖ ఇన్‌క్రెడిబుల్ ఇండియా సైట్ చెబుతుంది. ఆజాద్ కోల్ట్ మోడల్ 1903 పాకెట్ హ్యామర్‌లెస్ పిస్తోలు, ఆయన బమ్తుల్ బుఖారా అని పిలిచిన .32, మద్రాస్ కొరియర్ ప్రకారం, ఆయన పోరాడిన పార్క్ లోపలే ఉన్న అలహాబాద్ మ్యూజియం ప్రవేశద్వారం వద్ద ప్రదర్శనలో ఉంది.